"Жакула жане онын заманы мен замандастары" дешен китап шыкты,


Бұл кітапта Қазақ елінің тұңғыш сауатты ұлдарының бірі, адам жанының
арашасы – дәрігер, емші-балгер, өз елінің қамын жеген, көзі ашық, көкірегі ояу
болыс болған, Кеңес Одағының қуғын-сүргініне ұшырап, жазықсыз ел-жұрты мен
мал-мүлкінен айрылған Жәкула Күшікұлы туралы деректі материалдарға негізделген
тарихнама баяндалады. Автор іздеп тапқан Жәкуланың фотосуреті тұңғыш рет осы
кітапта жарық көріп отыр.


Жәкуланың туған елі, атажұрты, тіпті туған жылы туралы құнды мәліметтер
мұрағат құжаттарынан алынған. Онымен қатар, Омбы Орталық фельдшерлер мектебінде
Жәкуламен бірге оқып, бірге жүрген замандастарының тізімі беріліп, осы
зерттеулердің негізінде аталмыш мектептің түлектері – еліне әйгілі атақты
адамдарға арналған шағын естеліктер мен құжат деректері де келтіріледі.


Кітап ел-жұртының тарихын танып-білем деген жас ұрпаққа, медициналық оқу
орындарының студенттеріне, жалпы тарих сүйер қауымға арналған.






Сыдықов М.Қ.


С 93      
Жәкула және оның заманы мен замандастары. – Павлодар : Типография Сытина, 2013 ж., 284 б. + 24бет
жапсырма


ISBN 978-601-7205-37-9

АЛАҚ КӨТЕРІЛІСІНІҢ АРЫСЫ
12 апрель, 2013
тарих382Баспаға шығару
Бір ғасырдың ішінде болған төрт жүзге жуық қазақ көтерілістерінің барлығы бірдей тарих сахнасына шыға алды деуге негіз жоқ. Оған зерттеу ісіне деген саябырлық пен құлықсыздық, көтерілісті көтеріліс ретінде тану үшін дәлелдердің жеткіліксіздігі, оны зерттейтін кейбір сала мамандарының да сын көтермейтін біліксіздігі, қаражат қатшылығы және басқа да толып жатқан себептердің көп екендігін мойындауымыз керек.

Сондай-ақ көтеріліске мемлекеттік мәртебе бергізетін құзырлы орындар тәуелсіздік қақпасын ашқан Желтоқсан көтерілісін де күні бүгінге дейін оқиға санатына қосып келеді. Бас көтерулердің түрлері – ереуіл, стачка, байкот, пикет, қарулы қақтығыс, оқиға, бүлік, қозғалыс, т. б. болып жіктеліп кете береді. Ал сырттағы қандастарымызды қамтыған Оспан, Зұха, Демежан, Қалибек, Қалманғазы, Қали, т.б. қозғалыстарының себебін мектеп оқулықтарынан іздесең таппайсың. Сондай екпіндеп келе жатқан қанды топанға тосқауыл қоюға жанталасқан елдегі елеулі оқиғаның бірі – Алақ көтерілісі. Мұны рулық-тайпалық үрдісті қоғамдық қатынастардың құрамдас бөлігі ретінде қолданып келе жатқан кейбір қандастарымыз Мұрын көтерілісі деп те атайтын көрінеді. Сыдық батыр көтерілісі деген де сөз бар. Бұрын «бандылар бүлігі» аталған оқиғаны көтеріліс санатына қоса бастағанымызға да көп болған жоқ.
Көтерілістің негізгі салдары 1928-1933 жылдардағы ұжымдастыру саясатын ұшпаққа шығарған алғашқы бесжылдықтың асыра сілтеуінен басталды. «Қатын да, мал да ортақ болатын болыпты» деп қазақы пайымдаумен жалпақ жұртқа тараған сыбыс ер-азаматтарға отырарға жер таптырмады. Сталиндік-голещекиндік «Кіші төңкеріс» 1936 жылы аяқталуға тиісті түпкілікті социализмді жылдамдатуға жанталасты. Және оны К.Маркс топшылаған бес қоғамдық-экономикалық формацияның ішіндегі феодалдық қатынастары басым қазақ жеріне ауыр индустрияны дүниеге әкеліп, капитализмге соқпай-ақ, жүзеге асыруды көздеді. Компартия тарапынан жасалған «құнды» қозғалыс қазақтың малын аждаһадай сыпыра қылғытты. Сұрқия салық пен көзсіз ет жоспарының көмейіне малы кеткеннің жаны да бірге жұтыла бастады. Әрнені жіктеп, жіліктеп отырмай-ақ, көтерілістің басты салдары осы десек, оқиғаның дәл сол кезде басталып кетуіне мұрындық болатын себептер де болады. Патшалық Ресейдегі «Лена қырғынының» басталып кетуіне сол күні жеген шіріген картоптан жұмысшылардың улануы себепкер болса, Желтоқсан көтерілісінің басталған уақыты Мәскеудің қорлығы аздай, Г.В.Колбиннің келіп, сұраусыз басқа шығуымен сипатталады. Сол сияқты Алақ көтерілісінің де өзіндік басталу себебі бар.
1930 жылы Абыралы көтерілісінің басталғанын өзінің күйеубаласы Бәкен Кемпірбаев мен оның ағасы Ысқақтан естіген Мырзаш Қарамырзаұлы жерлестері – керейлер мен төлеңгіттерді қазіргі Шұбартау өңіріне қарасты 8-ші ауылдағы үйіне қонаққа шақырған болып, астыртын жиналыс өткізеді. Кейін сол Шұбартау көтерілісі қарулы күшпен тоқтатылғанда ұсталғандары атылып, жер аударылып, қалғанының жартысы батысқа – Балқашқа қарай, жартысы «ақтабан шұбырындыны» Аягөз арқылы Қытайға жалғастырады. Басы шұбартаулық аз ғана топтан басталып, жол бойы ілесушілердің саны көбейе бастайды. Олардың жақындап қалғандығы жайлы сыбыс сол кездегі Қызылтас ауданының орталығы Қызылкесікке жеткенде, онсыз да басы қатқан жұрт не істерін білмей сарсаңға түседі. Бірақ уақыттың ызғарын ертерек сезіп, Мәскеудің таяғын ертерек жей бастаған серкелеріміз көп ойланбай, елді бір жағына шығып, бас көтеруге үндейді. Елді таптық жікке сталиндік жасанды жолмен бөлшектеп қыр көрсете бастағанда жаппай тәркілеуге ұшырап, Сібірге жер аударылған және бұрынғы Семей губерниясы Зайсан уезі Өкпетінің он жылдай болысы болған Жәкулә Күшіков те көтерілісті ұйымдастырушылардың бірі ретінде тарихта қалды. Ол түрмеден бұрын да, кейін де өзінің бірбеткейлігінен танбаған. Елдің ашу-ызасын тудырып, көтеріліске итермелеген жайлардың бірі – Трайыс қажының себепсіз милиция қолынан өлтірілуі болса, басқа да қажылар мен діни белсенділерге қуғын-сүргін шеңгелі іліне бастады. Солардың ішінде менің арғы атам Тәкібай қажы ұрпақтары да тәркілеуге түсті. Аға сұлтан Құнанбай қажының әкесі Өскенбайдың Марқа, Нарша деген екі қарындасы Дондағұл атамызға бірінен соң бірі тұрмыс құрған екен. Олардан әйгілі Шал қажы, Тәкібай қажы және басқа да он шақты қажылардың ұрпақтары тарайды. Тәкібайдың үш әйелінен туған ұлдарының тірілері түгелдей Алақ көтерілісіне қатысқан. Жаппай тәркілеу басталғанда ел басына түскен зұлматты алдын ала сезген Жәкулә де айналасындағы жұртпен кеңесіп, елді аман алып қалудың бір жолы «көшке ілесіп, шекарадан өту» деп есептейді. Бұл ойын жүзеге асыру үшін жақын адамдары арқылы ел ішіне хабар таратуға атсалысады. Оған жақын күйеу балаларының бірі Тәкібайұлы Садырбай да көмектеседі. Ол Жәкуләнің тапсырмасымен өз туыстарын үгіттеп, көтеріліске қатыстырады. Шұбартау, Аягөз жағынан келе жатқан топқа қосылу үшін жолға шыққан халықты Алақ шатқалына жеткенде Көкпектіден келген округтік саяси басқарма бастығының орынбасары Клюкин (кейбір деректе Кулигин), өзінің Сизов, Шишмаркин деген серіктерімен бірге жолдан тоқтатады. Бұларға хабарды қандай тыңшы жеткізгені белгісіз. Олар халыққа әуелі жылы сөйлеп, алдаусырата бастайды. Орыс өктемдігіне онсыз да зығырданы қайнап, темірді қызғанда соғуға әзір тұрған топ бұлардың бір сөзін ұғып, бір сөзін ұқпаса да алған беттерінен қайтпайды. Көкірегі мен қаруына сенген саяси белсенділер соңында заңмен қорқытып, қоқан-лоқыны өздері бастайды. Елубай Әкімбайұлыны атады. Нәтижесінде, аздығына қарамай, кішілік танытқысы келмеген үш орыс та сол жерде жантәсілім етеді. Бұл хабарды ести сала Бакин және Радченко бастаған ГПУ-дің отряды Сарышоқы тауының бір шатқалында көшті зеңбіректің оғымен қарсы алады. Шұбырған халық отрядтың келе жатқанын оқиға орнына жетпей тұрып та байқаған екен. Әуелде жендеттерді де өздеріне қосылуға келе жатқан қарапайым топ екен деп, мән бермепті. Бірақ жотадан асқанда екі топ бір-бірінен көз жазып қалған. Соңында қарусыз жұртқа қантөгіспен жолыққан жендеттердің бір тобы:
– Оқ шығындауға тұрмайтын бұл хайуандардың төртеуін бір оқпен жайратайық, – деп, Кәріпжанға ағасы Ахметжанның екі ұлы Мұздыбай мен Жанахметті және тағы да бір адамды бірінің артына бірін колонналық сапқа тұрғызып, тапаншамен басып қалады. Жендеттердің мазағын алдын ала білгенде олар сапқа да тұрмай қарсыласып бағатын еді. Бірақ нысана дұрыс көзделмей Жанахмет қана жараланады да, қалғаны бытырай қаша жөнеледі. Бұл жерде көшке ілескен 800 адамның жартысына жуығы оққа ұшады. Жаңағы Ахметжан деп отырғанымыз тәркілеуге ұшыраған Боғас болысының болысы Мұқыш Қуановтың оң қолы болған старшын еді. Банды ретінде ұсталған топты атты отряд найзалы мылтықпен піскілей отырып айдап, Көкпекті түрмесіне жеткізеді. Жәкуләлардің тобына атсалысқан Кәріпжанға жауап алу кезінде тергеуші: «Бандыларды қаруландырып, бүлікті сендер ұйымдастырдыңдар» дейді. «Мұны кім айтты?» деген сауалдарына: «Ауылнайларың айтты» деген жауап алады. Ауылнай дегені Қозан Қажыбеков атаның айтуынша, Кәріпжанның соңына түсіп қоймаған соң, қыл арқанға сүйретіліп, жұрттың сабырға шақыруымен аман қалған бір белсенді екен. Кешегі Желтоқсандағыдай бұл көтерілістің де басшысы анықталмағандықтан, сол кездегі белсенділерге де билік күдікпен қараған сияқты. Ал көтерілістің нақ басшысы жөніндегі әңгіме әр қилы болса да, Жәкулә, Сыдықтардың есімі көбірек аталады. Бала күнде өзім көріп өскен Бейсенбай, Көкен, Бәйізғожа, Алтай, Тәуірше ана сияқты басқа да апаларымыз бен аталарымыз қанды оқиғаның тірі куәгерлері еді.
Жәкуләнің күйеубаласы Садырбай 21 жасында тұтқындалып, ауыр азаптың бәрін тартады. Ол Шишмаркин деген жендеттің құрдасы еді. Сол Садырбайдың ұсталып қалуына қашып келе жатып, тастан жығылуы себепкер болады. Аяғы сынып, қиналып жатқан жас жігітті жендеттер тінтіп, қалтасынан комсомол билетін тауып алады. Тергеу кезінде Жәкулә жайында да, өзге жайында да тіс жарып ештеңе айтпайды. Бір күні апайы Зұлқиза Қажияқызын ертіп, түрмеге барса, Садырбай адам танымастай жағдайға түсіпті. Бет ауызы мен өне бойынан сау тамтық қалмай соққыға жығылған құр сүлдерін екі жендет сүйреп әкеледі. Сонда Садырбайдың: «Бізді де адам деп іздеп келетіндер болады екен ғой» дегеннен басқа ештеңе айтуға шамасы келмеген екен. Қажия – кейін «үндемеске» кетіп, қайтып оралмаған Шаяхмет қажының әйелі еді. Садырбай да комсомол белсендісі бола тұра, «бандыларды» ұйымдастыруға қатысқаны үшін деген айыппен ату жазасына бұйырылады. Бірақ өлкелік комитеттің өкілі келіп жеткенше оны жендеттер айуандықпен өлтіріп те тынған еді. Інісін құтқаруға сол жолы түрмеден амалын тауып шыққан ағасы Кәріпжанның да қауқары жетпеді. Бірнеше мәрте түрмеге қамалған Кәріпжан 1932 жылы тағы да істі болып, онжылдық жазаға кесіледі. Бірақ Жәкулә сынды ол да түрмені бұзып, қашып шығып, Қытайға асып кетеді. Осы кезде шығарған «Кезең асқанда» деген күйі болған екен. Соңынан орнына інісі Серікбай ұсталып, 18 жыл айдауда болады. Қалғандарының біразы аштық пен нәубетте көз жұмып, біразы Қытайға өтіп кетеді.
Кәріпжан Жәкуләмен бірге кейін Қытайдағы Дүнген соғысына да қатысып, жазықсыз жапа шегеді. Сібелерге қатысты бір дүрбелеңде ату жазасына да бұйырылып, қытайларға қызмет ететін күйеубаласы құтқарыпты. Бұл әулеттің басынан өткен азапты жылдар жайлы менің «Әулет пен нәубет» атты кітабымда кеңірек баяндалады.
Қазақстанды жайлаған көтерілістің бәрінде де жазалау отрядын басқарған большевиктерді (ішінде қазақтары да бар) ұлықтап, өлген орыстарға ескерткіш тақта орнаттыруымыздың өзі – қазіргі тәуелсіз көзқарастағы тарихты жасауға да жәрдемдесетін сияқты. Ұрпақтың ақты айыра білуі үшін қараның да белгісі қалуы шарт. Диалектикадағы терістеуді терістеу заңдылығы көрсеткендей, тұлғаларды ақтау мен қаралау ұрпақтың ауысуымен осылай алма-кезек жалғаса береді. Бірақ мамандарымыздың ақиқатты біле тұра, айтуға жүрексініп, әлі де бұрмалайтынына қынжыласың. Бұл Жәкулә сияқты қаншама арыстарымыздың азаматтық бейнесін сомдауға да кедергі келтіреді. Кейбір мақалалар кеңестік сарында жазылса да, тарихтың мүлде ұмылып қалмауына көмектесті. Ештеңе жазбасақ, бәрін де жоғалтар едік. Бұл орайда қарт шежіреші қаламгер Қарпық Егізбаевтың тынымсыз еңбектері өзіндік тарихи деректерімен құнды.
Бүгінгі ұрпақ болыс атаулының бәрін ақтағанмен, барлығы бірдей өз заманындағы қарапайым халық алдында талапқа сай болмауы мүмкін. Бірақ адам жанының арашашысы болған дәрігер Жәкуләнің жаны нәзік, сезімі сергек болғанға ұқсайды. Ол кісіден хабары бар адамдардан мақтаудан басқа ғайбат сөз естімедік.
Аманғазы Кәріпжанәулеті,
ақын

4 мамыр 2013 жылы 19 сағатта Астана қаласында "Қазақстан" орталық концерт залында "Жібек сезім" атты әнші-композитор Медет Салықов пен қазақтың күміс көмей жезтаңдай әншісі Клара Төленбаеваның шығармашылық кеші өтеді.

12 наурыз 2013
Қаракерей Қабанбай батыр қайда жерленген?
(Жазушы Қабдеш Жұмадiловке жауапхат)

Қарсы мақала
Қазақстанның халық жазушысы, Мемлекеттiк сыйлықтың иегерi, қадiрлi ағамыз Қабдеш Жұмадiлов бiршама сұхбаттарында, мақалаларында Қаракерей Қабанбай батырдың зираты қай жерде деген сұраққа оралып отырады. Бiрер жыл бұрын Шығыс Қазақстан облыстық “Дидар” газетiне осы мәселе жайлы мынадай жауап берiп едi: “Шығыс... Оның әулетi де, ұрпағы да осында, туған жерi де осында, мына Барлық пен Барқытбелдiң бауыры, Алакөлдiң бойы. Ал қайтыс болған жерi де – осы жақ. Қазiр, иә, әркiм әр саққа жүгiртiп жүр, ал менiң көзқарасым басқа. Өйткенi бiреулер Астананың маңайындағы бiр ескi бейiттi Қабанбайдың бейiтi деп жұртқа жаңсақ түсiндiрiп, сол жерге кесене орнатты, маған айтқан да жоқ, ақылдасқан да жоқ, мәселен, айтпауға тырысты, ұрлап жасауға тырысты”.
Қабдеш ағамыз мұнымен де тоқтамапты. “Жас Алаштың” биылғы жылғы 28 ақпандағы санында “Қаракерей Қабанбай батыр өз өсиетi бойынша Тоқта тауының шығыс қапталындағы Сарыбелге қойылған” дептi. Бiрақ нақ­тылы дәлел келтiрмейдi. Қабдеш Жұмадiловтiң “көзқарасы” нақтылы тарихи дәлелдер келтiргенде ғана ғылыми негiзделген дәйек бола алады. Онсыз кез келген “көзқарас” – жай сөз. Бос сөз. Ағамыз үнемi дау-шар туғызып, амалын тауып, айналып соғып отыратын осы түйткiлге жауап берейiк.
Әңгiме “Ақмола” атауына байла­ныс­ты болғандықтан Ақмола қаласының тарихына да аздап тоқталғанымыз артықтық етпес. Бiлгенiмiздi ортаға салайық.
Сонымен, Қаракерей Қабанбай батыр қайда жерленген?
Бұл сұраққа жауап беру үшiн мынадай мәселелер қамтылуы тиiс:
1. Аңыз, дастандар не дейдi?
2. Шежiрелер мәлiметi қандай? Ол ғылыми деректерге сай ма?
3. Тарихи құжаттар бар ма?
4. Топономика.
5. Ғалымдардың, көнекөздердiң пiкiрi.
Ендi сөздi дастандарға берейiк. Қаракерей Қабанбай батыр жөнiнде Қазақстанның Ғылым Академиясында 18 дастан, Омбыдағы Потанин құжаттарында бiр дастан, Қазан универси­тетiнiң сирек қолжазбалар бөлiмiнде бiр дастан бар екенiн филология ғылымдарының докторы Болатжан Әбiлқасымов 1979 жылы жазып кеткен. Дүние-жалғанның өтерiн түсiнген Қаракерей Қабанбай батыр Қубас атымен арыздасып:
Мен келдiм жетпiс сегiзге,
Сен келдiң отыз сегiзге. –
деп қанша жасағанын айтады. Iле- шала:
Дүйсенбi, қарашаның,
Он үшiнде өтпекпiн, –
деп жан тапсырар күнiн де атайды. Сонан соң:
Жиылып тегiс, ас берiп,
Ту биенi сойыңдар.
Арқаға арнап бейiт соғып,
От орныма қойыңдар, – деп тапсырады.
Демек, бабамыз “от орны – туған жерi” Арқа екенiн қадап тұрып, нақтылап көрсетедi. Өзiн Арқаға жерлеудi аманаттайды. Қабдеш аға айта беретiн Тоқта, Барлық, Сарыбел туралы мұнда жарым ауыз сөз жоқ. Батыр өсиетi көңiл сұрай келген дала аталығы Бұқар жыраудың, Абылай хан, Қанжығалы Бөгенбай бастаған үш жүздiң игi жақсыларының, найманның сөз ұстар азаматтарының, Гауһар – Майсарыдай батыр қосағының, “сен тұр, мен атайын” жетi ұлының, Назымдай батыр қызының алдында айтылады. Бұған дәлел Бұқар дананың:
– Кеше түсте естiдiм,
Қабанбай ауру дегендi, –
деп, сол күнi кешке қарай келуi, Үйсiннiң Сарышуаш жырауының:
– Албанға келдi бiр хабар,
Үйсiнге түстi бiр шабар,
Дулаттың жиып жақсысын,
Арыздасып қалсын деп,
Өзiңе тарттық бiр сапар, – деуi.
Сол заманның адамдары көңiл сұрауларын осылай бастайды. Хан Батырды науқас меңдегенi, әл үстiнде жатқаны жөнiнде төрт тарапқа ат шаптырылған. Ғалымдар осы жылдары Бұқар жырау Асақарлыда (бүгiнгi Осакаровка) отырғанын айтып жүр. Екi орта 65-70 шақырым. Ендеше, қыс көзi қырауда Бұқар жырау келген жерге көршiлес Абылай хан, Қанжығалы Бөгенбай батыр неге келмесiн?! Ол жылдары Абылай мен Дарабоздың қатар көшiп жүргенi бесенеден белгiлi. Ендi ойланайық. Осындай ал­қалы топтың ортасында айтылған аманат орындала ма, жоқ па? “Өлi разы болмай, тiрi байымайды” дейтiн қазақ, намысшыл жұрт қайтсе де Хан Батырдың соңғы тапсырмасын бұлжытпай орындайды. Орындамаса – сол күнi қалың найманның, ну қаракерейдiң тiрiдей өлгенi. Бұл – даланың жазылмаған заңы.
Дастандардың бiразында Хан Батырдың келiнi, Дәулетбайдың келiн­шегi бүй дейдi:
Есiл мен Нұраның
Арасына сыймаған,
Қайран менiң қайнағам!
Әне, Хан Батырдың көз жұмар тұстағы мекенi қай жер екенiн тап басып айтады. Мойын бұрғызбайды. Қабдеш аға айтқандай, Қаракерей Қабанбай батырдың “...Жоңғар қақпасын күзетiп жатамын” деуi шындыққа жанаспайды. Батырдың бұлай деуi мүмкiн емес. Себебiн алдыда айтамыз. “Жоңғар қақпасы” туралы бiр ауыз сөз – ХIII ғасырдың алғашқы жартысында Қарақорымға сапар шеккен Вильгельм Рубрук пен Плано Карпинилер қақпаны екi түрлi атайды. Бiрi “Тыш­қан қақпа”, екiншiсi “Тау қақпа” деп жазады. Ал Алакөл жырда бар:
Айнала жел соғады Алакөлге,
Алакөл сусын болған талай елге.
Әркiмнiң өз тiлеуi өзiне деп,
Қабекең көшiп кеттi Сарыбелге.
Арқадағы Алакөл мен Жетiсу, Семейге ортақ Алакөлдiң үлкен айырмашылықтары бар.
1. Семей, Талдықорғанның Ала­көлiнде ешуақытта айнала жел соқпайды. Не оңтүстiк шығыстан Ебi, не батыстан Сайқан (қыбыла) соғады.
2. Алакөлдi “Итiшпес” дейдi кейде. Себебi суы ащы. Сусын болмайды.
Ендеше, бұл Қаракерей Қабанбай батырдың кесенесiнiң шығысындағы, 60 шақырымдағы әмiсе айнала жел соғатын Арқаның Алакөлi. Малға жайлы, iрiлi-ұсақты хайуанның бәрi су iшедi. Бұл жақта үш Алакөл бар.
Ендi Сарыбелге келейiк. Иманжүсiп “Абылай аспас Арқаның Сарыбелi” Нұраны басып, Ерейментаумен аяқталатынын ту заманда жырлап кеткен. Арқаның тең ортасы. Дәулетбайдың келiншегi айтатын Есiл мен Нұра қатар ағып жатыр. Қайталап айтамыз, он сегiз дастанның бiрде-бiрiнде Қабдеш Жұмадiлов ағамыз аузынан тастамайтын Барлық, Барқытбел, Алакөл, Қоңырала саз айтылмайды.
Қазiр кесене тұрғызылған жердi маңайдағы жұрт “Найман қорым” және “Қаракерей Қабанбайдың ақ моласы”, “Қабанбай тауы” дейдi. Кесене маңы – қалың мола. Қабдеш аға айтатындай “айдалада, шырақшысыз жалғыз” қалмаған. Молаға 1931 жылы Қабанбай атамыздың тiкелей ұрпағы Қыдырмолда жырау үш түнеп, шырақшы болып отырған Досан ағадан көп әңгiме естидi. Байжiгiттер шығысқа, Жетiсуға көш түзегенде, батырдың немересi Садырбай бiр баласын шырақшылыққа тастап кетiптi. Қабанбай ұрпақтарының соңы Арқадан 1857 жылы қозғалыпты. Досан аға сол ұрпақтан. Осы адамды танитын сан адаммен өзiм кездестiм.
Тасқа басылған дерек бар ма дегенге келейiк. Бар болғанда қандай! Тарих ғылымдарының докторы Н. Апполова “Қазақстанның ХVII- ХVIII ғасырдағы Россиямен экономикалық және саяси байланыстары” атты еңбегiнде: “ХVIII ғасырдың қырқыншы-алпысыншы жылдары Арқада қауымдық жер­лердi иелену аяқталды. Мысалы, Қабанбай батыр Есiл мен Нұрада көшiп жүрдi” дегендi алдыға тартады. Бұл орыс әйелiнiң Қабдеш ағамыз бен бiздiң арамыздағы неше жылдан бергi пiкiрталасқа еш қатысы жоқ. Орыс архивiнен алғанын жазған. 1760 жылдардың аяғындағы нақ осындай деректi мәскеулiк туысымыз, тарих ғылымының докторы Н. Бекмаханова Кенесары туралы “Легенда о невидимке” деген кiтабында атап жазады: “Ар жағындағы бiрер жылда Қаракерей Қабанбай батыр “от орнында” – Арқадағы Нұра өзенiнiң жағасында дүниеден өттi...”.
Берi таман түссек, тарих ғылымдарының докторы, семейлiк Мұхтарбек Кәрiмов мынаны айтады: “Мен профессор, тарих ғылымдарының докторы Нәби Дауылбаевтан дәрiс алдым. Ол кiсi – ақмолалық. “Қаракерей Қабанбай батырдың сүйегi Ақмоладан отыз шақырым жердегi “Октябрь” сов­хозының территориясында жатыр деп үйрететiн...”.
Тура осындай деректi Қазақ Ұлттық университетiнiң профессоры, тарих ғылымының докторы Байтұрсын Дәрi­шев те үнемi шәкiрттерiне сiңiрiп отырады екен. Осыдан үш жыл бұрын тарих ғылымының докторы Едiге Уәлиханов соны бiр дерек келтiрдi. Онда да Қаракерей Қабанбай батыр 1770-жылы Арқада отыр деп көрсетiлген.
Көздерiңiз жеткен шығар – дастандардағы деректер мен нақтылы ғылыми негiзделген мұрағаттық жазба деректер бiрдей шықты. Әдетте шежiре, ауыз әдебиетiнiң деректерi мен тарихи дәлелдер сәйкесе бермей, әр қиырға тартып тұратын. Қаракерей Қабанбайдың моласы тұрған жер туралы бәрi бiрауызды. Мұны бiр деп қо­йыңыз.
Күнi кеше Кеңес үкiметi құлағанша Семей, Өскемен, Талдықорған өңiрiн­де Қаракерей Қабанбай, оның аталас­тары, ата- бабалары, ұрпағы, замандастарына байланыстырыла қойылған топономикалық атау бар ма едi? Ал Арқада ше? Ақмола облысының картасында ғана Байжiгiт, Жанжiгiт, Қожақұл, Шүңет, Шахаман, Әлi, Мырзакелдi, Садырбай, Жангөбек, Байгөбек, Кешу, Жолымбет, Еспенбет, Есенгелдi, Ағанас, Қалытон, Ақымбет, Шағалақ, Жапақ атаулары кезiгедi. Бұл орыс әбден басып кеткеннен кейiн қалғаны ғой. Егер орыс алғаш келген 1830 жылғы картаны таба алсақ, тiптi кенелер едiк.
Десек те, сөзiмiзге қайта оралайық. Егер Қаракерей Қабанбай батыр 1760 жылдары, Қабдеш ағамыз айтатындай, Алакөлге жете қонса, нелiктен ол маңда бiрде-бiр топономикалық атау Қабекеңе байланыстырылмайды. Қабекең тұрсын, ол кiсiнiң аталары да бұл жақта тумаған. Батырдың аталарының да – Байжiгiт, Мәмбеттiң, Қожақұлдардың туған, өлген жерi –Арқа, Нұра бойы. Бұған жоғарыдағы деректер дәлел. Бұл – екi.
Әңгiме арасында айта кетейiк. Қытайдағы қазақ ғалымдарының аға­сы, қазақ тарихының аса бiлгiрi Нығмет Мыңжан қазақ хандығы шаңырақ көтергенде, наймандар, негiзiнен, Сыр бойында, Ұлытаудан тартып, сол­түстiк­ке қарай Есiл-Нұрада, одан әрi мекендегенiн “Қазақтың қысқаша тарихы” атты кiтабында жазып қалдыр­ған. Қытайда танылған және бiр дара тұлға Кәрiбай Таңатарұлының “Мұрын және Байжiгiт” атты дастаны бар. Оқиғаны Қаракерей Қабанбайдың тiкелей ұрпағы, төбе би Сүлейменнiң айтуымен 1916 жылы жыр жолдарына түсiрiптi. Дастан “Отырар” кiтап­ханасында сақтаулы. Осы дастанда Байжiгiтке қалыңдық iздеген Мақта қыз Матай iшiндегi Қаптағайлардың Бақберген деген азаматының үйiне жолай түседi, Бүрлен деген қызын ұнат­қаны айтылады. Содан:
Жайлауы Дәулеткерей Есiл, Нұра,
Құдалық бұрынғыдан қалған мұра.
Аттанды ел жайланып, отырған соң,
Жолымбет көп жолдаспен бас боп құда.
Мiне, Қабанбайдың арғы түпатасы Байжiгiт Есiл, Нұра бойында отыр. Сол жердегi матайға ағайын болмақ.
Үшiншi. Қаракерей Қабанбай батыр қайтыс болған 1770 жылы (Бұл да жорамал. Қазiр екi дерек табылды. Атамыз бұл мерзiмнен сәл кеш өтуi де мүмкiн сияқты. Сол деректi зерт­теудемiз) Алакөлде кiм отырды? 1785 жылғы 13 шiлдеде Шанышқылы Бердi­қожа батыр Семей бекiнiсiнiң комендантына мынадай жағдайды жеткiзiптi: “Аягөз өзенiнiң сол жағалауына өткiз­бейдi. Қарақолға қарай өтiп едiк, қуып тастады”. Нақ осы кезде Аягөздiң оң жағалауында Жаңаби бастаған 700 үй байсуандар, Долы, Дәулет бастаған 400 шаңырақ қоңырбөрiк (албан), Әжiбай, Алтай бастаған 300 шаңырақ қызылбөрiк (ол да албан), Қойсоймас, Қараша бастаған 1500 шаңырақ шапырашты, Атанбай бастаған 700 шаңырақ қызай (найман), 600 шаңырақ ақбарақ, Садық бастаған 120 үй қаңлы, Игiлiк бастаған 500 шаңырақ қасқарау (дулат), Жолдыбай, Шымырбайлар бастаған 600 шаңырақ жал­айыр, Байғабыл, Өтеп бастаған 100 шаңырақ жаныс (дулат), Тайлақ батыр бастаған қайнардың 600 шаңырағы отыр. Олар 1758-1762 жылғы Қандыжап – Мамырсу келiсiмдерiне сәйкес Аягөздi кешiп ары өте алмаған.
Осыдан сәл ертерек, 1772 жылы (Атамыздың өмiрден өткенiне екi жыл толған) Алакөл, Тарбағатай, Барлық, Барқытбелдi, Ақсу, Сарқанды кiм мекендегенiн Н.Г.Андреев жазып кеткен. 1772 жылы Сарқан, Ақсу бойында хойттар; Алакөл, Үржар, Барлық, Тарбағатай Шәуешекте шаталақ, аладой, бугунут, тунгут, орат, ардахинь, жахауин, кумирен тайпаларының қалмақтары көшiп жүргенiн, олар Қытайға бағынышты екенiн тайға таңба басқандай етiп жазып қалдырған. Нақ осындай деректi Н.Аристов та айтады. Сөз түгел болсын, айта кетейiк, сол мезетте цаган, харацин, нарцин рулары күнгей Алатаудан, Шелектен, Ұлыңғыр көлiнен, Бош-Шагансудан, Көксу, Қаратал өзендерiнiң бойынан, Қопалыдан көрiнедi. Осы рулардан қытайлар 40-тай әскери топ құрыпты.
Қазақ пен қалмақтың шекарасын 1810 жылға дейiн Аягөз бөлiп тұр. Ш.Уәлиханов, М.Тынышбаев, Х.Қали­ди, Н.А.Аристов, А.Г.Андреев, Қ.Жан­ұ­зақов­тардың тарихи дерек­терiн жоққа шығарған әзiрше бiрде-бiр ғалым кезiк­пейдi. Сол ғұламалардың барлығы бiрауыздан “Наймандардың Аягөзден өтiп, сол жағалауға қоныстануы 1810 жылдан басталады” деп жазып кеткен. Ол тұста Қаракерей Қа­банбай батырдың дүниеден өт­кенiне – аттай қырық жыл. Дарабоз елiнiң Тарбағатай маңынан алғаш көрiнуi, Байжiгiттердiң орыс құжаттарына түсуi – 1817 жыл. Онда атамыз жер­ленгенi 57 жыл толған. Ал Алакөлге жете қонуы тiптi берi. Мөлшерi 1850-1860 жылдарға дейiн Итiшпестi қызайлар мекендеген. Мұны тарих ғылымының докторы, сол өлкенiң түлегi М. Кәрiмов нақтылы дәлелдеген. Осы мөлшерде Тазабек би бастаған қы­зай­лар ағайын арасындағы өкпемен жер ауыстырады. Босаған өлкеге қаракерейлер орналасады. Бұл, мiне, Қабдеш ағамыз айтатын жер. Мұнда Дарабоз елi – Байжiгiттер Хан Батыр көз жұмған соң, 80-90 жылдан соң жеттi. Ендеше, атамыз мұнда қалай жерленбек?
Ендi, Арқаға айнала соғайық. Жоғарыда топономикаға тоқталдық. Самсаған Қаракерей, оның iшiнде Сыбан мен Мұрындар. Оған қоса М.Тынышбаев: “Матайдың ұраны – Бөрiбай. Бөрiбай батыр ұлдарымен бiрге 1740-1745 жылдары Сарысу бойында, Атбасар өңiрiнде жерленген” дегендi жазып кеткен. Осы маңнан терiстiкке жүрсек, Омбы мен Қызылжардың ортасына төтелей түсесiң. М. Кәрiмов: “Тоқтарқожа Байыс бидiң жылқысын баққанда би ата Қазаншұқыр, Қараағаш, Жалтыркөл деген жердi мекендептi. Бұл Мұрын шежiресiнде айтылады. Ол тұста Байжiгiттер Мұрынның құрамында болып, Мұрын – Байжiгiт аталыпты. Кейiн тез өскен соң, Байжiгiт өз алдына бөлiнiп шығады”, – дейдi. Осы Қазаншұқыр, Қараағаш, Жалтыркөл атаулары сол күйi әлi тұр. Ұмытылмапты.
Найман ХIII ғасырдың басында бүгiнгi моңғол жерiнен ауған. Басы тәжiктегi таулы Бадахшан, өзбек, қырғыздағы Самарқан, Ошқа өтiп кеткен. Самарқаннан 40 шақырым жердегi Өкiреш Шалдың қабiрстанын 2009 жыл­ғы ақпанда таптық. Өкiреш Найман, Қара найман, Қызыл найман, Дүрмен найман ауылдары бар екен. Басына “Укiрач қобирстаны” деп, 1988 жылы үлкен қызыл жұлдыз темiрден белгi қойыпты. Оны 2010 жылы ауыстырып, биiктiгi үш метр граниттен құлпытас қойдық. Одан берi Төлегетай баба (Төлек атай) Сыр бойында – Жаңақорғанда қаза болған.
“1824 жылы Нұра өзенiнiң бойындағы Ақымбет ауылында барлық наймандардың түселi өттi” деген дерек Бейсенғали Садықанның жазба мұраларында кездеседi. Нақ осы деректi Омбының мұрағатынан таптық. Онда “В году 1824, по реке Нура, прошел съезд всех найманов” делiнедi. Осы түселде наймандар ақ патшаға жетi талап қойған хат жолдапты. Соның бiрiншiсi: “1. Бұл жаққа келсеңдер, жер наймандiкi екенiн мойындайсыңдар”. Бұл не деген сөз? Демек, сол тұста Ақмола наймандар мекенi ғой. Сондай-ақ, ең соңында: “7. Бiз тек патшаға бағынамыз. Бiздi 3 жыл сайын патша өзi қабылдасын”. Мұндай сөздi кiм айтады? Патшаға кiм доңайбат көрсетедi? Өзiне, жан басының молдығына сенген ру ғана осылай дейдi. Қабдеш аға түсел өткiзу үшiн қалың найман Тоқты, Барлық, Өскемен, Жетiсудан сойыс малын айдап, үйлерiн көтерiп, ит арқасы қиянға сабылып келмейтiнiн түсiнетiн шығар. Найман түселi найманның қақ ортасында өткен. Ал екiншi найман түселi бiр айтуларда 1847 жылы, екiншiлерде 1905 жылы өткен деген мағлұмат бар.
Келесi бiр дерек, 1830 жылы подполковник Шубин бастаған экспедиция маусымда Ақмолаға келiп тоқтайды. Осы жердегi халықтың жан санын алады. Сонда Ақмола маңында жиырма бiр мың шаңырақ найман отыр екен. Арғын алты мыңның үстiнде. Жиырма бiр мың шаңырақтың он жетi мыңы – қаракерейлер. Бұл мөлшерi 75-80 мың адам. Үш мың шаңырақтай матай, бiр мың шаңырақтай төртуыл түседi есепке. Ал Ақмола маңынан ары отырған наймандардың тiзiмi алынбаған. Бүгiн Астанадан батысқа қарай, Есiл қаласына дейiн наймандар мол отыр. Тұрсын Жұртбай, Қаржаубай Сартқожа, осы өлкеде туып-өскен тарихшы профессор Баянғали Құсайынов және бiрнеше адам ол жақты екi күн аралап көрдiк.
М.Тынышбаев 1917 жылы 830 мың найман барын патша санағына сүйене мәлiмдейдi. Ал 1830 жылы ше? Ары дегенде 400-450 мың. Қазақ наймандары ол кезде де, бүгiн де – Балталы, Бағаналы, Көкжарлы, Бура, Сарыжомарт, Қаракерей, Садыр, Матай, Төр­туыл, Терiстаңбалы болып, он атаға өрбидi. Не себебi барын бiлмедiк, Түркiстан, Шымкент, Қызылорда, Ақмола маңайындағы Дүрмен наймандар шежiреге кiрмептi. Ендеше, 1830 жылы қаракерей қанша өстi десеңiз де, 100 мыңнан аспайды. Олай болса, 1830 жылы барлық қаракерейдiң 75-80 пайызы әлi Арқада, Қабанбай батырдың Ақмоласы маңында отыр. Ендеше, Батыр осында, өз жұртыңың ортасына жерленбесе, ендi қайда жерленедi?
Бiр сұхбатында Қабдеш ағамыз: “Сол кездегi тәртiп бойынша батыр­лар­ға, дұшпаны, қасы көп батырларға кесене тұрғызылмайтын. Қойғаннан кейiн топырағын тегiстеп, үстiне шым қалап, батырлардың қас жаулары оларды қорламасын деп зираттың орнын тегiстеп жiберген” дептi. Ал “Дарабоз” романында мүлдем басқаша жазады: “Белгi ретiнде басына тас үйiлдi. Алайда туыстары алыстан тас әкелудi қиынсынып, орташа ғана оба тұрғызған. Келер жылы Самарқаннан ұста алдырып, айшықты күмбез орнатамыз дескен-дi. Амал не, ол да орындалмайтын көп сөздiң бiрi болып қала бердi... Әне-мiне деп жүргенде, ұрпақ ауысып, ел жаңаланды. Зират басына үйiлген обалар мүжiлiп, бiрте-бiрте жұрт жадынан өше бастады”. Қайсысына сенейiк?
Мұндай “тәртiптi” Қабдеш ағамыз ойдан шығарған секiлдi. Себебi Албан Райымбек, Керей Жәнiбек, Мұрын Нарбота, Тоқпақ Қасабай, Дулат Бармақ батырлардың бейiттерi осы батырлар соғысқан, жауларын күйреткен қалмақпен шептiң үстiнде, қырғызбен шекарада. Ендеше, неге Аягөздiң ар жағында төбесiн күнде көрiп отырған қалмақтан қорықпай Нарботаға, Қасабайға, Әлi батырға, Боранбай биге, Керей Жәнiбекке тағы да басқа батырларға кесене салынған. Ал Райымбек, Сәмен, Бармақ батырлар —қыр­ғызбен ең көп соғысқан батырлар. Оларға да төбе астындағы қырғыздан қорықпай кесене тұрғызылған. Бұл батырларда жау жоқ па едi?
Оның үстiне, қалмақ, Есiл – Нұрадан Қаракерей Қабанбай батыр қайтыс болғанда 1000 шақырым жырақта. Әбден тынышталған. Қазақты шаппақ тұрсын, қытайдың қырғынына түсiп, басымен қайғы болып кеткен. Әрi 1758, 1762 жылғы Қандыжап – Мамырсу бiтiмдерiне сәйкес қытай тарабы қалмақтардың алдағы уақытта қазақ жерiне өтпеуiне кепiлдiк берiп, қазақ пен қалмақтың арасында әскер ұстап отырған. Бекiнiстер салған. Мысалы, Үржардың жанындағы Талды деген жерге 1762 жылы қытай генералы орналасып, оны өз ыңғайына қаратып Бәйар атапты. Онысы Ақжар де­генi. Ауыл қазiр осылай аталады. Демек, қалмақтан еш қауiп жоқ.
Қырғыз да бас көтеруден қалған. Абылай мен Қабанбай қолы оларды тас-талқан етiп, тентiретiп жiберген. Ендеше, қалың қазақтың ортасындағы кесенеге кiм тиiседi?
Қабдеш ағамыз тағы да былай дейдi: “Қоңырала саз” деген жерде Қабанбайдың жайлауы болған. Қайтыс болған жерi де сол Барлықта”. Атамыз Ұлы Сардардың өмiрден озған уақытын да бi­лмейтiн секiлдi. Әйтпесе, қа­раша айының аяғында жай­­лау қайда! Ел қыстауда ғой! Атамыз қазақы жыл, ай санаумен қарашаның 13-iнде қайтады. Бүгiнгi қарашаға қазақылану үшiн 13-14 күн қосамыз. Сонда 26-27 қараша, Арқада саршұнақ аяз. Саят Қожашев ақсақал қыс болғандықтан, мола үстiне Батырдың сегiз қанат киiз үйi тiгiл­генiн, оны жаз шыққанша күзету үшiн жанына және екi үй тiгiлiп, көңiл айта келгендердi осы үйлерде қарсы алып отырғанын жазып қалдырған едi.
Қазақ жұртының қайда, қашан орналасқанын бiлудiң бiр жолы – ата-бабалардың моласы. Мысалы, ХIV ғасырда найманның үлкен бөлiгiнiң Самар­қанда отырғанын Өкiреш Шалдың, одан берi Сыр бойында тұрғанын Төлегетай бабамыздың, Арқада, Есiл- Нұрада мекендегенiн Қаракерей Қабанбайдың молаларынан бiлуге болады. Ал Қабдеш ағам айтып отырған Барлық, Үржар, Тарбағатай, Алакөл маңындағы ең көне зираттар нақ осы 1810 жылдан берi қарай көтерiлген. Мәселен, Семей өңiрiндегi ең көне молалардың бiрi – Ырғызбай әулие, Талдықорған өңiрiнде Көтен әулие мен Шiре ана. Бұл кiсiлер ХIХ ғасырда өтедi өмiрден.
Қазақ тарихының бiлгiрi, тарихшы, академик Манаш Қозыбаев Қаракерей Қабанбай батырдың кесенесiне үш рет келдi. Үнемi адам көп кезде ат басын тiрейдi. Сол ғалымның былай дегенi бар:
– Сен, Камал, айналайын, мына кесене салынбай тұрып- ақ маған келгенсiң. Сонда не айттым? Негiзiн­де, әрбiр тарихи оқиға, тарихи фактi, тарихи тұлға үш фактор арқылы мо­йындалады, сөйтiп қана тарихи шындық ретiнде қабылданады. Ол, бiрiншi – халықтың мойындауы, екiншi – тарихи дәлелдердiң сәйкестiгi, үшiншi – мемлекет тұрғысынан мойындау. Ара-тұра, бiрiншi фактор қазақ жағдайында жазба дерек емес, шежiреге сүйенетiн­дiктен тура болмайды. Оны қосымша дәлелдеу қажет.
Ендi, нақтылы Қаракерей Қабанбай батырға келсек, дастандарда айтылатыны – Арқа, оның iшiнде Нұра бойы. Қабанбай атамыздың жағдайында бұл фактор халықтық тұрғыдан толық мойын­далған. Ал тарихи дәлелдi өзiң айттың. Оның үстiне, мен де көзiм жеткен соң келемiн. Мұны мен саған кесене салынбай тұрып жолыққаныңда Алматыда айтқанмын. Мемлекеттiң мо­йындауына келсек, мемлекеттiк хатшы Әбiш Кекiлбаевтың кесененi ашуы – үшiншi фактор болып табылады. Әрi Әбiш бауырымыз мен басқаратын Тарих және этнология институтымен, менiмен ақылдасты. Бұл – Қаракерей Қабанбай батырдың моласы. Кiм не десе де, шындық осы. Қалғандары, әсiресе жазушылар, айта бередi. Сенiкi дұрыс.
Айтқандайын, iлгерiде өткен бабалардың кiм екенi көңiл айту, естiрту, жоқтау үстiнде көрiнетiнi бар. Сондай жоқтауды Қаракерей Қабанбай батыр қайтыс болғанда, Мырзакелдi атамыз Назым анамызға жазып берген екен. Мұны бiзге атаның тiкелей ұрпағы Қ.Әубәкiрұлы айтып бердi. Соның үзiндiсi:
Жиылып тегiс ас берiп,
Қайтқан жерiн айтайын –
Есiл-Нұра арасы.
Ақ атанын шөгерiп,
Жатқан жерiн айтайын –
Сарыбелдiң сағасы.
Ол кiсi жоқтауды шөбере ағасы Мұстахымнан естiген екен. Бұған нендей қарсылық жасайсың?
Манадан бергi деректердi, дәлел­дердi жинақтасақ, мынадай түйiнге жетемiз:
1. Қаракерей Қабанбай батыр Арқада туып, Нұра өзенiнiң жағасындағы Сарыбелге жерленген;
2. Наймандардың топтала Аягөздiң сол жағалауына өтуi 1810 жылдан берi.
3. Байжiгiттердiң бiр тобының Тарбағатайға жете қоныстануы 1817 жылдары. Осы маңда бұдан ерте қойыл­ған бiрде-бiр найман, бiрде-бiр бай­жiгiт сүйегi жоқ. Қаракерей Қабанбайдың замандастары мен балалары Арқада, Аягөздiң оң жағалауына қойылған. Мысалы, Әлi батыр – атамыздың кенжесi. Дарабоздың қырық жетi жасында туған деседi. Әлi батыр ұзақ жасапты, сексеннен мол асып, қайтыс болыпты. Сонда Әлекең мөлшерi 1735 жылдан берi туса, 1820 жылдары өмiрден өткен. Бұл да байжiгiттер Аягөздiң сол жағалауына 1817 жылдан кейiн өттi деуiмiзге бiр дәлел. Қазақ салтында кенже ұл – қарашаңырақтың иесi. Әке мен шешенiң сүйегi осы үйден шығады. Ол заманда бұл қатаң сақталған. Ендеше, Хан батыр 1760 жылдары Алакөлге жетiп алса, Әлiнi неге тастап кетедi. Тағы да қисынсыз- ақ.
Нарбота мен Қасабай батырлар 1757 жылы Әмiрсананы қуып келген Фу Денiң әскерiмен соғыста ерекше көзге түседi. Нарбота соның алдында Әмiрсананың таңдаулы бес жүз жанкештiлерiн қырып салады. Бұл екi атамыздың да бейiттерi белгiлi. Жасыр­ған түгi жоқ. Қалмақ қорлайды десе, шекараның тап үстiнде отырған осы батырларды тығып, жасырып қойса керек едi. Жоқ. Қасабай батырдың бейiтi Аягөзден үш-ақ шақырымда, ол кездегi қалмақ күнде көрiп жүретiн жерде. Сондықтан – Қабанбай батырды жасырып қойды деу – аңыздан аңыз туғызу ғана.
Кесене басына мен келгелi мұнда көлемi 600 шаршы метр екi үй салынды. Бiрiнде өзiмiз тұрамыз. Екiншiсi қонақ үй, қатымханаға лайықталған. 200 түп қарағай, 200 түп қайың ектiк. Бүгiн кесене маңы жасыл желектi. Оларды қоршай бiр қатар үйеңкi, қарағай, бiрқатар жиде жайқалып келедi. Екi жерден, қырдың ең ұшар басын бұрғылатып, 100 метр тереңнен ауызсу алып отырмыз. Ел азаматтары, басы Өмiрбек Байгелдi ақсақал болып, қазақ батырларының сауыт-сайманын, қару-жарағын, киiм-кешегiн әкелiп жатыр. Қабанбай батырдың өз дүниесi – жез леген де бiздiң қолда.
Кесене салынғалы Моңғолияға, Қытайға, Өзбекстанға, Ресейге, Қырғызстанға әлденеше рет барып дерек жинадық. Өкiреш Шал, Төлегетай (Төлек атай) бабаларымыз туралы мол мағлұмат алдық. Оларды жарияладық.
Кеудесiнде “қазақпын” деген сәу­ле­сi бар азаматтар Қаракерей Қабанбай батырды, барлық бабаларымызды зерттеуге, кесенесiн күтiп ұстауға атсалысып жатыр. Бiз Ұлы Сардардың әрбiр iсiн, әрбiр сөзiн, өзi ұстаған дүниесiн тiрнектеп жинап жүрмiз. Бұл шаруа адамды байытпайды. Мұнда саясат та, күнкөрiс те жоқ. Тап-таза қазақы патриотизм, ата-баба мұрасына деген адалдық қана бар. Ойымыз қазақтың ата тарихын байыту, бабамызды кейiнгi ұрпаққа нақтылы тарихи бейнесiмен табыстау. Шындыққа жету. Жалғаннан арылту.
Камал ӘБДIРАХМАН,
Қаракерей Қабанбай батыр кесенесiнiң шырақшысы.

Серікзат Дүйсенғазин «МЕН ОН ЖЕТI АҚЫННЫҢ ЖАЛҒАСЫМЫН»
18 Қаңтар 2013, 01:11 17 0
Жасынан домбыраны жанына серік етіп, жиырма жылдан астам уақыт аралығында айтыс өнерінде қара сөзден қамшы өрген, талай республикалық жыр додаларында топ жарған арқалы ақын, филология ғылымдарының кандидаты, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті қазақ әдебиеті кафедрасының доценті ─ Серікзат Дүйсенғазиннің есімі көпшілікке мәлім. Ақынның «Шетел әдебиетінің тарихы» оқулығының, «Халық поэзиясы және Ғабдиман Игенсартов мұрасы» атты монографияның, «Халықаралық Наурыз айтысы», «Астана көшелерінің атаулары», «Бізге де сөйлер кез келер», «Қазіргі айтыс» атты екі томдық жинақтардың құрастырушысы екенін және білеміз. Осы ретте біз айтыс өнері мен жазба жырды қатар алып, талай шәкірттің жүрегіне білім нәрін құйған азаматтың шығармашылығы хақында тілдесуді жөн санадық. Әлқисса...
– Алғашқы сұрағымды қоймас бұрын, биылғы жылан жылында жаңа табысқа жетуіңізге тілектестігімді білдіремін. Бір сұхбатыңызда: «Мен он жеті ақынның жалғасымын» деген екенсіз. Газетіміздің оқырмандарын өз өмірбаяныңызға қанықтыра кетсеңіз?
– Иә, ХІХ ғасырда Аягөз өңірінде бір атадан тараған «Сыбанның он жеті ақыны» деген ғажайып генофонд болған. Олар атақты Ақтайлақ шешеннің мектебінен тәлім алған ақындар еді. Біз тарихтан білетін Ақтайлақтың үйінде от ауызды Жанақ ақыннан он алтысы жеңіліп, он жетінші бала Сабырбай жеңетін ақындар бар емес пе? Міне солар. Бұл оқиға жайында М.Әуезовтің «Абай жолы» романында, бірқатар әдеби зерттеу еңбектерде айтылған. Олардың арасынан Түбек ақын, Сабырбай ақын, Сабырбайдың қызы Қуандық сияқты аты Алты Алашқа танымал ақындар шықты. Жұрт білетін Дулат Бабатайұлы, Әріп Тәңірбергеновтер де сол елдің, сол Сыбан аталығының ұрпақтары. Шығыс Қазақстанның Аягөз, Ақсуат, Үржар, Жарма, Көкпекті аудандарын ерте заманнан Найман Қаракерейдің Мұрын және Сыбан деген екі аталығынан тарайтын қалың ел жайлап келеді. Өз басым Мұрынның Малтүгел деген сол өңірге аңқаулығымен аты шыққан аталығының баласымын. Бірақ маған ақындық Сыбаннан келіп тұр. Неге дейсіз ғой? Үлкендердің айтуы бойынша, менің атам Дүйсенғазының шешесі Күлсім деген ұлы әжем ақпа ақын адам болған көрінеді. Ол кісі жаңағы «он жетінің» ұрпағы. Руы ─ Сыбан. Менің бабам Қасымның жары. Олардан төрт ұл, бір қыз туған. Барлығының да бір атары бар ақын болған екен. Нұрғазы, Ешенғазы, Дүйсенғазы, Кенжеғазы және Кәмен деген қыз. Араларында Кенжеғазы ғана өле-өлгенше «Ақсуат арайы» газетінде редактор болып, өлең жазған. Қалғандары заман қиындығына байланысты әртүрлі себептермен ақындық жолды ұстай алмапты. Өз басым олардың ешқайсысын көрген жоқпын. Бір қызығы, кейінгі ұрпақтарының арасынан ақындық маған ғана қонды. Шамам келгенше солардың жаққан отын өшірмеуге тырысып келемін.
– Бала Серікзаттың арманы қандай еді?
– Е-е-е, арман деген көп болды ғой (күлді). Біздің бала күнімізде милиция болу деген үлкен арман еді. Себебі қолтығына қара папкісін қысқан бір милиция қызметкері жылына бір рет қана келіп бүкіл ауылды тік тұрғызып кететін. Барлық құрмет соған көрсетілуші еді. Ес жиып, етек жапқанша милиция болам деп жүрдік. Бірақ кейін, ұмытпасам 7-8 оқитын кезім болса керек, жазушы болсам деген сезім оянды. Себебі әкем Мақсұттың ағасы Ерғазы Рахимов деген жазушы болатын. Сол кісіге еріп біздің ауылға Алматыдан Оралхан Бөкей, Тынымбай Нұрмағамбетов, Тоқтархан Шәріпжанов т.б. жазушылар келіп жатушы еді. Оның үстіне сіздердің газеттің редакторы Мұратбек Тоқтағазин де менің ауылдасым. Біздің бала күнімізде қазіргі «Егемен Қазақстанның» меншікті тілшісі болып атағы дүрілдеп тұрды. Айтыс өнеріне тәй-тәй басып, өлең жаза бастаған маған осының барлығы қатты әсер етті. Сол арман ғой мені Алматыдағы КазМУ-ге жетелеп әкелген.
– Арманыңыз қаншалықты орындалды?
– Аллаға шүкір, негізгі арманыма жеттім. Анау айтқандай атақты жазушы болмасам да, шығармашылықпен айналысып жүрмін. Өлең жазам, әдеби шығармаларға ғылыми зерттеу жасаймын. Одан артық не керек?
– Айтыс өнерінде соңғы рет қашан бақ сынадыңыз? Және жүлдегерлер қатарынан көріндіңіз бе?
– Өткен жылдың күзінде бес-алты республикалық айтыстарға қатыстым. Соңғы рет қараша айында Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданында өткен Күләш Бәйсейітованың 100 жылдығына арналған республикалық айтыста екінші орынға ие болдым.
– Бүгінде жұртшылық айтысты «тартыс» деп жатады? Сіз бұл пікірмен келісесіз бе?
– Келісемін. Айтыстың сипатының өзі екі адамның диалогынан құралған драмалық тартыс болса неге тартысқа жатқызбасқа? Ал енді ол өзі айтыс болғасын айтыстан кейін де айтыстар болуы заңдылық. Оның жүлдесіне байланысты, ақындардың қарымына байланысты көрермендер арасында дау туып жатады. Өз басым айтыстың көркемдігіне, елге берер тағылымына қатты мән беремін.
– Сахна төрінде ел мүддесі үшін тартысып қалатын ақындарыңызбен кейін қарым-қатынастарыңыз қалай болады?
– Қарым-қатынасымыз баяғыша бола береді. Шорабек Айдаров ағамыздың: «Сахнада қарсыласпен пышақтасам, Былайша шыға беріп құшақтасам» деген ұстанымы барлық ақындарға ортақ болуы тиіс.
– Ақынның болмысын көрсететін сахна өнерінде мінез қаншалықты қажет?
– Мінез деген басты факторлардың бірі. Өткірлікпен қатар білімділік, мәдениеттілік те болуы керек. Мінезсіз ақын сахнаға шыққанда өзін-өзі жоғалтады немесе бір айтыста жеңілсе беті қайтып қалады. Елдік, ұлттық мәселелерді айту кезінде жалтарып қалады. Сондықтан елге танымал ақындардың барлығын өзіне тән мінезі бар ақындар деп білемін.
– Қатарластарыңызда сіз айтыспаған ақын қалды ма?
– Әрине, айтыспаған ақындар бар. Мәселен, Аманжол Әлтаев, Мэлс Қосымбаев, Мұхаметжан Тазабеков, Маржан Есжанова, Айнұр Тұрсынбаеваларды айтар едім. Қаншама айтыстарға қатар қатысып, қатар жүрсек те осы ақындармен ел алдында айтысудың сәті келмеді.
– Сіздің ойыңызша, айтыс өнерінің жүйесін кеңейту үшін не істеу керек?
– Айтыстың жүйесін дамыту үшін ізденістер мен тынымсыз еңбектер қажет. Алдымен айтысқа эфир керек. Теледидар, радиодан айтыстар беріліп жатса оның жүйесінің кеңейгені сол. Қазір интернет бар. Айтысқа арналған бірнеше сайттар ашылды. Соларға еркіндік керек. Айтыстың видеожинағы, аудиожинағы, кітап жинағы шығу керек. Айтысқа арналған ғылыми конференциялар, ғылыми жинақтар шығып тұру керек. Сонда ғана айтыстың тынысы кеңейеді.
Айта кететін жаңалығым, жақында Аманжол Әлтаев, Сейіт Қасқабасов, Қойлыбай Асанов, Сәулеш Айтуғанова сияқты ғалымдармен бірге Білім және ғылым министрлігінен «Айтыстың интеграциялық сипаты» атты ғылыми жоба ұтып алдық. Соның аясында бірнеше жинақ шығаруды жоспарлап отырмыз.
– Айтыс өнерін басқа елде дамыту ойыңызда бар ма?
– Жүрсін аға осы уақытқа дейін Мәскеуде, Парижде айтыстар өткізді. Менің арманым ─ түркі халықтарының арасында осы айтысты өткізу. Айтыс біздің баға жетпес байлығымыз. Біз оны насихаттау арқылы қазақты кеңінен таныта аламыз. Қайбір жылы Арменияға барғанымда, армяндардың айтысқа қатты қызыққанын көрдім. Армянның Сафарян деген түрколог профессоры менің бір жылға қалуымды қатты өтінді. Тіпті, Симонян деген Ереван университетінің ректоры жағдайымның бәрін жасаймын деді. Бірақ келіскен жоқпын. Олардың мақсаттары – маған армян тілін үйретіп, өздерінде ежелде болған айтысқа ұқсас өнерді тірілтіп алмақ екен. Ал біздің кейбір белгілі қаламгерлеріміз бар айтысты өлтіре алмай жүр ғой. Міне, парадокс! Біздің арамызда осындай да біртүрлі қызық адамдар өмір сүріп жатыр, қарындасым!..
– Жазушылар Жазушылар одағының, журналистер Журналистер одағының, суретшілер Суретшілер одағының мүшесі бола алады. Ал айтыскер ақындарға арналған одақ бар ма?
– Жақында, желтоқсан айының жетісі күні Мәдениет және ақпарат министрлігінің қолдауымен Халықаралық айтыс ақындары және жыршы-термешілер одағы құрылды. Президенті болып Жүрсін Ерман ағамыз бірауыздан сайланды. Мен басқарма мүшесінің құрамына ендім.
– Шетелдерге жиі шығасыз, қазақ пен басқа елді салыстырғанда қандай ұқсастық болмаса ерекшелік байқайсыз?
– Мен үшін қазақтан артық ел жоқ. Қай елде жүрсем де қазақ жері ең көркем, ең жайлы жер деп мақтанамын. Қысқасы, бізге ешкім жетпейді, қарындасым! (күлді)
– Сәтті және сәтсіз айтысыңызға тоқталып өтсеңіз?
– Ондай айтыстар көп болды ғой. Осы уақытқа дейін қатысқан ірілі-ұсақты айтыстарымның барлығын қоссам жүзден асады. Оның қайсысы бірі есте дейсің. Дегенмен еске түскендерін айтып көрейін. Алғашқы сәтті айтысым 1992 жылы Би Боранбайға арналған аламан айтыста екінші орын алғаным. Сосын 1996 жылы Семейдегі облыстық ақындар айтысында бас жүлде алғаным. Соңғы сәтті айтысым 2011 жылы Жамбылдың 165 жылдық мерейтойына орай өткен аламан айтыста бас жүлде алғаным. Ал сәтсіз айтысым, 2008 жылы болуы керек, Қарағанды облысы Шет ауданының 80 жылдығына орай өткен айтыстың финалында болған Бекарыс Шойбековпен сөз сайысым. Сол күні түске жақын басталған айтыс финалында Қарағандыға түнделетіп барып келемін деп шаршап қалғаным бар. Ұйқының қанбағандығынан болар. Ойым шашырап, берекем кетті.
– Ең мықты қарсылас және әлсіз қарсылас деп қай айтыскер ақындарды айта аласыз?
– Қазіргі айтыс сахнасында жүрген ақындардың осалы жоқ. Деңгейі төмен ақынды Жүрсін Ерман айтысқа қатыстырмайды. Айтыста тек сәттілік және сәтсіздік деген болады. Сосын қазылар алқасы әділетсіздік қылса ақындардың жүйкесіне әсер етіп жатады.
– Жалпы, айтыста тігілген те­мір тұлпар саны жүзден асып жы­ғылады екен. Соның қаншасын тақымыңызға бастыңыз?
– Менің айтыстан алған жүлделерімнің басын қоссам біраз темір көлік болары сөзсіз. Бірақ көбіне ақшасын аламыз. Ал темірден мінгенім біреу ғана.
– «Нағыз қазақ қазақ емес, нағыз қазақ домбыра» деп Қадір ағамыз айтқандай, домбыраны жаныңызға қашаннан бері серік етіп келесіз?
– Домбыра бала күнімнен серігім. Негізі менің балалық шағым Кеңес Үкіметінің кезінде өтті. Ол кезде ауыл жастары гитараға әуес болатын. Соның арқасында алғаш гитара тартып үйрендім. Кейін ақырындап айтысты бастағанымда домбыра тарту қажеттілігі туды. Домбыраны өздігімнен үйрендім. Төртінші сыныпта оқып жүргенімде домбыра үйірмесіне қатысқанмын. Бір күйге икемім келмей қойса керек, ашуланған үйірме жетекшісі: «Сенен домбырашы шықпайды» деп мені құлағымнан сүйреп отырып шығарып жіберді (күлді). Сосын намыстанып біраз уақыт қолыма домбыра ұстамай қойдым. Кейін өздігімнен үйрендім де, 10-11 сыныпта мектептің домбырашылар оркестрінің мүшесі болдым. Сол кезде бұрынғы мұғалімімнің таңқалғаны бар.
– Айтыс ақыны сегіз қырлы бір сырлы болу керек. Біз сізді айтыскер ақын, жазба ақын, ұстаз, доцент ретінде жақсы білеміз. Мұнан өзге бойыңызда біз білмейтін қандай өнер бар?
– Спортты жақсы көремін. Бірақ сол бар болғырға көбіне қол тие бермейді. Аздап ән салатыным бар.
– Ақындарды екі топқа бөлеміз жазба ақыны, айтыс ақыны деп. Бұл екі қасиетті де сіздің бойыңыздан байқай аламыз. Дегенмен өзіңіз үшін қайсысы жаныңызға жақын?
– Екеуі де жаныма жақын. Айтыс пен жазба ақындықтың сипаты екі бөлек болғанымен, түбі бір ғой. Екеуінің де діңгегі өлең. Жазба ақын болу оңай емес. Өзіндік ерекшелігің, қолтаңбаң болмаса көптің бірі ғана боласың. Жазбаға тереңдік керек. Жұмекен айтқандай: «Бұтақтарың биікте, тамырларың тереңде» болуы шарт. Ал айтыста олай тереңдей алмайсың. Қарсыласың бар, талғамы әртүрлі көрерменге қарсы қарап отырасың. Айтысты жазба поэзиямен салыстыратындарға таң қаламын кейде. Әр нәрсенің өзінің атқаратын қызметі бар ғой. Егер ол болмаса қоғамда өмір сүрмейді. Айтыс ─ сахналық сипаттағы өнер. Мысалы, проза мен драма екі бөлек жанр ғой. Қанша жерден драматург болып, пьеса жазсаң да, ол сахнада қойылмаса құны болмайды. Драмада романдағы сияқты көркемдік тәсілдер, суреттеулерді емін-еркін қолдана алмайсың. Драма тек жазушының шығармасы ғана емес, режиссері, декорациясы, музыкасы, ойнайтын актердің шеберлігі арқылы ғана көркемдік шыңға шығады. Ол болмаса спектакль сәтті шықпайды. Айтыс та сол сияқты. Ол сахнаға шықпаса құны жоқ. Поэзия сияқты жазып, кітап етіп шығарсаң да, сахнадан көргендей аса қызық бола қоймайды. Оның декорациясы, музыкасы, айтыскердің актерлік шеберлігі болмаса мың жерден терең ақын болсаң да халыққа сүйкімді болмайсың. Сондықтан айтыскер болу да оңай шаруа емес.
– Сіз Еуразия ұлттық университетінде ұстаздық қызмет атқарасыз. Жалпы, жастар арасында айтысқа баулып, тәрбиелеп жүрген шәкірттеріңіз бар ма?
– Еуразия ұлттық университетіндегі жас айтыскерлерге де, жазба ақындарға да білген ақылымды айтып отырамын. Жас айтыскерлерден Жандарбек Бұлғақов, Мейіржан Әлібеков, Жақсылық Орынбасар, Мейірбек Сұлтанхан, Сырым Әуезхан, Таңжарық Ержан, Айбек Қали, Алтынбек Сүйінбекұлы т.б. менің шәкірттерім. Үлкендерден Астанадағы Иранғайып Күзембаев, Еркебұлан Қайназаровтар да бізді ұстаз санайды. Жазба ақындардан жанымда жүрген Ербол Алшынбай, Ғабиден Қуанышбай, Еркін Исахан, Ұмтыл Зарыққан, Есбол Нұрахмет, Саян Есжан, Жасұлан Серік, Ажар Ерболғанова, Ақерке Асандарға қолымнан келгенше қамқорлығымды көрсетемін.
– Барлық өнер адамдары ал­ға­шында баспана қиын­шылығын кө­реді. Бұл мәселені қалай шеш­тіңіз?
– Иә, Астанаға келгенімде он жылдай үйсіз жүрдім. Қазір университет берген үш бөлмелі пәтерде тұрып жатырмын.
– Отбасылық жағдайыңызға тоқталып өтсеңіз...
– Екі балам бар. Қызым Аружан үшінші сыныпта оқиды. Ұлым Әлихан алты жаста. Биыл Алла жазса мектепке барады. Келіншегім Айнұр өзіммен бірге Еуразия ұлттық университетінде «Ғарыш техникасы және технологиялары» кафедрасында сабақ береді.
– Егер өмірге екінші рет келгенде қай мамандықты таңдар едіңіз?
– Дәл қазіргі мамандығымды таңдаған болар едім.
– Өлеңдеріңіз газет-журналдарда, ғаламтор сайттарында жарияланып жүр. Болашақта жырларыңызды топтастыратын жыр жинағын шығару ойыңызда бар ма?
– Жыр жинағын шығару ойымда бар. Ол енді алдағы күннің шаруасы. Қазір жинақталып жатырмын.
– Шығармашылығыңызда не жаңалық бар?
– Өткен жылы бірталай айтыстарға қатыстым. Жаңа өлеңдер, жаңа әндерге сөздер жаздым. Оның біразы жарияланды. Қалғаны жақында жарық көреді. Поэзиядағы көлемді жанрларға да қалам тартсам деген талабым бар. Келешекте көрерміз.
– Мейрамбек Беспаевтың орындауындағы «Сен үшін жаралғандаймын», «Түнгі сыр», «Сүйіктім» әндері мәтінінің авторы сіз екенін жақсы білеміз. Мұнан өзге өлеңдеріңізге жазылған әндер сахнада орындалып жүр ме?
– Кенжебек Жанәбіловтың орындауындағы «Ақ гүлім» деген әннің сөзі менікі. Сазгер Медет Салықовпен бірігіп жазған «Күлімдесең болмай ма?» әні Медет пен Клараның орындауында, «Арман-ай» әні Клара Төленбаева мен Ардақ Балажанованың орындауында үлкен сахналарға шыға бастады. Жақында «МузАРТ» тобына, Тоқтар Серіковке, Қарақат Әбілдинаға, Роза Әлқожаға, «Аламан» тобына, Гүлзира Бөкейханқызына, т.б. біраз әншілер орындайтын әндерге сөз жазып бердім. Алла жазса, жақында орындалып қалар. Негізі мен ел танымайтын жас әншілерге көбірек көмектесемін. Сөзді тегін жазып беремін.
– Аға буын өкілдерінен кімдерді сүйіп оқисыз?
– Негізі барлық ақындарды жібермей оқуға тырысамын. Ал сүйіп оқитындарға келсек, жырауларды, Дулат Бабатайұлын, Абайды, Мағжанды, Қасымды, Мұқағалиды, Кеңшілікті, Фаризаны, Есенғалиды, Несіпбекті, Жүрсінді, Ұлықбекті, Тыныштықбекті, Жанат Әскербекқызын, Маралтайды, сосын қазіргі жастардан Қалқаман Саринды, Танагөз Толқынқызын, Дәулеткерей Кәпұлын, Алмас Темірбайды. Ең сүйікті ақыным ─ Жұматай Жақыпбаев. Менің өлең жазуыма әсер еткен де Жұматай!
– Сіздерден кейін жас ақындар тобы қалыптасып келеді. Кімдерді ерекше айтар едіңіз?
– Ерлан Жүністі, Ұларбек Дәлейді, Ұларбек Нұрғалымды, Бақытгүл Бабашты, Рахат Абдрахмановты, Салтанат Смағұлованы, Бауыржан Әлқожаны, Қуаныш Медеубайды, Мирас Асанды, жас ақын қыздардан Гүлсара Шалқарды, Құралай Омарды, Назгүл Бердіқожаны. Өскемендегі Азамат Тасқарадан, Тараздағы Табиғат Абайділдаев, Наурызбек Саршаев деген жастардан болашақта үлкен үміт күтемін. Көбі есіме түспей отыр. Айтылмай қалғандары өкпелемесін.
– Ақын ретінде шабыт дегенге кеңірек тоқталыңызшы?
– Шабыт дегенді тек шығармашылық адамы ғана түсінеді. Оны тілмен айтып жеткізу мүмкін емес. Ол шығармашылық адамына Алланың берген ерекше қасиеті.
– Сіздің шабытыңыз қай кезде келеді?
– Додалы айтыстарда немесе мықты өлеңді оқығанда қатты шабыттанамын.
– Әңгімеңізге рахмет!

Сұхбаттасқан Айгүл ЖҰБАНЫШ,
«Әділеттің» арнаулы тілшісі
Астана қаласы. E-mail: www.adiletgazeti.kz

Мен сизден сурайын деген сурагым, Мурыннан тараган Малтугел урпактарын таратып бересизбе? Рахмет!

Мұрын (Сарымырза) – Жолболай, Өтей, Жолымбет, Бәйімбет, Берді, Бегі.
Жолымбеттен:Ажы, Ажығұл, Рақ, Қыдыр, Арызбақ, Арызқұл, Назар, Ақнайман.
Қыдырдан: Айтуған, Желкілдек.
Желкілдектен: Смайыл.
Смайылдан: Есағасы, Қараби, Қараш, Шонат, Тапақ, Боқас, Сатыпалды.
Қарабиден: Қожаберген, Тәңірберген, Әзберген.
ҚОЖАБЕРГЕН
Қожабергеннен: Байтуған, Байтуғаннан: Дүйсенбай.

ТӘҢІРБЕРГЕН
Тәңірбергеннен: Мәтен, Тәтен, Барақбай, Арғынбай, Жанбол, Жаманша, Төгіс.
***
Мәтеннен: Қоңыз, Қашқын. Қоңыздан: Жақыпбек, Штебай, Шілікбай, Байжан, Айжан, Тұманбай. Тұманбайдан: Қондыбай, Қондыбайдан: Алдажар, Молдажар. Алдажардан: Рақымбек (одан: Еркін, Ербол), Рақымберді (одан: Келдібек, Жанбек, Мұратбек). Молдажардан: Төлеу (одан:Оразтай), Нұрбек, Нұрбек, Дубек.
***
Тәтеннен: Шомбал, Шуақ, Боқкүшік, Жамансары, Байсары, Еділбай.
Шомбалдан: Абан, Бабатай. Абаннан: Қонай. Қонайдан: Төлепберген (одан: Сайлаубек, Орынбек, Қонысбек). Бабатайдан: Есендік (одан: Төлеубай, Төлеке), Омар (одан Бекқожа). Төлекеден: Жүнісбек (одан Қуанышбек, Ерсін, Ермак, Ерболат), Сембек одан Әділет, Медет, Дулат), Қоңғырбек (одан Мәди), Бейбітбек (одан Берік).
Шуақтан:Мұқамади, Мұқамадиден: Түсіпбек (одан Байқади, Торғай, Ноғай, Ақанай).
Боқкүшіктен: Қадіке (одан:Қуаныш, Әліп, Әліпбай, Сіләм (Сіләмнән Төкен), Жақып (одан Мұса, Мұсадан Елубай).
Байсарыдан: Биназар, Базар, Қуандық.
Биназардан: Қалибек, Қали, Ахметқазы.
Ахметқазыдан: Қадыр (одан: Қазыбек, Рашид, Роллан, Руслан, Айдын, Ардақ), Қадырбек (одан: Серікбек, Ержан, Асқар), Мәуленбек (одан:Жалын, Сержан), Сәуленбек (одан Азамат).
Базардан: Жұмажан. Жұмажаннан Қабай ( одан:Мерғали, Ерғали, Нұрғали, Мерғазы, Серікқали), Мұқан (одан Мекен, Мекеннен: Мақсат, Болат, Бейбіт, Жақс ылық, Дәулет), Ақан (одан: Жамбыл, Бауыржан, Серік, Салық), Слямбек (одан: Аман, Аманғазы), Хамза (одан Серғали, Нұрғали).
Қуандықтан: Қожақынбай, Қалдыбай.
Қожақынбайдан: Қапан (одан Өнербек), Сәмет ( одан Ораз, Оразбек), Совет ( одан Тоқан, Төлеу, Өнерхан, Мейрамхан), Әбен (одан Мақсат, Асхат).
Қалдыбайдан: Советғазы (одан Слямғазы, Асқар, Мұхтар, Амангелді, Ержан), Серікғазы (одан Алтынғазы, Төлеген, Ерлан, Талап, Талғат, Нұрлан, Ғалым), Серікқали (одан Дәурен, Ділдар), Оразғали (одан Асанәлі), Кенжеғали (одан Аслан, Руслан).
Еділбайдан: Әбдіхалық, Абдолла, Ғұсыман (Шүкімәйіт), Әбділбай, Кенжеғұл.
Шүкімәйіттен; Сләмбек (одан Серік, Берік, Дулат). Әбділбайдан: Тұрысбек (одан Серікжан, Өміржан, Бауыржан, Алмас, Нұртас, Бақытжан). Кенжеғұлдан (Смағұлбек, Түсіпбек, Сембек, Жәлелбек (одан Серік, Болат, Ерзат).
***
Барақбайдан: Торғауыт, Байқасқа, Борабай.
Торғауыттан: Құйқабай (одан: Бәймен, Бәйгел, Нұрқа), Кешубай (одан Есеналы, Нұғи)
Бәйгелден: Секен. Секеннен Болат (одан: Берік, Ербол).
Нұрқадан: Қасым, Қасымнан: Оңғарбек (одан Серік, Ерік), Мұрат (одан Ерзат, Асхат), Дәулет, Оңдасын (одан Ринат).
Нұғидан: Жанарбек (одан Тілеубек, Әділжан, Ғалымжан), Кенжебек (одан Ермек).
Байқасқадан: Құрымбай, Құрымбайдан: Олжабай, Олжабайдан: Дәуітбек, Жолтай, Дәуітхан, Жәнібек. Жәнібектен: Нұрлан, Нұртаза, Нұрбай, Нұрсанат, Асхат, Асан.
Борабайдан:Жанғазы, Тәнеке. Жанғазыдан: Тұрар, Әбдірахман ( одан Тілепалды, Жасұлан).
Тұрардан: Жеңіс. Жеңістен: Берікхан, Бейбітхан, Мейірхан, Қайнар, Серікхан (одан Бахтияр).
Тәнекеден: Тұрлыбек. Тұрлыбектен: Тұрарбек, Мұқан.
Тұрарбектен: Әділхан (одан Садат), Мұқтархан (одан Досжан), Сейілхан, Нұржан.
Мұқаннан:Жұман (одан: Нұрлан, Думан, Ерлан), Отанхан (одан Еркебұлан), Талғат, Жанат, Қанат, Ержан, Советхан.
***
Арғынбайдан: Тоғаспа, Тоғай, Жәутік.
Тоғаспадан: Итбай, Елқонды, Сабыр.
Итбайдан: Ережеп, Ожар, Нүкен, Ақатай, Шоқатай, Кенжікен.
Ережептен: Бектұр.
Ожардан: Ыбырайым, Ыбырайымнан: Советбек. Советбектен: Марклен (одан Дасмтан, Дәурен), Бақытбек (одан Ансар), Мейрамбек (одан Наурыз, Марғұлан), Нұрбек (одан Дархан, Думан).
Нүкеннен: Әнуарбек, Жанарбек. Әнуарбектен: Арыстанбек, Серікқазы, Еркебұлан,Қайрат (одан Манас), Манарбек (одан Мейір), Самат. Жанарбектен:Дәулетбек (одан Жандос), Данабек (одан: Бекжан, Бақытжан, Әділжан), Несіпбек (одан Кенжебек, Әділет, Мейіржан, Дастан)
Ақатайдан: Заманбек, Балтабек, Мұратбек. Заманбектен: Қуаныш (одан Ринат, Мақсат), Балтабектен: Ернұр, Мұхит, Мейіржан, Мұратбектен: Қанағат, Азамат.
Шоқатайдан:Бақытбек, Рысбек. Рысбектен: Ернұр, Ербол (одан: Сержан).
Кенжікеннен: Асқарбек, Асқарбектен: Алмат (одан Әли), Тасқын, Олжас (одан Исмайыл), Манас.
Елқондыдан:Қаптағай, Қаптағайдан: 1) Бақытбек ( одан Ерсін), 2) Айтбай (одан: Амангелді, Амангелдіден: Ермек, Ерлан (одан Батыр), Ерік (одан Айбек), Ержан (Еркебұлан), Димаш, Нұржан (одан Әлішер), 3)Сқақ (одан Қайырбек (одан Медғат), Құдайберген (одан Төлеуғазы, Әділғазы), Аманғазы (одан Дәурен), Аманбек (одан Дидар), Ғалымбек (одан Медет, Асхат), Мейрамбек (одан Мақсат)),4) Егізбай.
Сабырдан: Тойғазы, Тойғазыдан: Оспан. Оспаннан: Серіктай, Серікболсын. Серікболсыннан: Қайыртай (одан Қайсар), Мейіртай, Елубек ( одан: Нұрасыл, Нұркелді, Мағжан).
***
Төгістен: Өтеген, Тұрыш.
Өтегеннен:Жуанбай (одан Әмірғалы), Байқадам.
Әмірғалыдан:Нұрсапа, Байсапа, Қали, Қимади, Нұрмади, Нұрлан, Қабдырахым, Рахым, Ақыбай, Дүйсенбек.
Нұрсападан: Сайлау, Төлеген, Ердәулет, Ерғали. Сайлаудан: Айдын (одан Олжас), Нұржан (одан Ақылбек), Серікжан (одан Шыңғыс), Бауыржан. Төлегеннен: Роллан, Әділет, Мұхамед. Ердәулеттен: Ержан, Диар, Жеңіс. Ерғалидан: Берікжан, Карл.
Нұрмәдиден: Өміржан, Мейір.
Нұрланнан: Ержан, Ербол, Біржан, Сәбит. Рахымнан: Сайлаубек, Серікбек, Оңғар, Болат.
Ақыбайдан: Алмас (одан Айдын), Ғабит, Қанат (одан Әмір), Қайрат (одан Діңмұхамед, Шыңғыс), Еркінбек.
Тұрыштан: Шаншар: одан Бәйіс, Қайранбай, Мейрамбай, Бәйіт, Төлеміс.
Қайранбайдан: Икембай, Икембайдан: Мәдіжан, Әлібек. Мәдіжаннан: Мырзағали (одан: Кадр, Жанарбек, Толеген). Әлібектен: Қасымжан (одан Жетпіс бай, Мэлс, Мирас), Қапжаппар (одан Қасен), Құсайын.
Мейрамбайдан: Ерасыл, Қыржынбай, Атамбай, Отыншы, Тайпақ. Атамбайдан: Кененбай, Абдрахман. Кененбайдан Кәкен, Абдрахманнан: Тәкен, Әділбек (одан Отан), Құлбек, Кәдірбек (одан үш ұл: 1) Амантай, Амантайдан Ерлан, 2) Төлеген, Төлегеннен: Ернар, Ернұр, Ерболат, 3) Марат, Мараттан Әділ, Серік),
Отыншыдан: Өмірбек.
Тайпақтан: Қарағыз (одан: Есбай, Ғабидолла).
Бәйіттен: Құмырсқа, одан: Кәкімжан. Кәкімжаннан: Есжан, Қали, Нұрбек. Қалиден: Ғабдолла, Нұртас. Ғаболладан: Алмас, Талғат (одан Дамир). Нұртастан: Рустем, Дастан. Төлемістен:Тоғанас, Тоғанастан Сағындық, Сағындықтан: Дубек, Дубектен: Абдолла (одан Сережа, Бейбіт).
ӘЗБЕРГЕН
Әзбергеннен: Нұрсағи, Нұрақ, Иманбай.
Нұрсағидан: Дүйсек.
Иманбайдан: Кенжебай, Кенжебайдан: Дүйсенбек, Қазыкен.
Дүйсенбектен: Оңғарбек (одан: Амангелді, Дулатбек), Манарбек (одан Арқат, Жазылбек)
Қазыкеннен: Дәулет (одан: Қуаныш, Еркебұлан, Ерасыл).

(Амангелді Айтбайұлының деректерінен алынды).
Ақсуат. 26 қазан 2012 жыл.

Ақиқаттан аттау – адасқандық. Болмағанды болды деуден не ұтамыз?!
26-Сәуір, 2012 Құнанбайдың шақшасы дегенді қайдан шығарып жүр?

«Атамекен» газетінің 2011 жылғы 4-санында Ә.Тұрар­беков деген автордың «Сіз насыбай атасыз ба?» деген мақаласы жарық көрді. Насыбайдың пайда-зияны туралы автормен қосанжарласып пікір таластырмай-ақ қояйық. Аталмыш мақалада мынандай жолдар бар: «Ұлы Абайдың әкесі Құнанбайдың насыбай ататын шақшасы пәленбей қара не жылқы тұрады», – дейді. Кейін осы шақша жазушы, ғалым, марқұм Ақселеу Сейдімбектің қолына түскен. Ол Асанәлі Әшімовке мұраға қалдырған.
Біздің таң қалғанымыз – аға сұлтан Құнанбай қажы насыбай атуға жан-тәнімен қарсы болған адам. Өзі түгіл өзгенің насыбай атқанын қаламаған. Сыбан елінің төресі Солтабайдың Барағына «насыбай аттың» деп кінә тағады. Ол – «менің аузымдағы насыбайды көргенше өз еліңдегі әкелі-балалы шайтанды неге көрмейсіз?» – деп уәж айтады. Бұл оқиғаның арты Қодар мен келіні Қамқаның өлімімен аяқталғаны тарихтан белгілі.
Насыбай атуға Құнанбай қажының әкесі Өскенбай би де қарсы болған. Ол кісі, тіпті, насыбай атқан адамның мұр­нын тестіруге дейін барған. Өскенбай бидің заманында тобықтылар арасында «мұрныңды Өскенбай тескір!» деген қорқынышты сөз тіркесі болған. Құнанбай қажы әкесі Өскенбай бидің жолын қатаң ұстанған. Ендеше ол шақша­ны не қылсын?! Олардың ұрпағы, ұлы ақынымыз Абайдың өзі де насыбай атпаған. Ұлы жазушы М.Әуезовтің әлемге әйгілі «Абай жолы» эпопеясында Абайдың жас шағында аңшылық саятшылық құрып жүрген кезінде Бөжейдің Жабайына қыр көрсету үшін ғана папирос тартқаны суреттелінеді.
Сонда бүгінгі Асанәлі Әшімов ағамыздың «Құнан­байдың шақшасы деген құнды жәдігер» деп ұстап жүрген шақшасы әлі де зерттеуді қажет етеді демекпіз.

Көкбөріге көпе-көрнеу қиянат жасаған

Кілең ой маржандарынан сүзілген «Білгенге маржан» атты тамаша жинақты парақтап отырып, 368-бетінен мынандай жолдарға тап болдым. «Бөрі ит емес, қайта-қайта күшіктей беретін. Құдай солай жаратқан! Бөрі өмірінде бір-ақ рет күшіктейді. Сол кезде жатыры бірге түсіп қалады. Оны кейде өзі, кейде арланы жалмап жеп қояды. Сондықтан, бөрі ит құсап көбейіп кетпейді».
Мәссаған, безгелдек! Бөрі дегеніміз кәдімгі қасқыр емес пе? Атамыз қазақ «Жау жоқ деме жар астында, бөрі жоқ деме бөрік астында» деп сақтандырған. Кейде атын атамай «ит-құс» дейді. Бұрынғы қазақ әйелдері қайын жұртындағылардың есімдерін атамайтын. Күйеуінің әкесінің немесе атасының есімі Қасқырбай, Қасқырбек болса қасқырды бөрі, ит-құс деп айтатын. Сірә, «бөрі» сөзі осындайдан шықса керек. Ал бөріні «бір-ақ рет күшіктейді» дегенге биолог-ғалымдар түгілі, ежелден мал баққан, қасқыр аулаған қай қазақтың баласы сене қояды?! Тууы кезінде жатыры түскен хайуан сол жерде өліп қалмаушы ма еді. Қасқырдың «жаралы күшігін жеп қояды» дегенді кәнігі аңшылардан естігенбіз. Ал «жатырын жалмап қояды» дегенді ешбір аңшыдан да, биолог-ғалымнан да естігеніміз жоқ. Егер бөрі бір-ақ рет күшіктер болса, кешегі кеңес өкіметінің кезінде тұқымы тұздай құрып кеткен аң болар еді. Оған дәлеліміз мынандай: Кеңес үкіметі бүкіл әлемге үстемдік жүргізіп, азуын айға білеп тұрған шағында қасқырға 100 сом, шақалақ бөлтірігіне 50 сом ақшаны қолма-қол төлеген. Әрине, дайындау мекемесінің агентте­рі арқылы. Бүгінгі «біздің ақшаға айналдырсақ», бөріге – 30 мың, бөлтірігіне 15 мың теңге төленеді деген сөз.
Астында мемлекеттің «УАЗ» машинасы бар сол кездің шенеунік басшылары үшін қасқыр қуу қосымша табыс көзі болғаны имандай шындық.
Қырғыздың ұлы жазушысы Ш.Айтматов қасқырдың ұр­пақ қалдыру үшін қалай жанталасатындығын «Жанпи­да» романында шеберлікпен суреттеген. Осындағы Аққұрт­қа, Тасшайнар атты көкбөрілердің тірлігі кімді болсын бейжай қалдырмайды ғой.
Көкбөріге көпе-көрнеу қиянат жасаған бұл жаңсақ пікірдің иесі кім десек, өзім әңгімелерін ерекше сүйіп оқитын жазушы Асқар Алтай екен. «Жаңылмайтын жақ, сүрінбейтін тұяқ жоқ», алдағы уақытта Асқар Алтайдың мұндай жаңсақ пікірден аулақ болғаны абзал.

Қыйсық қалай хан атанды?

«Қазақ әдебиеті» газетінің 2010 жылғы 11-қара­ша­дағы 46-санында «Шарапатты хан Қыйсықты елі ұмытқан емес» деген мақала жарық көріпті. Авторы – Қайыржан Қожабекұлы, ішкі істер органының ардагері, полиция полковнигі әрі тарихшы көрінеді. Алматы облысына қарасты Үшарал қаласының тұрғыны екен.
«Өлеңге әркімнің-ақ бар таласы» деп ұлы ақынымыз Абай айтқандай, тарих ғылымына да әркімнің талпынысы бар. Бірақ, сол талаптанушылар арасында жалған оқиғаларды өрбітетіндері аз емес.
Автордың пікірінше, хан Қыйсық бабамыз Найман руының Матай, оның ішінде Кенжеден тараған екен-мыс. Бабадан балаға мұра болып келе жатқан қазақтың ауызша шежіресіне жүгінер болсақ, Қыйсық Тезековтің шыққан тегі Найман екені рас. Бірақ, оның ішінде Қожа­бекұлы айтқандай, Матайдан тараған Кенжеден емес, Қаракерейден бері тарайтын бес Байыстан берірек Мұрынның Жолымбетінен шығатын Кенжеден тарайды. Атақты Әріп ақын өзінің айтыс түрінде жазған «Біржан-Сара» атты шығармасында Сараның аузымен былай дейді:
Найманда Қаракерей, Сыбан-Мұрын,
Жеті ата Жолымбетке құйған нұрын.
Шерубай, Тана мырза, ер Тәукебай,
Қай қазақ сөз бастады одан бұрын.
Баласы Қозыбайдың Тілеуберді,
Әлихан оның ұлын әркім көрді.
Құдайдан қорыққан Арғын осал демес,
Қарадан хан боп шыққан Қыйсық ерді.
Осы жолдардағы бүкіл Найман мақтан тұтқан әйгілі адамдардың көбі – Мұрынның ұрпақтары. Ертеде тек Мұрынның өзі ғана бес болыс ел болыпты.
Қалың Мұрынға құтты қоныс болған Ақсуат өңірінде «қарадан шығып хан болды» деген Қыйсық Тезекұлы туралы аңыз-әңгімелер көп. Солардың бір парасы мынандай: Мұрын елінің басшыларының бірі – қалың Жанболаттың Тоқабайынан шыққан Қожакелді батыр. Оның 1826 жылы орыс отаршыларының атқан оғынан қаза болғаны – тарихи шындық. Арысы – бүкіл Найман, берісі – бес Байыс болып жиналған елдің игі жақсылары қапыда қаза болған батырдың құнын жоқтап Ресей астанасы Петербургқа аттанады. Олардың арасында батырдың етжақыны Айдарбек те бар. Араағайыннан сыбан Ақтайлақ би, Тоқабай мен туыстас Сары руынан шыққан үш жүзге билік айтқан Боқбасар бидің баласы Жарас және оларға жолбасшы болып орысша тілге жүйрік Қыйсық Тезекұлы қосылады.
Бұл сапар сәтті болып, орыстар жүйелі сөзді түсінді ме, әлде «таяу тұрған Қытай еліне ауып кетеді» деп қауіптенді ме, әйтеуір, Қожакелді батырға құн төлейді. Айдарбекке әкесінің құны үшін «Степной правитель» куәлігімен мойынға тағатын алтын шынжыр белгісі қоса беріледі. Елге келген соң Қыйсық Айдарбекке мол тарту-таралғы апарып, берілген атақ пен алтын белгіні қолқалайды. Тоқабайдың білікті адамдары оның қолқасын «орынды» деп табады. Осылайша Қыйсықты «хан» деп атап кетеді. Шындығында хан емес, Көкпекті округінің аға сұлтаны болады. Бұл атақ арғы тегі Шыңғысхан нәсілінен тарайтын төрелерге ғана беріліп келген ғой. Қыйсықты жұрт қара қазақтан бірінші болып, 1844 жылдан бастап «хан» деп айтатын болған. Бұдан кейін арада бес жыл өткенде «қарадан шыққан хан» деп тобықты Құнанбайды айтқаны жұртқа белгілі.
Біздіңше, Қыйсық бабамыздың хан атануына, аға сұлтан болып сайлануына, негізгі себеп орыс тілін жетік білгендігі болса керек. Қыйсықтың қай жерден, қайдан орысша үйренгендігі туралы нақтылы дерек жоқ. Оның аталас туыстары Ақсуат өңірінде әлі де бар. Бұрынғы Семей облысының әр аудандарында почта-байланыс қызметінің басшысы болған Тортаевтар әулеті Қыйсық­тың тікелей ұрпақтары болып саналады.
Аға сұлтан болған Қыйсық Тезекұлы туралы біздің білетініміз осы.

Мейрам ОРАЛОВ,
журналист

Шығыс Қазақстан облысы,
Тарбағатай ауданы,
Ақсуат ауылы

«Қазақтың абыз ұлы Төлегетай» (жазба ақындарға арналған мүшәйра) Жәрдемші
.Алматы облысының Талдықорған қаласындағы «НАҚ-БІРЛІК» қоғамдық қоры қазақ елінің келешегі кемелді болуын ойлап, қатал заманның қаһарынан қаймықпай қарсы шапқан Төлегетай баба мен Ақсұлудай абзал ананың, барша ұлы бабалар ерлігін жырға қосып дәріптеу мақсатында «Қазақтың абыз ұлы Төлегетай» - тақырыбында жазба ақындар байқауын өткізеді.
Төлегетай баба Сүйінішұлы (шамамен 14-15-ғ-да өмір сүрген) - батыр, әулие атанған тарихи тұлға. Сол заманның белгілі қоғам қайраткері. Бұл күнде «Төрт Төлегетай» атанып жүрген Найман руының төрт тайпасы: Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл - Төлегетай бабаның немерелері.
Төлегетай баба өз заманында қол бастаған батыр, елдің қамын жеп, бірлігін ойлаған қайраткер, қазақ арасында исламды, Аллаһтың ақ жолын насихаттаған әулие болғаны күллі қазаққа мәлім. Мазары Қызылорда облысының Жаңақорған ауданы, Қыркеңсе ауылдық округінің аумағында (қазіргі Әбдіғаппар Нұртазаев ауылы) тұр.
Төлегетай баба туралы ең алғаш қалам тербеген адам - Түркістан автономиясының премьер-министрі болған Мұхаметжан Тынышбаев еді. Ол кейін, 1925 жылы Ташкент қаласынан шыққан «Қазақ тарихына қатысты материалдар» деген халқымыздың тарихы мен этнографиясына қатысты көлемді еңбегінде Төлегетай бабамен қатар, қазақ халқын құрайтын ру-тайпалар жөнінде көптеген жазба шежірелік материалдар береді. Автордың, осы еңбегі қазірге дейін қазақ ғалымында құнды еңбек ретінде аталып келеді.

Тарихққа көз жүгіртсек, қатты қырғыннан кейін халықта қайта бір ояну, серпілу болып отырған. Шыңғыс хан заманында соғыса жүріп, Алтай мен Тарбағатайдан Сыр бойына қоныс аударған қазақ тайпалары ес жиып, елдік санатын қалпына келтіре бастағанда елге тұтқа болған тұлғалардың бірі - Төлегетай баба.

Сол себепті қазақтың қазіргі белгілі ғалымдарының бірі Әділхан Байбатшаұлы «Қазақ даласының ежелгі тарихы» деген кітабында: « қазақтың ұлт болып қалыптасуына бастаушы ретінде билік тізгінін ұстаған алғашқы тұлғалардың бірі - Найман Төлегетай әулие еді...», - деп жазады.

Тарихшы ғалым, жазушы Қойшығара Салғараұлы: «Төлегетай, Кетбұға, Сарыжомарттар қалың Найман тайпасын өрбіткен ірі тұлғалар... осы Төлегетайдың шөбересі Ерторы Қаракерейұлы - Есім ханның замандасы. Төлегетай қожалардан қыз алған әрі қожалардың бейітіне жерленген. Ол кезде қожалар «Пайғамбардың ұрпағымыз деп есептеп, өздерін жай қазақтан жоғары санайтын», - деп жазады («Қазақтың қилы тарихы». 254-255-бет).

Ел аузында сақталған аңыз-әңгімелерде Найман атаның ұлы Белгібай мен әулие келіні - Ақсұлудан (Әлпеш) Сүйініш туады. «Сүйініп жүрейік» деп есімін Сүйініш қойыпты. Сүйініш өзі ғана емес, елін де «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» дәуренге жеткізіпті. Содан ел оған тойындырды, киіндірді деп «Сүгірші» деген лақап ат беріпті. «Сүгіршінің» мағынасы ол кезде сондай болса керек.

Найманның жалғыз ұлы Тоқпан өліп, салт бойынша өзгелер әмеңгерлікке таласып жүргенде 20 жасқа жаңа толған Ақсұлу келін ақыл-айласымен соларды жеңіп, ата шаңырағын сақтап қалады. Өзінің сіңлісі Тоқсұлуды атасына айттырып, оған «Қыз еней» деп ат қояды. Одан Белгібай туады.Ол он алтыға толғанда 36 жастағы Ақсұлу (Әлпеш) әмеңгерлік жолмен қайнысы Белгібайға тиіп, одан Сүйініш туады. Сүйініштен Төлегетай, одан Қытай, одан Төртуыл, Қаракерей, Матай, Садыр туды дейді. Осындай ұрпақтардың өмірге келуіне себепкер болған, өзі келін болып түскен шаңырақтың құламауы үшін адалдықпен күрескен әулие анаға қандай құрмет көрсетсек те артық емес.

Сондықтан, «НАҚ-БІРЛІК» қоғамдық қоры байқауға қатысушы үміткерлердің өнерін арнайы құрылған сараптау тобы бағалап, төмендегідей қасиеттеріне назар аударатынын ескертеді:

- өлең -жырларындағы сөз қолданысына, ұйқасына, ой-жүйелілігі мен тереңдігіне, көркемдік ерекшілігіне;

- шығармаларын жатқа және мәнерлеп оқу шеберлігіне;

- тіл тазалығына, сахна мәдениеті және киіміне.

І.Байқау екі кезеңнен тұрады:

1. «Қазақтың абыз ұлы Төлегетай» жазба ақындар байқауының іріктеу кезеңіне өлеңдер - 2012 жылдың 25 қырқүйегіне дейін қабылданып, қазылар алқасы екінші, яғни, шешуші кезеңге өткен ақындарды анықтайды.


2. Байқаудың қорытынды шешуші кезеңі осы жылдың 12 қазан күні Қызылорда облысы, Жаңақорған кентіндегі аудандық Мәдениет үйінде өтеді. Басталуы сағат 18.00.

ІІ.Байқау төмендегідей 3 номинация
бойынша өтеді:

1.«Миллионнан астам ұрпағы бар Ұлы баба» - Ақындардың Төлегетай бабаға арнаған 1 өлеңі. Мазмұны киелі бабаның халық тарихында алатын орнын, парасатын, ерлік, даналық, шешендік, әулиелік келбетін, қасиеттерін танытатын туынды болуы шарт.
2.«Әуелі қарыздармыз аналарға» - Найман атаның әулие келіні - Ақсұлудың (Әлпеш) даналық ақыл-парасатымен ата шаңырағын сақтап қалуы. Дүйім елдің өмірге келуіне себепкер болып, өзі келін болып түскен шаңыраққа адалдықпен, отын өшірмей, ұрпағын жалғастыруын, адамгершілік асыл қасиеттерін өлең сөзбен өрнектеп жеткізу.
3.«Түгел болсын төрт көзің...».
(қазақ жерінің біртұтастығы, елдік, бірлік, ынтымақ, ерлік тақырыбына арналған өлең). Бабалардан қалған асыл мұра - сарқылмас рухани қазынасын сөз құдіреті арқылы тілге тиек ету.

ІІІ.Байқау шарттары:

1.Байқауға қатысушы талапкерден төмендегі құжаттар қабылданады:

- байқауға қатысуға сұраныс;

- байқауға қатысушы үміткер туралы мәлімет (қатысушының аты-жөні,туған жылы, қызметі немесе, оқу орны, мекен-жайы, анықтама телефоны көрсетіледі);

- шығармашылық өмірбаяны;

- жеке куәлігінің көшірмесі:

- алдын-ала өздері туралы мәліметпен қоса түрлі түсті 9х15 көлемдегі фотосуретін,бұрын еш жерде жарияланбаған,орындалмаған өлеңдерінің электронды нұсқасын /15 шумақтан аспауы қажет,14 кеглмен жазылған/ жіберуі тиіс (талапқа сай емес өлеңдер байқауға қатыстырылмайды).

4. Шығарманы оқу,орындау үшін әр тапсырмаға 3 минут уақыт беріледі, белгіленген уақыт регламенті сақталуы тиіс;

5.Байқауға қатысушы үміткерлер сахнаға лайықты, ұлттық айшықты киіммен, болмаса әдепке сай киінуі жөн.



Байқау жеңімпаздары Алматы облысының Талдықорған қаласындағы «НАҚ-БІРЛІК» қоғамдық қорының Дипломы және сыйлықтармен мараптатталады.

Байқауға қатысушылардың іссапар шығыны қатысушы жақ есебінен төленеді.

Байқауға қатысушы үміткер туралы жоғарыдағы көрсетілген құжаттар, өлеңдерінің бір данасы (қағаз және электронды нұсқасы) 2012 жылдың 25 қыркүйегіне дейін төмендегі мекен-жайға тапсырылуы тиіс:


Талдықорған қаласы, Достық Үйі, Қаратал шағын ауданы, 36 «А», 207 кабинет. Анықтама үшін тел. 8(7282)40 08 25


«Абай-ақпарат»

РУХТЫ БАБАЛАРЫМ
Кейінгі үш-төрт жылда жолым түспей жүрген кіндік қаным тамған туған ауылға барып қайтудың таяуда сәті түсті. Тарбағатай тауының етегіне орналасқан ауылдың емдік қасиетті саф ауасы, қыратты қырқаның жеті қабат қойнауынан шыққан мұздай суық мөлдір суы айызымды қандырып, құлан таза сезіммен дүниеге жаңа келгендей күйге кенелдім. Ақиық ақын Қадір Мырзалы:
"Көріп жүрген даламыз Ақсуаттың даласы,
Жұтып жүрген ауамыз Ақсуаттың ауасы… .
Алайда мен таңқалдым Ақсуатқа бардым да,
Не керемет білмеймін, бір керемет бар мұнда", -
деген тебіреністі толғауы ауыл табиғатының дара ғажайып әсерінен туындаса керек.
Осы жолсапар барысында көргендерім мен ел тарихынан ойға түйгендерімді оқырманмен бөліскенді жөн санадым. Түнгі рейске белгіленген автобус таң қылаң бере Боғас бекетіндегі жол қиылысынан біраз ұзаған соң Жәнтікей батыр ауылын көктей өткенде, одан 20-30 шақырымнан соң Көкжыра ауылының тұсына жеткенде жолаушылардан жақсылыққа көрімдік сұрайтындай жаңалықты көзім шалды. Бұл екі елді мекен өткен жылғы көктемгі су тасқынынан зардап шегіп бүкіл ел назарын елеңдеткен Тарбағатай ауданының қауіпті аймақта қалған ауылдарының қатарында болған. Сол дүрбелеңді күндерде ыстық тамақ, жайлы төсек, жылы кабинетін ұмытып, қауіпті аймақтардың қияметінен тайсалмай басы-қасында болып, халық үшін жарғақ құлағы жастыққа тимей етігімен су кешкен басшылық пен ел азаматтарының еңбегі өтеліпті. Екі ауыл да негізінен бұрынғы су тасқыны қауіпті орыннан тың қыратқа көшіріліп, жаңа типті жобамен салынған біркелкі үйлерге қоныстандырылыпты. Әсіресе, жаңа қияға қоныстанған Көкжыра ауылының төбесі алғаш белең бергенде ерекше әсерге қалдырады екен. Мұнда таңғы күн шұғыласына бөленген жаңа үйлердің арда табиғатпен үйлесім тапқаны сонша, ауылдың көк шатырлы үйлері көкжиекке дейін көкорай шалғынмен,одан ары мұнартқан көкше таулармен түстесіп, ала бұлтты аспан көгімен жарасымын тапқан. Көкорайға бөленген аймақ пен көкше бұлттардың екі арасында ақ тақиялы қарт Тарбағатай тауының құзар басындағы мәңгі ерімес мұздақтары ұзына көкжиек бойына ақ жолақты көркем сызықша елесін беріп, құзар шыңдары таңғажайып әсем көрініске бөленген. Көз тоймас мұндай көрініс дарын иелері ақын-жазушылардың толыққанды шабытын оятары сөзсіз,тіпті сурет өнерінің ұлы шебері Рембрандт ван Рейн де мынадай табиғи полотноға бейжай қарап тұра алмасы анық..
Жергілікті тұрғындардың пайымдауынша, табиғаттың тосыннан келген апатынан халықтың шығынсыз аман қалуына бірден-бір себеп болған қасиет қонған киелі рухты бабалар аруағының қорғап-қоршауында. "Жел соқпаса шидің басы қозғалмайды" дегендей, бұл нанымның айтылу себептері де тегін емес. Аталған екі ауылдың мағырып тұстарында қасиеттеріне ел табынған Найман ішіндегі Мұрын елінен шыққан сәуегей, әулие бабаларымыз жерленген.
Жәнтікей ауылының жазирасына жерленген, көзі тірісінде бойына емшілік қасиет дарыған әулие Ырғызбай атаның басына тәу етуге қазақтың кең даласынан, одан өзге Қытай, Моңғол, Ресейдің Алтай өңірінен, Орта Азиядан мінажат етушілер толассыз қатынап, аруақтың мазарына ақтық байлап, құран оқып, қона жатып айықпас дертіне шипа дарығандары қаншама. Қасиетті бабаның артындағы зиялы ұрпақтары қастерлі атаның басына кешен тұрғызып, мұнда қатынайтындарға қолайлы жол жасап, қаламы жүйрік дарынды жазушылар да келіп әулие туралы қалам тербеген болар еді.
Ал, көк шатырлы Көкжыра ауылының жоғарғы қырат беткейі Қаратаудың баурайында бақилық орын тепкен "Арыған атқа бата берген" дуалы ауызды, көріпкелдік қасиет иесі әулие сопы Тұяқ ата мазаратына халық ерте кезден құран оқып, құрбандық шалып арнайы басына түнеп мінажат етуде. Ең таңқаларлық жайдың бірі - сонау құзар шыңдардың басында жүретін арқарлар да қасиетті атаның басына қонып із тастағанын бірнеше рет байқағанымыз бар. "Арыған атқа бата берген Тұяқ ата" деген сөздің тарихы мынадай. Заманында даланың абыз перзенті Тұяқ бабамыз көктемнің лайсоқ кералаң күндерінің бірінде төбе басында отырып астында ілбіп басып кетеуі кеткен, жарау аты болдырған жолаушыны көреді. Сұрастыра келе жолаушының жолы ұзақ, Қытай жеріндегі нағашыларына барып келе жатқан Ұлы Жүздің азаматы екен. Жалғыз атпен көктемгі сапарға аттанғанына жанашырлық білдіріп: "Жолаушым, қолыңды жай, батамды берейін", -дейді. Дуалы ауыздан шыққан бата аяқталысымен бетін сипаған жолаушы мұндай кереметтің аяқастынан пайда болғанына таң-тамаша болады. Жаңа ғана жығылып-сүрінген астындағы жылқысы тұлпарға айналғандай бір орнында тұра алмай тықыршып осқырынады. Бойына ерекше тылсым қуат біткен жолаушы атына қарғып мініп, лезде көз ұшындағы қара ноқатқа айналады. Содан жаз өтіп, ел қыстауға қайтқан мизам күндердің бірінде жетегінде ақбоз аты бар бейтаныс сері ауылға ат басын тіреп, Тұяқ атаға сәлем бере тағзым етіп, ақбозды қасиет иесіне ақтық байлау ырымы ретінде ризалықпен абыздың қолына табыс еткен көрінеді.
Қасиетті Ырғызбай Ата,Тұяқ Ата бабаларымыздың көзіміз көріп өскен тағы бір кереметтердің бірі, әулиелерді жаппар тұтып мінәжат етушілердің құрбандыққа шалған малдарының етіне шыбын қонбайды, түнеушілердің табынды малдары орнынан ығысып шашау кетпейді, тұсамыссыз жылқылары төңіректеп ұзамайды, ешбір ит-құс мазаламайды.
Адамзат баласы, жан-жануар, өсімдікке дейін тегіне тартатын қасиет табиғаттың өзгермес еншісі. Қазақ атамыз мұндайда: "Жеті атадан қасиет қонған” деп жатады, ал тектілік бағытты анықтау әр халықтың генетикалық-сауаттылық ұстанымына ежелден жатқызылып келе жатқан құбылыс екендігі аян. Орта Жүз ішіндегі Мұрын еліне жататын қалың жұрттың арғы ата тегіне біраз үңіліп көз жіберсек, еліміздің ата тарихынан кейбір дүниенің кілті қолымызға тигендей болады. Бізге жеткен жазбаша және ауызша тарихи деректер бойынша Алтай тауының жоталары, Сауыр, Тарбағатай таулары, Қалба шоқыларымен шектесетін кең атырапты Зайсан қазаншұңқырында орын тепкен Мұрын елі Ақбүбі анамыздың қосалқы есіміне байланысты таралған көрінеді. Түсінікті болу үшін әңгімені арыдан бастағанды жөн көрдім.
1984 жылы Қытайдың Шыңжаң қаласында басылып шыққан "Қазақ қиссалары" атты кітапта Ұлы Дала халықтары моңғол хандығына қараған ХIV-ХV ғасырлар шамасында үйсін ішінде Шапырашты руына жататын Бәйдібек би мен бәйбішесі Домалақ ана (Нүрилә) туралы деректер келтіріледі. Бәйдібек Ұлы Жүздің кең даласынан Жетісуға дейін билігі орныққан ауыздыға сөз, аяқтыға жол бермес от ауызды, орақ тілді би болса,бәйбішесі Домалақ Ана қасиет қонған әулие адам болған екен. (Кесенесі Тараз қаласының маңында). Толғақ қысқан аналарымыз ол кісіге мінәжат қылғанда Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с.) қызы Фатимамен бірдей табынатын көрінеді. Оның басты себебін 1993 жылы "Жалын" баспасынан жарық көрген Шапырашты Қазыбек Тауасарұлының "Түп-тұқияннан өзіме дейін" атты кітабынан аңғарамыз. Онда Домалақ ана пайғамбар тұқымы, яғни арабтың Ұрмат тұқымы Ғабді-Ғазиз қызы және қазақша тәрбиеленгендігінен Ұлы жүз елінде ерекше қадір-қасиетке ие болғандығы туралы айтылады. Бәйдібек би Домалақ анадан бір ұл, үш қыз көріпті. Ұлының аты Жарықшақ, қыздары Қызай (Күнбүбі), Мұрын (Ақбүбі), Сыбан (Кейбір дерек көздерінде өзге нұсқалары да айтылады. Тақырыпқа оның қатысы шамалы болғандықтан "қатеміз болса аруақ кешсін" деп, даулы мәселені қозғауды жөн көрмедім). Бұл тарихи мәселенің құндылығы, осы үш қыз Көк Түрік жолымен Найманның үш руына келін бола отырып, өздерінің парасаттылығы, даналығы, әулиеліктері арқасында үлкен үш рулы елдің атына, ұранына айналғандығында. Қытай жеріндегі Қызай тауы Күнбүбі анамыздың қосалқы атымен аталып, ұрпақтарының кіндік кескен жеріне айналған болса, Ақбүбіден тараған ұрпақ қасиетті анамыздың жұрт қойған қосалқы Мұрын атымен аталып, қазақ тарихының бетінен берік орын алған.
Жалпы, біздің 41 тайпадан тұратын қазақ елінің әр адамының тектік қасиеті антропологиялық зерттеуден өткенде бір адамдікіндей болғандығы өзге елдің ғалымдарын таң-тамаша күйде қалдырған. Осы теңдессіз феноменнің куәсі болған академик Оразақ Смағұловтың айтуынша, зертханада алынған осы дерекке бүкіл әлем (ағылшын, неміс, француз, жапон, қытай т.б.) ғалымдары өз көздеріне өздері сене алмай әуре болған екен. Яғни, әлем ғалымдары аталарымыздан қалған "Қазақтар бір-бірін сұрастыра келсе қарынбөле болып шығады" деген зерделі мәтелін білмейтіндігін айғақтайды. Оны айтып отырғандығымның себебі, Мұрын анамыз оңтүстіктен Тарбағатай еліне келін болып, осы жердің атын шығарса, әңгімеге арқау болған қасиетті Тұяқ атамыздың әкесі Тоқабай бабамызға Қызылорда топырағы бұйырып, жамбасы жерге тиген ауыл әлі күнге дейін "Тоқабай ауылы" аталады. Мөлшері Тоқабай атамыз Еңсегей бойлы ер Есім ханның жасағында болып, Қатаған қырғынында шейіт болса керек. Олай дейтінім - сол замандарда шабындыдан олжаға түскен Қатаған қызы Жәмбике Қызылордадан Тарбағатай жеріне келін болып,бүгінде рулы елдің тұмарына айналып қадірменді Жәмбике ауылын орнықтырған. Үстіміздегі ХХІ ғасырдың бастапқы жылдарында Америка, Еуразияның жетекші ғалымдары археологиялық зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып: "Қазақстан жері ең алғашқы адамзат баласының бесігі болған екен.Әлемде адамзат баласының жер бетіне тұңғыш пайда болған төрт нүктенің бірі - Қазақстан жері"-деген ғылыми тұжырымдары туған жеріміздің киелілігін,бабаларымыздың қасиет иелері болғандығын, яғни Адам ата, Хауа анадан тікелей тараған ұрпақ екендігін айғақтайды және ғалымдар мұндай халықтың автохтондарын арийліктерге жатқызады. Көкірегі ашық зерделі жанға Қазақстан жері Еуразия кіндігінде, қасиетті ұшбұрышта (мұсылман, христиан, будда діндерінің тоғысқан тұсы) орналасуының өзі көп дүниені аңғартады.
Киелі рухты бабаларымыз туралы сөз қозғай отырып, газет арқылы Тарбағатай ауданы басшыларының назарын мына бір мәселеге аударғанды жөн санадым. Аудан орталығы Ақсуат ауылынан айбарлы азаматтардың қозғауымен, айдарлы жерлестеріміздің қолдауымен қасиетіне ел табынған бабамыздың аруағы риза болсын деп "Тұяқ көшесі" атты көше берілген екен. Бұл құптарлық жайт. Алайда, атқарылған игіліктің артында ескерілмеген кемшіліктің ізі көзге оғаш көрініп тұрғандығын айта кетпеске де болмайды. Істі қаттаған ономастикалық комиссия ұлтымыздың көне ғасырлардан бабаларды құрмет тұту салтын сақтап, Қорқыт ата, Әнет баба, Қыдыр ата дегендей ізеттілік танытып, көше атына "Тұяқ ата көшесі" деп түзету енгізсе жарасымды болар еді.
Тілекқали СӘЛІМБАЕВ,
Семей-Тарбағатай-Семей.

Төрт жүзден қалған төртеу
Олар әуелi мереке қарсаңында (Екiншi дүниежүзiлiк соғыстың 65 жылдығы) бесеу едi. Кезiнде Қызылтас ауданының орталығы болған Қызыл­кесiктiң кеудесiндегi қызыл жұлдыздың бес бұрышындай жарқыраған бес ардагер – бес мың тұрғыны бар берекелi жердiң бетке ұстар тiрi тарихы болатын. Қазақы болмысын қашан да жоғалтпайтын қа­һармандарымыздың есiмi де “Қ”-дан басталады. Олар – Құбайдолла, Қыдырмолда, Қозан, Құдайберген, Қабдолла. Бұл өңiрден көшкенiн, белгiсiзiн қоса шамалағанда соғысқа аттанғандардың саны төрт жүзге жуық деседi. Жуырда ғана елге барып, бесеудiң екеуiмен сұхбаттасып, қалғанын әртүрлi себептермен кездестiре алмадым. Iле-шала өзiм тiлдескен екеудiң бiрi бақилық сапарға аттанғаны жайлы хабар да жетiп отыр.

Әуелгi қысқа топшылауды сол Қозан Қажыбеков ата­мыз­дан бастайық. Ол екi рет тұт­қын­ға тү­седi. Екеуi­нде де қашып құтылады. Иттермен қуалаған қуғыншылар әрекетiнен де ештеңе шықпайды. Ағаштар арасында ат арбамен кетiп бара жатқан немiстердi көрiп, оларды тұтқиылдан жайратады. Сосын арбадағы азықпен тамақтана жүрiп, бiр шалды кезде­стiредi. Сол шал арқылы тапқан партизандар отрядының арқасында ұшақпен өз бөлiмшелерiне де жеткен екен. Қозекең әдiс, айла табатын ширақтығымен аштан бұралған талай қазақтарды азықпен қамтып, ес жиюына көмекте­сi­птi. Қозан атаның әкесi Қажыбек те сол Украинада екi жыл соғысып, ауыр жараланып, елге қайтады. Ағасы Бiкен де сол маңда оқ­қа ұша­ды. Ал Қозекең екi реткi тұтқыннан кейiн де сол өз бөлiмiнiң әскерiне қосылады. Кеңестiк дәуiрде өзiнiң соғыста болғанын дәлелдей алмай, бертiнге дейiн сергелдеңге түстi. Арызданбаған жерi жоқ. Мен де бұл жайдың анық-қанығын бiлуге қол ұшын беру үшiн осыдан он жетi жыл бұрын ол кiсiнiң атынан президентке хат жаздым. Хат iзiмен президент аппараты республикалық әскери комиссиариатқа нұсқау берiп, көздеген шешiмге де қол жеткiздiк-ау, әйтеуiр.

Құбайдолла Садырбеков 1940 жылдан Румыниядағы Кеңес әскерi қатарында болып мина көмушiлер курсын тәмамдайды. Әскери мiнде­тiн өтеп жатқанына бiр жарым жыл толып, елдi сағына бастағанда соғыс басталып кетедi. Жүз елу шақырым жол жүрiп, Румыниядан Кеңес Одағына кiрген соң, жауынгерлер Бухта деген шағын өзеннiң бас жағын машина өтетiн көпiр орнатады. Көпiрдi күзетiп жатқанда жүк машинасына лықа тиелген немiстер келiп қалады. Күн ыстық. Шiлденiң ортасы болса керек. Тал iшiндегi окопта жасырынып жатқан взвод жауынгерлерi қашып кетедi де, Құбайдолла ағамыз бен Сү­й­iндiк деген өзбек жiгiтi келген немiстердiң шешiнiп суға түскенiн аңдиды. Екеуi жаудың әлдеқайда көптiгiнен аздап жүрексiнсе де “тәуекел” деп, оқты жаудыра жөнеледi. Бейқам фашистердiң өлгенi өлiп, жараланғаны жараланып, қалғаны киiмдерiн алып, айқайлап, қабақтан аса бытырай қашады. Қасындағылардың кейбiрi шекараның бергi бетiндегi соғысқа қатысқысы келмей, Румынияда қалуды ұйғарады. Тек iшiндегi Зейнолла деген жiгiт қана келгендерге iлесiп, содан өкшелей қуған немiспен атыса жүрiп, енi шақырымға жуық Дон өзенiнен де өтедi. Шайқасқан екi жақ бiрiн-бiрi алма-кезек ығыстырады. Қыстың iшiнде немiстiң қарқыны тоқтап, ағамыз штабты қорғайтын бес-алты жауынгердiң бiрi болып соғысты жалғастырады. Сөйткен ағамыз биыл тоқсан бiр жаста.

Соғыс ардагерi Құдайберген Сүбебаев – ме­нiң сүйiктi ұстазым, тарих пә-нiнiң мұғалiмi. Биыл тоқсанның төбесiне шыққан ағамыз соғыс бастал­ғанда Мәскеу төңiрегiнде әскери мiндетiн өтеп жүрген. Содан Белоруссия жерiн қор­ғауға аттанып, кескiлескен ұрыстың қақ ортасында болады. Жаудың күшi Днепр бо­йында ойсырап, қанды шай­қас­тың бiрiнде ағамыз ауыр жараланады. Алтай өлкесiн­дегi госпитальда бiрнеше ай жатып емделген ол азды-көп сауыға бастағанда-ақ 73-ат­қыштар бригадасының құ­рамында соғысқа қайта аттанады. Ауыр жараланған аға­мыз госпитальда емделген соң, 1942 жылы елiне қайтарылады. Ерлiгiне берiлген “2-дәрежелi Отан соғысы” орденi мен медальдары өз алдына, ал бейбiт еңбектегi белсендiлiгi үшiн алған “Аға мұғалiм” құрметтi атағы шынайы еңбегiнiң көрiнiсi екенiне мен де куәмiн.

Бүгiнде тоқсан екi жасқа шыққан Қыдырмолда Уәпиев ағамыз шешесiнен бес жасында қалған, ал он төрт жасында Голощекин нәубе­тiне қатысты әкеден де айырылады. Жасынан соқа тартып, егiншiлiкпен айналысып, өзiн-өзi жеткiзедi. Майданға 1942 жылы аттан­ған Қыдекең әуелi Өскеменде, сосын 641-атқыштар дивизия­сы құрамында Алматыда, кейiн Уфада атты әскер сапында арнайы дайындықтан өтедi. Бұдан соң Мәскеу төңiрегiндегi коменданттық полкте, келер жылында 3-Украина майданында болып, Запорожьенi жаудан тазартуға қатысады. Ол Днепр өзенiнен екi рет өтiп, сол маңдағы жаудың соғыс жоспарын барлау iсiне атсалысады. Немiстiң екi барлаушысын өлтiрiп, үшiн­шiсiн тiрiдей қолға түсiредi. Ол кiсi 1944 жылғы бiр шайқаста ауыр жараланып, Кавказда жарты жылдай емделiп, елiне қайтады.

Қабдолла Жансұлтанов До­лан­қара қыс­тағында туған. 1942 жылы майданға ат­тан­ған ол Башқұртстандағы әскери да­йындықтан соң әуелi сержант, сосын аға сержант атанып, 316-атқыштар дивизиясы құ­рамында Калинин, Ржевск, Великие Луки қалалары үшiн болған ауыр шайқастарға қатысады.
Ол кiсi бүгiнде он балалы отбасының отағасы. Кезiнде ауыл шаруашылығының әр саласына белсене ат салысты. Бiр заманда көрiпкел­дiгiмен Абайдың әкесi Құнанбайды таңғалдырған және оның сыйлас досы болған Шәкi би баба кесенесiн қайта көтеруге елдi жұмылдырады. Сондай-ақ, Қабанбайдың серiгi болған Би Боранбай баба асын ұйымдас­тыруға да атсалысқаны есiм­де. Ол кiсiнiң маған ұнаған қыры – әкiмдер мен шарушылық басшыларына жөн­сiз жалпақтамайтын және турасын айтатын бiр беткейлiгi. Бұл бес ардагердiң жастауы да осы кiсi болғандықтан ширақтығы әлi де қаз-қалпында болар.
Үлкен бiр ауылда бес ардагер, ал Қазақстанда қаншасы қалды? Бұл ауылдың соғыста мерт болған 99 боздағын айтпағанда, тiрi қайтқандарының жараланбағаны жоқ та шығар. Ұмытпасам, осыдан отыз жыл бұрын қоғамдық орындарда кезексiз кiре беретiн соғыс мүгедектерiнiң көптiгiне рен­житiн едiк. Қазiр ше? Әй, қайдам, бәзбiреулер үшiн әлi де көп....

Аманғазы Кәрiпжанәулетi,
Қызылкесiк ауылы,
Тарбағатай ауданы,

Төрт жүзден қалған төртеу
Олар әуелi мереке қарсаңында (Екiншi дүниежүзiлiк соғыстың 65 жылдығы) бесеу едi. Кезiнде Қызылтас ауданының орталығы болған Қызыл­кесiктiң кеудесiндегi қызыл жұлдыздың бес бұрышындай жарқыраған бес ардагер – бес мың тұрғыны бар берекелi жердiң бетке ұстар тiрi тарихы болатын. Қазақы болмысын қашан да жоғалтпайтын қа­һармандарымыздың есiмi де “Қ”-дан басталады. Олар – Құбайдолла, Қыдырмолда, Қозан, Құдайберген, Қабдолла. Бұл өңiрден көшкенiн, белгiсiзiн қоса шамалағанда соғысқа аттанғандардың саны төрт жүзге жуық деседi. Жуырда ғана елге барып, бесеудiң екеуiмен сұхбаттасып, қалғанын әртүрлi себептермен кездестiре алмадым. Iле-шала өзiм тiлдескен екеудiң бiрi бақилық сапарға аттанғаны жайлы хабар да жетiп отыр.

Әуелгi қысқа топшылауды сол Қозан Қажыбеков ата­мыз­дан бастайық. Ол екi рет тұт­қын­ға тү­седi. Екеуi­нде де қашып құтылады. Иттермен қуалаған қуғыншылар әрекетiнен де ештеңе шықпайды. Ағаштар арасында ат арбамен кетiп бара жатқан немiстердi көрiп, оларды тұтқиылдан жайратады. Сосын арбадағы азықпен тамақтана жүрiп, бiр шалды кезде­стiредi. Сол шал арқылы тапқан партизандар отрядының арқасында ұшақпен өз бөлiмшелерiне де жеткен екен. Қозекең әдiс, айла табатын ширақтығымен аштан бұралған талай қазақтарды азықпен қамтып, ес жиюына көмекте­сi­птi. Қозан атаның әкесi Қажыбек те сол Украинада екi жыл соғысып, ауыр жараланып, елге қайтады. Ағасы Бiкен де сол маңда оқ­қа ұша­ды. Ал Қозекең екi реткi тұтқыннан кейiн де сол өз бөлiмiнiң әскерiне қосылады. Кеңестiк дәуiрде өзiнiң соғыста болғанын дәлелдей алмай, бертiнге дейiн сергелдеңге түстi. Арызданбаған жерi жоқ. Мен де бұл жайдың анық-қанығын бiлуге қол ұшын беру үшiн осыдан он жетi жыл бұрын ол кiсiнiң атынан президентке хат жаздым. Хат iзiмен президент аппараты республикалық әскери комиссиариатқа нұсқау берiп, көздеген шешiмге де қол жеткiздiк-ау, әйтеуiр.

Құбайдолла Садырбеков 1940 жылдан Румыниядағы Кеңес әскерi қатарында болып мина көмушiлер курсын тәмамдайды. Әскери мiнде­тiн өтеп жатқанына бiр жарым жыл толып, елдi сағына бастағанда соғыс басталып кетедi. Жүз елу шақырым жол жүрiп, Румыниядан Кеңес Одағына кiрген соң, жауынгерлер Бухта деген шағын өзеннiң бас жағын машина өтетiн көпiр орнатады. Көпiрдi күзетiп жатқанда жүк машинасына лықа тиелген немiстер келiп қалады. Күн ыстық. Шiлденiң ортасы болса керек. Тал iшiндегi окопта жасырынып жатқан взвод жауынгерлерi қашып кетедi де, Құбайдолла ағамыз бен Сү­й­iндiк деген өзбек жiгiтi келген немiстердiң шешiнiп суға түскенiн аңдиды. Екеуi жаудың әлдеқайда көптiгiнен аздап жүрексiнсе де “тәуекел” деп, оқты жаудыра жөнеледi. Бейқам фашистердiң өлгенi өлiп, жараланғаны жараланып, қалғаны киiмдерiн алып, айқайлап, қабақтан аса бытырай қашады. Қасындағылардың кейбiрi шекараның бергi бетiндегi соғысқа қатысқысы келмей, Румынияда қалуды ұйғарады. Тек iшiндегi Зейнолла деген жiгiт қана келгендерге iлесiп, содан өкшелей қуған немiспен атыса жүрiп, енi шақырымға жуық Дон өзенiнен де өтедi. Шайқасқан екi жақ бiрiн-бiрi алма-кезек ығыстырады. Қыстың iшiнде немiстiң қарқыны тоқтап, ағамыз штабты қорғайтын бес-алты жауынгердiң бiрi болып соғысты жалғастырады. Сөйткен ағамыз биыл тоқсан бiр жаста.

Соғыс ардагерi Құдайберген Сүбебаев – ме­нiң сүйiктi ұстазым, тарих пә-нiнiң мұғалiмi. Биыл тоқсанның төбесiне шыққан ағамыз соғыс бастал­ғанда Мәскеу төңiрегiнде әскери мiндетiн өтеп жүрген. Содан Белоруссия жерiн қор­ғауға аттанып, кескiлескен ұрыстың қақ ортасында болады. Жаудың күшi Днепр бо­йында ойсырап, қанды шай­қас­тың бiрiнде ағамыз ауыр жараланады. Алтай өлкесiн­дегi госпитальда бiрнеше ай жатып емделген ол азды-көп сауыға бастағанда-ақ 73-ат­қыштар бригадасының құ­рамында соғысқа қайта аттанады. Ауыр жараланған аға­мыз госпитальда емделген соң, 1942 жылы елiне қайтарылады. Ерлiгiне берiлген “2-дәрежелi Отан соғысы” орденi мен медальдары өз алдына, ал бейбiт еңбектегi белсендiлiгi үшiн алған “Аға мұғалiм” құрметтi атағы шынайы еңбегiнiң көрiнiсi екенiне мен де куәмiн.

Бүгiнде тоқсан екi жасқа шыққан Қыдырмолда Уәпиев ағамыз шешесiнен бес жасында қалған, ал он төрт жасында Голощекин нәубе­тiне қатысты әкеден де айырылады. Жасынан соқа тартып, егiншiлiкпен айналысып, өзiн-өзi жеткiзедi. Майданға 1942 жылы аттан­ған Қыдекең әуелi Өскеменде, сосын 641-атқыштар дивизия­сы құрамында Алматыда, кейiн Уфада атты әскер сапында арнайы дайындықтан өтедi. Бұдан соң Мәскеу төңiрегiндегi коменданттық полкте, келер жылында 3-Украина майданында болып, Запорожьенi жаудан тазартуға қатысады. Ол Днепр өзенiнен екi рет өтiп, сол маңдағы жаудың соғыс жоспарын барлау iсiне атсалысады. Немiстiң екi барлаушысын өлтiрiп, үшiн­шiсiн тiрiдей қолға түсiредi. Ол кiсi 1944 жылғы бiр шайқаста ауыр жараланып, Кавказда жарты жылдай емделiп, елiне қайтады.

Қабдолла Жансұлтанов До­лан­қара қыс­тағында туған. 1942 жылы майданға ат­тан­ған ол Башқұртстандағы әскери да­йындықтан соң әуелi сержант, сосын аға сержант атанып, 316-атқыштар дивизиясы құ­рамында Калинин, Ржевск, Великие Луки қалалары үшiн болған ауыр шайқастарға қатысады.
Ол кiсi бүгiнде он балалы отбасының отағасы. Кезiнде ауыл шаруашылығының әр саласына белсене ат салысты. Бiр заманда көрiпкел­дiгiмен Абайдың әкесi Құнанбайды таңғалдырған және оның сыйлас досы болған Шәкi би баба кесенесiн қайта көтеруге елдi жұмылдырады. Сондай-ақ, Қабанбайдың серiгi болған Би Боранбай баба асын ұйымдас­тыруға да атсалысқаны есiм­де. Ол кiсiнiң маған ұнаған қыры – әкiмдер мен шарушылық басшыларына жөн­сiз жалпақтамайтын және турасын айтатын бiр беткейлiгi. Бұл бес ардагердiң жастауы да осы кiсi болғандықтан ширақтығы әлi де қаз-қалпында болар.
Үлкен бiр ауылда бес ардагер, ал Қазақстанда қаншасы қалды? Бұл ауылдың соғыста мерт болған 99 боздағын айтпағанда, тiрi қайтқандарының жараланбағаны жоқ та шығар. Ұмытпасам, осыдан отыз жыл бұрын қоғамдық орындарда кезексiз кiре беретiн соғыс мүгедектерiнiң көптiгiне рен­житiн едiк. Қазiр ше? Әй, қайдам, бәзбiреулер үшiн әлi де көп....

Аманғазы Кәрiпжанәулетi,
Қызылкесiк ауылы,
Тарбағатай ауданы,

Батхолдин Калтай Сеиткажинович - Проректор по воспитательной работе
Родился 28 августа 1956 года в с. Кызыл-Кесик Аксуатского района, Семипалатинской области. В 1977 году окончил Семипалатинский педагогический институт им. Н.К.Крупской . С 1977 по 1994 год работал на руководящих должностях в партийных и общественных организациях Аксуатского района Семипалатинской области . С 1994 по 1998 год занимал должности заведующего отделом, заместителя акима Аксуатского района Семипалатинской области. С 1998 года по настоящее время старший преподаватель кафедры СГД. С 2004 года проректор по воспитательной работе АТУ.
Награжден Благодарственными письмами Президента РК, Почетными грамотами акима г. Алматы, акимов Алмалинского и Ауезовского районов, медалью Федераций профсоюзов РК «За вклад в развитие профсозного движения».

Жәпекұлы Ер Тәукебай

XІX ғ. 1 жартысында өмір сүрген деп мөлшерлеуге болады. Туған, өлген жылы жөнінде нақты дерек жоқ. Үлкендердің айтуынша, 25-ақ жасында қайтыс болған. Атақты әріп ақын жазған " Біржан-Сара" айтысында :
Найманда Қаракерей Сыбан, Мұрын
Жеті ата Жолымбетке құған нұрын
Шерубай, Тана мырза , ер Тәукебай,
Қай қазақ сөз сөйлеген одан бұрын.
- деген үзіндіден сонша қысқа ғұмыр кешкеніне қарамай, Тәукебайдың атақ- абыройы алысқа танылғанын көреміз. Оған дәлел : Н.Я. Коншининің "Материялы для историй степного края" деген кітабында: 1844ж. Кенжемұрын болысы (аты-ол кезде осылай аталған) Тәукебай Жәпеков деп, қарауында 6 ауыл, 854 үй, 1749 еркек, 1748 әйел бар екені атап көрсетілген. 1844жылға дейін бұл елде болсы қисық Тезеков болыпты. Ол жоғарылап, сол жылы 15. VІ. Күні Көкпекті дуанының аға сұлтаны болып сайланған соң ,орына Тәукебай сайланған көрінеді.
Ал енді болыстыққа 20,21 жаста сайланды десек, ар жағындағы қалған 4-5 жылдық ғұмыры 1849-50 жылдарға келеді. Бұған қарап туған жылын 1824 не 1825 деп мөлшерлейміз . Болыстық лауазым иесі болса да, қожагелдіден кейін мұрында орыс бодандығына қаны қас осы Тәукебай бопты.
Тәукебайдан қалған екі бала :Мәдіжан би мен Мақтай қажы да әке жолын дұрыс жалғастырып, өз заманындағы алдыңғы қатарлы елжақсылары болған.
Тәукебайдың зираты Жарма ауданындағы Михайловка совхозының орталығынан 13 шақырым, 3-фермасыннан төмен әулие шоқы деген таудың батыс жақ етегінде (таумен арасында өзен бар) көрінеді.

“Айттым сəлем, Қаламқас”Авторы: admin• Вторник, 31.08.2010
əніқалайтуған
Бұл күнде Ұлы Абайдың «Айттым сəлем, Қаламқас» өлеңі мен əнін білмейтіндер бірен-саран. Əн ойын-тойларда махаббат гимніне айналған.
Осы əн мен өлеңнің Қаламқас есімді қызға ар-налғаны даусыз. Осындағы Қаламқастың кім екені, қай елдің адамы екені «Абай жолы» эпопеясында да айтылмайды. Сонда Қаламқас кім?
Жалпақ жатқан найман елінде Абай мен Қаламқас туралы аңыз ертеден келе жатыр. Бертін Тана мырзаның бел ұрпағы, қазір Аякөзде тұратын молда Уақап Торайғыров, Семей мешітіне Қытайдан келіп имамдық құрған Əбдусағит, Шығыстың Самар ауданына қарасты Көкжота ауылында тұрушы татар азаматы Фарух, молда Жұматай Əубəкіров қариялармен əңгімелесе келе, көп жəйтке көзіміз жеткендей болды. Бəрінің пікірі бір жерге тоғысты.
Олардың айтуынша, Қаламқас – Тана мырзаның інісі Жəнібектің қызы. Тана мырза бауырына салып өсірген. Ұлы адамдардың тағдыры да кейде ұқсас. Шоқан Уəлиханов сайлауда көпшілік дауысқа ие бола тұрып, аға сұлтандыққа Сандыбаев Ерден сайланып кеткен ғой. Дəл сол сықылды 1860-1963 жылы Көкпекті оқругінің сайлауында Тана мырзаны қазақ бұқарасы қолдай тұра, аға сұлтандық лауазым дуан кеңесінде тілмəш қызметін атқарып жүрген Өскемен жақтың қазағы, руы Сарыжомарт Əлхан Тілеубердинге бұйырыпты. Соған қатты назаланған Тана мырза үйіне келіп қайғырып жатып қалған. Содан бəйбішесі Бостан ерінің қайғысын серпілту үшін əкесіне барып, Ертіске құятын үш өзеннің тоғысқан жеріндегі түбекті сұрап алып, сол түбекке 1863 жылы Тана мырза мешіт салғанын, сөйтіп, ол жер «Тана мешіті » ауылы атанған.
Сол мешіттің салынып бітуіне құтты болсын айта, əрі Тананың көңілін жұбата Құнанбай келіпті. Он сегіз жастағы Абай əкесімен бірге ере келген. Келе жартылай қала үлгісімен киінген əрі сұлу, əрі инабатты Тұржанға (жеңгелері «Қаламқас» атандырған) Абайдың көңілі құлап түседі. Инабатты, өңді қыз Құнекеңе де ұнапты. Тіпті құда түсуге ниеті ауады. Бірақ Тұржан бала кезінде Байжігіт елінің Өзіхан деген жігітіне атастырылыпты. Ол да бір аталықты жер. Тана мырза осыны ескерткенде, Құнекең ойланып қалған. Оған да қарамай бір есебін табар ма еді, қайтер еді, егер сол мезетте ақ орданың маңынан нойыс мінезді біреудің ащы айқайы мен дөкір сөздері естілмесе. Əлгі нойыс бір көзіне ақ шорланған түйені бақыртып ұрып жатыр. Ара-тұра: «Көзіңді… қу соқыр» деп боқтап жібереді.
Мұны естіген Құнанбай қатты ашуланып, əлгі оңбағанға ат-шапан айып кестіреді. Қоналқаға қарамай аттанып кетеді. Жігітке айып кесіп, жік-жаппар болған Танаға аттанарда Құнекең айтқаны:
- Істетіп отырған өзіңсің.
Содан бері «Түйені соқыр десе, Құнанбайға тиеді», деген мəтел қалыпты.
Екі жастың болашақ махаббатына осы болмашы көрініс бөгет жасапты. Алыстан бір-бірін бірер мəрте хат жолдасып, келген-кеткен кісіден сəлем айтысумен тынған. Қатынасуға жер шалғай.
Мұнан кейін Қаламқастың жастай атастырылған күйеуі аурудан өледі де, қыз оң жақта отырыңқырап қалады. Ақыры Сыбан еліндегі Быжы-Тоқтар деген саудагер сарттың ауылына келін болып түскен. Міне, содан бастап Абай атамыздың Қаламқасқа деген шексіз махаббаты сөзбен зерделеніп, өлең болып өріледі.
«Ақсуат» кітабынан үзінді келтірген: Берікжан БАЗАРБАЕВ.
Авторлары: Қалихан АЛТЫНБАЕВ, Ерғали ЖҰМАХАН.

Соқыр десең
ҚұнанбайҒа тиеді

Бұл тәмсіл мынадай оқиғадан туыпты. 1863 жылы Тана мырза Көкпекті-Самар жерінде мешіт салдырады. Құнанбай жас Абайды ертіп, досының салдырған мешітіне «құтты болсын!» айта келеді. Осы сапарда Абай мен Тана мырзаның інісі Жәнібек батырдың қызы Тұржан сұлу танысып, екі жас бір-бірін ұнатады. Тана мырзаның бауырында өскен Тұржан сұлуды жеңгелері «Қаламқас» деп еркелеткен екен. Сол кезде Абай Ділдамен атастырылған болса, Тұржанға Байжігіт елінің Өзіхан деген жігіті құда түсіп қойған еді. Бұл аса қиын кедергі болмағандықтан, Құнанбай мен Тана мырза да құда болуға қарсы болмайды. Сөз байласу үшін үйге кірген мезгілде, Тананың ордасының сыртында соқыр түйесін балағаттап «көзіңді …, қу соқыр» деген біреудің сөзі байласқалы келе жатқан құдалықтың шырқын бұзады. Тананың жік-жапар болып, әлгі жігітке ат-шапан айып бергізгеніне қарамастан, айтқанынан кайтпайтын, мінезі қатал Құнанбай Танаға «әдейі істетіп отырсың» деп аттанып кетеді. Соңында «Түйені соқыр десең, Құнанбайға тиеді» деген сөз қалады. Абайдың «Айттым сәлем, Қаламқас» деп басталатьн қазақ даласына тараған атақты әні де осы оқиғадан кейін шықса керек. Тәмсіл біреудің кемшілігі жайлы айтқанда айтылады.

“Айттым сəлем, Қаламқас”Авторы: admin• Вторник, 31.08.2010
əніқалайтуған
Бұл күнде Ұлы Абайдың «Айттым сəлем, Қаламқас» өлеңі мен əнін білмейтіндер бірен-саран. Əн ойын-тойларда махаббат гимніне айналған.
Осы əн мен өлеңнің Қаламқас есімді қызға ар-налғаны даусыз. Осындағы Қаламқастың кім екені, қай елдің адамы екені «Абай жолы» эпопеясында да айтылмайды. Сонда Қаламқас кім?
Жалпақ жатқан найман елінде Абай мен Қаламқас туралы аңыз ертеден келе жатыр. Бертін Тана мырзаның бел ұрпағы, қазір Аякөзде тұратын молда Уақап Торайғыров, Семей мешітіне Қытайдан келіп имамдық құрған Əбдусағит, Шығыстың Самар ауданына қарасты Көкжота ауылында тұрушы татар азаматы Фарух, молда Жұматай Əубəкіров қариялармен əңгімелесе келе, көп жəйтке көзіміз жеткендей болды. Бəрінің пікірі бір жерге тоғысты.
Олардың айтуынша, Қаламқас – Тана мырзаның інісі Жəнібектің қызы. Тана мырза бауырына салып өсірген. Ұлы адамдардың тағдыры да кейде ұқсас. Шоқан Уəлиханов сайлауда көпшілік дауысқа ие бола тұрып, аға сұлтандыққа Сандыбаев Ерден сайланып кеткен ғой. Дəл сол сықылды 1860-1963 жылы Көкпекті оқругінің сайлауында Тана мырзаны қазақ бұқарасы қолдай тұра, аға сұлтандық лауазым дуан кеңесінде тілмəш қызметін атқарып жүрген Өскемен жақтың қазағы, руы Сарыжомарт Əлхан Тілеубердинге бұйырыпты. Соған қатты назаланған Тана мырза үйіне келіп қайғырып жатып қалған. Содан бəйбішесі Бостан ерінің қайғысын серпілту үшін əкесіне барып, Ертіске құятын үш өзеннің тоғысқан жеріндегі түбекті сұрап алып, сол түбекке 1863 жылы Тана мырза мешіт салғанын, сөйтіп, ол жер «Тана мешіті » ауылы атанған.
Сол мешіттің салынып бітуіне құтты болсын айта, əрі Тананың көңілін жұбата Құнанбай келіпті. Он сегіз жастағы Абай əкесімен бірге ере келген. Келе жартылай қала үлгісімен киінген əрі сұлу, əрі инабатты Тұржанға (жеңгелері «Қаламқас» атандырған) Абайдың көңілі құлап түседі. Инабатты, өңді қыз Құнекеңе де ұнапты. Тіпті құда түсуге ниеті ауады. Бірақ Тұржан бала кезінде Байжігіт елінің Өзіхан деген жігітіне атастырылыпты. Ол да бір аталықты жер. Тана мырза осыны ескерткенде, Құнекең ойланып қалған. Оған да қарамай бір есебін табар ма еді, қайтер еді, егер сол мезетте ақ орданың маңынан нойыс мінезді біреудің ащы айқайы мен дөкір сөздері естілмесе. Əлгі нойыс бір көзіне ақ шорланған түйені бақыртып ұрып жатыр. Ара-тұра: «Көзіңді… қу соқыр» деп боқтап жібереді.
Мұны естіген Құнанбай қатты ашуланып, əлгі оңбағанға ат-шапан айып кестіреді. Қоналқаға қарамай аттанып кетеді. Жігітке айып кесіп, жік-жаппар болған Танаға аттанарда Құнекең айтқаны:
- Істетіп отырған өзіңсің.
Содан бері «Түйені соқыр десе, Құнанбайға тиеді», деген мəтел қалыпты.
Екі жастың болашақ махаббатына осы болмашы көрініс бөгет жасапты. Алыстан бір-бірін бірер мəрте хат жолдасып, келген-кеткен кісіден сəлем айтысумен тынған. Қатынасуға жер шалғай.
Мұнан кейін Қаламқастың жастай атастырылған күйеуі аурудан өледі де, қыз оң жақта отырыңқырап қалады. Ақыры Сыбан еліндегі Быжы-Тоқтар деген саудагер сарттың ауылына келін болып түскен. Міне, содан бастап Абай атамыздың Қаламқасқа деген шексіз махаббаты сөзбен зерделеніп, өлең болып өріледі.
«Ақсуат» кітабынан үзінді келтірген: Берікжан БАЗАРБАЕВ.
Авторлары: Қалихан АЛТЫНБАЕВ, Ерғали ЖҰМАХАН.

Бақ қонған бағаналы елге бардың
( Қадірлі інім Бәделханға)

Орнығып Өскеменге өзің барып,
Жүрсің бе көркемдікке көзің қанып?!
Тәжі ғой табиғаттың Тарбағатай,
Теңі жоқ төңіректе әзірге анық....

Өр Алтай бабалардың ұлы Отаны,
Бүр жарып естеліктер гүл атады.
Нұрлы да нулы мекен, таулы мекен
Рухы биіктерді ұнатады...

Бақ қонған бағаналы елге бардың,
Суы мол, желегі көк жерге бардың.
Мұңы мен мағынасын дүниенің
Көресің көздерінен кер маралдың..

Сыналап жүрегіңе жаныңа еппен,
Сыр сеуіп суреткерлік қабілетпен,
Сол елдің сұлу жырын кім айта алсын,
Асырып Оралхан мен Әлібектен...

Әтірлі ауасынан нұр кетпейтін,
Сол елді жөніміз бар құрметтейтін..
Бірі едің жаны жайсаң інілердің,
Айнасын кісіліктің, кірлетпейтін...

Тартқанда тіршіліктің тізгіні өрге,
Уақыт сынға салар бізді кейде.
ҚАЙЫСПАС ҚАРА НАРДАЙ НАМЫСТЫСЫҢ,
Жақынсың жақсыларға, ізгілергі....

Кеңейттің өрісіңді, керегеңді..
Еңбексіз абыройға кенелер кім?
Жүре бер Құдай қолдап қызметіңде
Тәуелсіз Қазақстан деген елдің....
Күләш Ахметова, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері....


Сен менің туған інім сияқтысың!

Бәделхан Камалханұлына

Інімдей бірге туған «әпке» дедің,
Әпке дейтін жандарым көп пе менің?
Сен де бір жеке жүрген жігіт едің,
Жел көрген желкеніндей ақ кеменің.

Жақсыны жақсы іздейді жабыққанда,
Мұң шерін жан-домбыра ағытқанда.
Ізетті, ізгілікті бойыңа Алла
Ананың ақ сүтімен дарытқан да.

Тектіліктен туады түпкілікті ой,
Ортаңа өз өреңді ұқтырып қой.
Осынау мың құбылған дүниеде
Адамды адам сыйлау мықтылық қой.

Адамдық қасиетті шын қалпында
Мүмкін бе айырбастау күллі алтынға?!
Өзі де жарылқанар жан-жағына
Жақсылық жасау үшін туған тұлға!

Жарқырап шыққан күндей бұлт ішінен
Біртуар жақсыларды шын түсінем.
Күн емес қуат ала білетіндер
Қуанған адамдардың күлкісінен.

Төселіп майса гүлдер мақпалдар боп,
Алдыңнан ата берсін ақ таңдар көп!
Шыға бер биік тауға, айналайын,
Таразда шын тілектес әпкем бар деп!

Шын жүректен тілектес ақын әпкең,
Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты
КҮЛӘШ АХМЕТОВА

... «Егемен Қазақстанның» 1995 жылғы үшінші мамырдағы санын ашып қарасаңыз, «Біз тыныштықтың құнын жақсы білеміз» деген мақала көзге шалынады. Авторы – Ұлы Отан соғысының ардагері, отставкадағы милиция майоры. Бешпентінің екі өңірі ордендер мен медальдерге толы. Екінші дәрежелі екі «Отан соғысы» және «Халықтар достығы» ордендері, Ұлы Жеңістің атаулы жылдарында шығарылған жеті медаль айқын ажыратылады. Ол – Сіләмбек Шүкімайтов.
Сіләмбек Шүкімайтов Ақсуат ауданының бұрынғы «Ленин жолы» кеңшарына қарасты «Үш төбе» елді мекенінің топырағында дүниеге келген. Руы Қыдыр ішінде қараби. Екі апайы мен өзі әке-шешеден жастай жетім қалған. Сөйтіп, бұлар Үржар ауданындағы Науалы балалар үйінде тәрбиеленген.
Ұлы Отан соғысы басталған соң, екі апайы еңірегенде етегі жасқа тола отырып, қоштасып қала береді. Сіләмбек Ташкенттегі әскери училищеден бірақ шығады. Соғыс уақыты ырғалып-жырғалуды көтерген бе, жас курсанттардың үш есе қысқартылған бағдарламаны тоғыз айда бітірулеріне тура келді. Сөйтіп, офицер киімін киген, «ерте піскен» командирлер эшалонмен Мәскеуге жеткізіліп, бас командашының резервіне қойылған.
Кешікпей С.Шүкімайтов Оңтүстік-Батыс майданына, Воронеж қаласына жіберіледі. Осында атқыштар дивизиясының 1116-атқыштар полкінде взводты қабылдап алады. Солтүстік Донецк өзені бойындағы Славянск қаласының түбі. Осында аталмыш полк стратегиялық маңызы зор бекетті көп шығынға ұшырағанына қарамастан белгіленген мерзімге дейін ұстап тұрады.
Сәкең қатысқан құраманың мұнан арғы жорық жолдары: Украина, Моладвия, Яссы-Кишинев, болып кете береді. Румыния, Болгария, Югославия жерлерін азат етуге қатысады. Ақыры, 1944 жылдың күзінде, әйгілі «Балатон операциясы» кезінде құрама жауынгерлері жау қолына түсе жаздап, орасан шығынға ұшырайды. Тек, сырттан көмек жетіп үлгерген соң, қыспақтан құтылып шығады.
Полктің барлау бөлімін атақты Аманкелді Имановтың баласы Шәріп басқарған екен. Батырдың баласы сол кезде гвардия капитаны шенінде еді. Бірде барлаушылар «тіл» әкелмекке аттанып, өздері қолға түсіп қала жаздайды, Шәріп ауыр жарақаттанады. Сіләмбек онда полк штабында істейтін. Сол күннен кейін кездеспеген майдангер достар тек 1995 жылғы 9 мамырда Алматыда кездесіп, құшақ айқастырады. Шәріп қазір 80-нің үстінде, ал Сіләмбек 70-тің жуан ішіне келіп, 1997 жылы қайтыс болды.
С.Шүкімайтов қызмет ететін полк жеңіс күнін Австрия жерінде қарсы алған. Сол жылдың күзінде демалыс алған Сіләмбек аз уақытқа Үржардағы екі апайына келіп қайтады. Олар жалғыз тайыншасын сойып той жасайды.
Жерлесіміздің Румыния жеріндегі әскери қызметтен біржола босап қайтқаны – 1947 жыл. Бірінші кезекте о дүниеге сапар шеккен екі апайының зиратына барып, өз қолымен құлпытас орнатты. Қазаққа тән басқадай жөн-жоралғылар жасады. Оның мұнан кейінгі таңдап алған өмір жолы да майданға ұқсас. Бірақ, қантөгіс емес, халықтың тыныштығын қорғау, қылмысқа қарсы аяусыз күрес майданы еді. Әуелі милиция жоғары мектебін бітірді, одан соң, Алматы, Жамбыл, Семей, Аякөз қалаларында ішкі істер органдарында жауапты қызмет атқарды. Соңғы жылдары Алматы қаласы ішкі істер бөліміндегі милиция қызметкерлерін даярлайтын арнаулы орта мектепті басқарды. 1982 жылы генерал-майор шенінде республикалық дербес зейнеткерлікке шықты.
Қ.Алтынбаев, Е.Жұмахан.

Сексенбаев Берикказы Толеубекович
Последняя должность: Экс-Заместитель Председателя Комитета по государственным материальным резервам Министерства по чрезвычайным ситуациям Республики Казахстан
Дата рождения: 25.07.1967
Место рождения: КазССР; г.Алматы
Семейное положение, родственные связи:
· Жена: Сексенбаева Айгерим Бегдановна
· Дети: дочери - Айжан (1995 г.р.), Мелисса (1999 г.р.)
Владение языками:
· Казахский, русский, английский
Образование, специальность (квалификация), лицензии:
· Казахский институт физической культуры и спорта (1984-1990);
· Казахский государственный университет им. аль-Фараби (1995-1998)
Квалификация «Юрист», специальность «Правоведение»
Научные звания, степени, деятельность:
· Кандидат юридических наук, тема диссертации: «Проблемы совершенствования института специальных показаний», (2002)
Трудовой стаж:
· Республиканская школа высшего спортивного мастерства, институт по спорту г. Алматы (1987-1988);
· Инструктор по спорту Алматинского областного Совета общества «Динамо» (1988-1991);
· Работа по профессиональному контракту в Малайзии (1991-1996);
· Генеральный директор СП «Казз Синг Корпорейшин» г. Алматы (1996-1998);
· Генеральный директор ТОО «Almaty Oil Base» г. Алматы (1998-2000);
· Заместитель Генерального директора РГП «Резерв» г. Астана (2000-2001);
· Генеральный директор РГП «Резерв» г. Астана (2001-2002);
· Заместитель Председателя Агентства Республики Казахстан по государственным материальным резервам (2002-2004);
· Заместитель Председателя Комитета по государственным материальным резервам Министерства по чрезвычайным ситуациям Республики Казахстан г. Астана (11.2004-02.2008)
Прочие должности:
· Член сборной команды СССР и капитан молодежной сборной СССР по хоккею на траве (1984-1992);
· Член команды «Звезды Азии» (1993-1994);
· Член совета директоров АО «Казахстан Финсервис» (с 06.2010)
Воинская служба, воинские и специальные звания, классные чины:
· Служба в Советской Армии (1985-1987)
· Полковник запаса
· Заслуженный мастер спорта
· Шестикратный чемпион СССР по хоккею на траве

Берікқазыға ақ жол тілейміз
Бұл күндері Қазақстан Республикасы көгалдағы хоккей федерациясының президенті қызметін атқарып жүрген Берікқазы Сексенбаев жуырда Азия федерациясының атқару комитетіне мүше болды.
Берікқазының есімі спортсүйер қауымға жақсы таныс. Көгалдағы хоккейді серік еткен ол 1984 - 1986 жылдары КСРО-ның жастар құрамасының капитаны болды. Одан кейін КСРО-ның басты командасында өнер көрсетті. Еліміз тәуелсіздік алған тұста ұлттық құрама сапында жасындай жарқылдады. Кейіннен шетелде ойнап, қатарынан бес жыл Малайзияның ең үздік ойыншысы атанды. КСРО-ның алты дүркін чемпионы, КСРО халықтары спартакиадасының қола жүлдегері, Малайзия біріншілігінің бірнеше дүркін жеңімпазы деген атақтары бар. «Бес құрлық» деп аталатын халықаралық турнирде «Азия жұлдыздары» құрамының намысын қорғады. Барселона Олимпиадасы мен бірнеше әлем чемпионаттарына қатысты. Үлкен спорттан қол үзгеннен кейін түрлі қызметтердің тұтқасын ұстады. Кейінгі жылдары Допты хоккей федерациясының президенті болды. Ал жуырда Малайзияның астанасы Куала-Лумпур қаласында Азия федерациясының 56 конргесі өтті. Сол жиын барысында Берікқазы Сексенбаев атқару комитетіне мүше болып сайланды.

Курметты кауымдастык мушелери! Шойтабаннан тараган урпактары болсаныз, не естиген-билген кызыкты малиметтериниз болса, осы болимге жазуларынызды сураймын. Конил болип окыгындарынызга рахмет!

Қаракерей Мұрыннан орысқа бодан болуға ант бергендер.

Сұлтан-билер:
Сарт Жошыұлы,
Бопы Әбілпейізұлы,
Солтанбай Бопыұлы,
Дәуіт Мамырханұлы,
Осман Жанайұлы,
Есім Жошыұлы,
Жаманбай Шанхайұлы,
Қисық Тезекұлы,
Айдарбек Көтебайұлы,
Тілеміс Базарұлы.

Сұлтан Сыбанқұлға жақтасқандар:
Сасан би,
Боқбасар би,
Қырықбай би Кегенбайұлы
Тілеміс би,
Тана мырза Тілемісұлы.
Сыбанқұлды тәшкендік Иішев сатқындықпен ұстап береді, наразы халық кейіннен оны қуып жібереді. Сыбанқұл 1841 жылы итжеккенде өлген.

Есiмдер - Рәтбек Арынұлы - Бельгерге хат
Жас Алаш газетінің №59 нөмірі, 23 шілде 2009
________________________________________


Ассалаумағалейкум, Гер-аға! Сіздің кітаптарыңызды, сұхбаттарыңызды, мақалаларыңызды, ой-пікірлеріңізді мұқият, бірін жібермей қадағалап оқып отырамын. Сіз қазіргі күні менің сырласыма, мұңдасыма айналып кеттіңіз.
Енді өзімді таныстыра кетейін. Сізді айрықша құрметтейтін көп қазақтың бірімін. Аты-жөнім - Рәтбек Арынұлы. Бұрынғы Семей облысы, Ақсуат ауданының Ақжайлау деген жеріненмін. Кейіннен Көқпеқті ауданына ауысып, осында 25 жыл милицияда қызмет істеп, майор шенінде отставкаға шықтым. Білімім - жоғары. Тарихшымын әрі заңгермін.
Сіздің қысқаша өміріңізбен де таныспын, Герольд Карлович! Сіздің бүкіл ғұмырыңыз күні бүгінге дейін қазақ арасында жалғасын тауып, қазақтармен мияның тамырындай араласып-құраласып қелесіз. Сіз «қазақтардың сойылын соғып жүрген өзге ұлт өкілісіз» (өз сөзіңізді келтіріп отырмын - Р.А.). Бұл - Сіздің ағыңыздан жарылған шын сөзіңіз. Бұған Сіздің қазақтар туралы жазып келе жатқаныңызды жіті қадағалап оқыған адамдардың бәрінің көздері жетеді. Қазақтілді басылымдар Сізді «Гер-аға», «Гереке» деп жазып жүр. Осы атаулардың өзіақ Сіздің қазақтар арасындағы қадіріңіздің қаншалықты екенін білдірсе керек.
Мен Ақсуаттағы интернатта оқыдым. Сол кездерде Ақсуатта немістер өте көп еді. Соғыс кезінде жер аударған ғой. Тіпті «Неміс көшесі» деген атау да пайда болды. Олардың балалары тегіс қазақ мектептеріңде оқыды. Кейіннен әскерге алынған неміс баласы үйіне: «Біздің часта екі-ақ қазақ бармыз», - деп хат жазыпты. Сонда біреуі - өзі.
«Марқұм Мүқағали ақынмен бірге жүрдім. Ол менің қазақ тақырыбына жазған әңгімелерімді оқитын. «Ей, Гера, сенің қазақты жақсы білетініңе дауым жоқ. Осылай екен деп сен қазақтың артын аша берме!» деп достық қалжыңы арқылы ол маған тілегін айтқан еді», - деп жазыпсыз Гер-аға. Иә, Мұқағалидың Сізден үш жас үлкендігі бар. Ағалық ақылын айтқаны ғой. Жаны жайсаң, пейілі кең Мұқағалидың бұл сөздерінен өз ұлтына деген шексіз махаббаты мен сүйіспеншілігін аңғарасыз.
Қазақтың намысын жыртып өтті өмірден. Сізге ескертуі - «қарашы, қазақтың кемшілігін қазбалап, немістігін істеді ғой», - деген сөзге қала ма деп, Сізді сақтандырып жатқаны. Беделіңізге нұқсан келмесін деп Сіздің қамыңызды жегені. Ар-абыройыңызға, кісілігіңізге кір жұқпаса екен деп жанашырлық білдіргені. Мұқағалидың Сізді ерте танығаны көрініп-ақ тұр.
Гер-аға, әйткенмен Мұқағали екеуіңіз қорғаған қазақтың ары мен намысы қазір тұралап-ақ қалды. Мұны жаза берсем қағаз шақ келмес еді. Бір Рахат Әлиевтің өзі-ақ қазақ туралы, қазақ билігі туралы кітап жазып, бүкіл Батыс Еуропаға абыройымызды ай-рандай төкті. Ол кітап орыс тілін былай қойғанда, ағылшын, неміс, француз тілінде жарияланып, бүкіл дүние жүзін аралап кетті. Енді біз оларға не бетімізді айтамыз?..
Баяғыда біреу: «Әкеңнің өлгенін жасырдың, көмгенде қайтесің?» -депті ғой. Сол айтпақшы, Заманбек Нұрқаділов пен Алтынбек Сәрсенбайұлының өлімін айдай әлемнен қалай жасырмақпыз? Бұл қылмыстар бүкіл қазақ халқының бетіне жуылмастай бо-лып жағылған қара қүйе болды емес пе?! Мен мұны «ғасыр қылмысы» деп атаған болар едім. Өкініштісі сол, бұл қылмыстар жасырылып, қылмыстың үстіне қылмыс жамалып жатыр. Мен мұны заңгер ретінде айтып отырмын.
«Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады». Қазір бәрі керісінше болып кетті. Қазір күлдіріп айтамыз деп көлгірсіп, жауырды жаба тоқып жүрміз. Ол жауырдың жарасы асқынып барады. Ендігі қазақтың қайда барары да белгісіз...
Сөйтсе де журналист ағайындар айтқызбасыңызға қоймаған болуы керек, тиіп-қашып: «Қазақтың сөзі өте ұзын, істеген ісі шынашақтай... «Қазақтың өзге жүрттан сөзі ұзын», - дегенді мен емес, данышпан Абай айтқан. Қазақ қыздарына ренішім бар. Олар ауылдан қазақ болып келіп, қалада шетелдік болып шыға келеді...», «Тілді сақтайтын - аналар. Тілді балалаларына үйрететін де солар», - деп, қазақтың кемшілігін айтыпсыз. Дәл айтасыз. Бүгінгі қыздар - ертеңгі аналар. Алайда, біздің қазақ әйелдері бесік жырын ұмытқалы қашан. Бесік жыры - ана тілі. Ал қыздарымыз әлі күнге орысша шулдірлейді. Мен бұл тақырыпқа үнемі жазып журемін. «Қазақ балаларын орыс мектептеріне беруге қатаң тыйым салынсын! Бұл заңмен бекітілсін!» - деп әлденеше рет жаздым. Бірақ, еш жерден қолдаү таппай келемін.
Бірде сол өзініздің Алматыда бір аялдамаға келіп таяу тұрған қаракөз қазақ қызынан өзіме қажет автобустың осы аялдамадан жүретінін, иә жүрмейтінін сұрай қалғаным. Әлгі қызым менде бір өші бар адамдай: «Я по-вашему не понимаю», - деп шаңқ ете түскені. «Ойбай, сенің негр екенінді білмей қалыппын», - дедім. Күйіп кеттім, аузыма басқа сөз түспей қалды. Әлгі қыз: «Я казашка, почему вы меня оскорбляете», - деп өзіме қарай тепсініп келе жатыр. «Қазақтан садаға кет!» - дедім де, біреу нұсқаған автобусқа мініп женеле бердім. Сонда әлгі қыз өзін-өзі масқаралап тұрғанын сезген де жоқ.
Қазақ қыздарының бойынан бұдан да сорақы өрескелдіктерді жиі байқап қаламыз. Олардың кейбіреулерінің кіндігі ашылып, сандары жалаңаштанып, омыраулары иттің басындай болып ақтарылып бара жатқанын көргенде кірерге тесік таппайсың. Сонда ол қыздардан күні ертең қандай бала тумақ. Мәселен, газеттеріміз былай деп жазады: «2003 жылдың аяғында жасалған мәлімет бойынша, елімізде 400 мың нашақор жастар тіркелген. Енді бес жылда осы қарқынмен өсе берсе, бұлардың саны 2 миллионға жетуі мүмкін. Қазақстандағы түрмедегілердің 80 пайызы - 25 жасқа тол-маған жас жігіттер...».
Сонда осынша жасөспірімдердің аналары қазақ қыздары емегенде, олар инкубатордан шыққан жоқ қой. Қасиетті хадисте: «Адамдықтың негізі - әйел. Әйел көркейсе мемлекет те қөркейеді, әйел күйресе мемлекет те күйрейді», - деп жазылған. Қазіргі қыздарымыз, болашақ аналар қайда кетіп барады? Ұлт болашағын ойласаң зәрең ұшады...
«Казахское слово» атты кітап жаздым. Өзге ұлт өкілдерінің қазақ тілін үйренуіне арналған кітап. Мұғалімдер, студенттер жиі сұрап жатады. Үкіметтегілер қазақ тілін үйрететін осындай кітаптарды неге 30-40 мың тиражбен шығармайтынын түсінбеймін. Әзірбайжан Асылы Осман, орыс Надежда Лушникова қарындасым үшеуіміз ана тілінде сөйлеуге шала қазақтарды шақырып жатқанымызға он жылдан асып барады. Бірақ, шығып жатқан нәтиже аз. Қазақ қыздары орыс тілінде сөйлеуге құмар. Президенттің айналасындағыларға, үкіметтегі игі жақсыларға керек емес тіл Бельгерге, Асылыга, Надеждаға керек пе?.. «Осы бір «қазақстандық» деген атау ана тілін үйренгісі келмейтін Ертісбаевқа ұнайды. Қазақтың арасында Ертісбаевтар көп...» - деп жаздыңыз. Бұл - Сіздің жан күйзелісіңіз, жүректен шыққан сырыңыз, Гер-аға.
«Шын мәнінде, ана тілімізді насихаттайтын қазақ зиялылары болуы керек. Мен М.Әуезов, С.Мүқанов, Ғ.Мүстафин, Ғ.Мүсірепов сынды үлкен-үлкен жазушылардың біразын көрдім. Айтқандарын тыңдап, тілдестім. Сол кездегі қарт жазушылар мен қазіргілердің арасында айырмашылық бар. Менің байқауымша, осы күнгі зиялы қауымның ішінде Әуезов сияқты тұлға жоқ. Белгілі бір көшбасшысы болмағаннан кейін жазушылардың баяғы қадірі қалмай, қоғамдағы атқаратын рөлі төмендеп кеткен», - деп те жаздыңыз.
Гер-аға, қазіргі жазушылардың қариясының бірі - Олжас Сүлейменов. Осы Олжас жазушыларға көшбасшы бола ала ма? Аузым бармайды. Қазақша бір ауыз сөз білмейтін ол кісіні өз халқының өкілі деп те айта алмаймын. Себебі ол - орыстың сойылын соғып жүрген адам. Орыс тіліне мемлекеттік мәртебе беру керек деп, қазақ тіліне екі мәрте қарсы шықты. Мұнысы несі? Меніңше, белгілі бір тұлғаның тілге жаны ашуы үшін оның сол тілді білуі керек. Сол тілдің қадірін сезінуі керек. Қазақ тілінің қадірін білмеитін Олжасқа - қазақ та, қазақ тілі де қадірсіз.

Полигонды жапқан адам ретінде сол Олжас биыл Семейге келді. Отірікті айта берсе шын болады деген рас екен. Полигонды жабуға Олжастың ешқандай қатынасы жоқ екенін айтып жазушы Ғаббас Қабышев бірнеше рет мақала жазды. Ол кісі мақаласында полигонды жабуға ерекше еңбек сіңірген Семей облысының бұрынғы бірінші хатшысы, марқұм Кешірім Бозтаев екенін дәлелдеп берген еді. Керісінше, Олжас «Семей-Невада» қорының қаржысын талан-таражға ұшыратып, абыройсыздыққа ұшырады...
Гер-аға, ойды ой қозғайды. Бәлен-бай жыл босқа тыраштанғанша, сол Олжас Абайды қазақшаға аударса, улы бабасының алдында парызын өтер еді-ау. Ал біз әлі күнге айдай әлемге Абайды таныта алмай жүрміз. 1995 жылы ЮНЕСКО көлемінде Абайдың 150 жылдығын атап өттік те, жылы жауып қойдық. Сол кезде көпшілік Абайдың атын естігенге мәз болып жүрді.
Деген сөз бұқа буға, азбан дуға,
Хан қарық. боп түсіп жүр айғай-шуға, -
деп Абайдың өзі айтқандай, дабырлатып, шулатып өте шықтық. Ал шын мәнінде халық сол Абай сөздерінен, өсиеттерінен рухани нәр, ләззат ала алды ма? Шетелдерден келген қонақтар қөп болды, Абай өлеңдері ағылшын, неміс, француз тілдерінде оқылды ма? Күдігім мол. Өйткені Абай шетел түгілі, орыс тіліне дұрыстап аударылған жоқ. Бір Абай кезінде Пушкин, Лермонтов, Крыловты XIX ғасырдың басында-ақ қазақ тіліне аударып, олардың сөздерін әнмен өрнектеп, қазақ сахарасында сайратып қойды. Ал мынау XXI ғасырда қара ормандай қаптаған орыс бір Абайды аудара ал май жүр. Сондықтан да Абайды аудару үшін Олжас сияқты өз ақындарымыз керек. Рас, Абай терең, түпсіз мүхит, оның шыңырау ойына ешкім бойлай алмайды. Мысалы:
Шоқпардай кекілі бар, қамыс қүлақ,
Қой мойынды, қоян жақ,
бөкен қабақ.
Ауыз омыртка шыгыңқы,
майда жалды
Ой желке, үңірейген болса сағак, -
деген жолдарын орысша «қиыннан қиыстырып, айналасын теп-тегіс жұмырлап», жымдастырып, қиюластырып Абайдың өзіндей ғып шығара алар ма еді Олжас? Шәгім бар.
Өкінішке қарай, зиялы қауым арасында Олжастар жалғыз емес. Өзіңіз айтыңызшы, кешегі министр Ертісбаев, Қазақстанның АҚШ-тағы елшісі Ерлан Ыдырысов - қазақ тіліне қарсы адамдар ғой. Осыларды көргенде кешегі коммунистердің көсемі В.И.Лениннің: «Орыстың орысшылдығынан да орыстанғандардың орысшылдығы әлдеқайда қауіпті әрі қатерлі болады» деген сөзі ойға орала береді. Қазақтар сақтанса, осындай «тұлғалардан» сақтансын. Мұндай адамдар тұрғанда, қазақ тілінің көсегесі көгереді деп айта алмаймын.
Егер Абайды дұрыс аударып, өз деңгейінде басқа ұлттарға дәл танытсақ, бүкіл әлем Абайдың даналығына бас иіп, тағзым етер еді. Өйткені Абайды өз деңгейінде көрсете алатын аудармашы жоқ. Біз әлі күнге Абайды басқа жұртқа өз дәрежесінде таныта алмай келеміз. Біз сол үшін де Абайдың алдында қарыздармыз.
Абайды насихаттау әлі де жеткіліксіз. Өз басым Абайға бүкіл ғұмырын арнап, жанкештілікпен еңбек еткен, оны зерттеп, әдеби, ғылыми еңбектер жазған үш-ақ қазақты білемін. Оның біріншісі - Мұхтар Әуезов. Абайды ұзақ жылдар зерттеуінің арқасында төрт томдық «Абай жолы» эпопеясын жазып шықты. Ол әлемдегі 33 елдің тіліне аударылды.
Екінші адам - Абайды зерттеуге ұзақ жыл өмірін сарп еткен ғалым Қайым Мұхаметханов. Ол кісі Абайдың өлеңдерін, қара сөздерін ұзақ жылдар зерттеді, көптеген ғылыми еңбектер жазды. Мұхтардан соң абайтану ілімін жалғастырушы болды. «Абайдың ақын шәкірттері» атты төрт томдық кітабы - баға жетпес ғылыми еңбек. Семейдің педагогикалық институтында Абай жөнінде дәріс оқып тұрды. «Абай» журналының шығуына да осы кісі атсалысты.
Үшіншісі - бүгінде көзі тірі Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, осы одақтың Семей бөлімшесінің төрағасы Төкен Ибрагимов. Төкеннің еңбегін бөле-жара атауға тұрарлық. Қырық жылға таяу Абай мұражайын басқара жүріп, ол Абайдың шашау шыққан дүние-мүлкін, Абайдың қолы иген заттарын жинақтады. Мәскеу, Ленинград (казіргі Санкт-Петербор) сияқты қалалармен байланыс жасап, Абайға қатысты дүниелерді алдырды. Сөйтіп, жай ғана облыстық деңгейдегі мұражайдан бастаған дүниені респуб-ликалық деңгейге дейін көтеріп, қорық-мұражайға айналдырды. Абай жөнінде бірнеше томға бергісіз материалдар жинақтап, өз басы бірнеше ғылыми мақалалар жазды. Жасы жетпістен асқанына қарамастан, әлі де ғылыми еңбектер жазуын тоқтатқан жоқ. Бұл қорық-мұражайдың филиалы Абайдың мүрдесі жатқан Жидебай жерінде де жұмыс істеп тұр.

Әйтсе де, біз Абайды әлі толыққан-ды зерттеп болғамыз жоқ. Абайдың «жұмбағы» әлі шешімін таппай келеді. Кезінде С.Мұқанов: «Ақынның бәрі ғалым емес, ғалымның бәрі ақын емес, Абайда осының еқеуі де бар», - деп қысқа да, нұсқа баға беріп кеткен. Шындығында, ойласаң ойың да, миың да жетпейтін нәрселер көп. Семейден ұзап ешқайда шықпаған Абай араб, парсы, шағатай және орыс тілдерін жетік меңгеріп, еркін сөйлеген. Құран аударған. Ал Құранды араб тілін еркін біліп, түсінбеген адам аудара алмайды. Абайдың өлеңдері мен қара сөздері - тұнып тұрған Құран сөздері. Міне, Абайдың осындай қырлары әлі де зерттелмей, талданбай, кейінгі ұрпақтарының жетесіне жетпей келеді.
Сіз өз сұхбатыңызда аударма мәселесіне де тоқталыпсыз. «Қазақ жазушыларының туындыларын көп аудардым. Қолыма алмас бұрын «Кітабыңда түйе бар ма?» деп сұраймын. Себебі - орыс тілінде түйеге байланысты сөз тым аз. Түйе көрінген жерде орыс тілінің қуаты шамалы болады», -депсіз. Бұл сөздеріңіздің еш жалғаны жоқ. Абай өлеңдерінің орыс тіліне қиналып, қиын аударылатыны содан болар.
Осындайда мына бір жайт еске түседі. Ертеректе Семей қаласында Абайға арналған ғылыми қонференция өтеді. Конференцияда Қайым Мұхаметханов бір сағаттай баяндама жасайды. Соңынан сұрақ қойылады. Арт жақтан жасы егде тартқан бір кісі «Абайдың:
Байы баспак
Биі саспак. –
деген өлең жолдары бар. Осындағы «баспақ», «саспақ» - деген сөздері қандай мағына береді?» - деп сұрақ қояды. Сонда Қайым мүдіріп, бөгеліп қалыпты. Содан соң ыңғайсызданып: «Мен қаншама жылдар Абайды зерттеп жүріп осы сөздеріне мән бермеппін. Мен білмеймін, білсеңіз өзіңіз айтыңызшы», - деп ағынан жарылады. Сөйтсе, әлгі сұрақ қойған кісі Мақаншыда мұғалім болып істейді екен. Сонда ол:
- Мен мұны әкемнен естіген едім. Қазақ түйені екі жерден бауыздайды. Тамағынан және мойынның жуандаған тұсынан, төсіне таяу жерден. Терісін алғанда әлгі мойын терісін бітеу сойып алады. Кейіннен оны илеп, кептіріп, бір жағын қайыспен тігіп, ыдыс-қап жасайды. Осы ыдысты «баспақ» деп атаған. Әйелдер құрт, ірімшік, сүрі ет сияқты тағамдарды осында сақтаған. Мұндағы тамақтар бұзылмай сақталады екен. Аса байлары алтын, күміс, ақша сияқты бағалы заттарын да осын¬да сақтаған. Отызыншы жылдары бастарына күн туып, ел Қытай асқанда үлкен кісілер: «Бәленше деген бай бәлен баспақ алтынмен Қытайға асып еді», - деп әңгімелеп отыратын.
Ал «саспақ» сөзі сасык деген мағынаны білдіреді. Пішілмеген еркек малдардың (бура, бұқа, қошқар, теке) бәрінен де бір жағымсыз иіс шығып тұрады. Абай осыларды меңзеп айтқан, - деп жауап беріпті әлгі кісі. Сон да аудиторияда үш жүздей адам болған Алматыдан, Семейдің өзінен мүйізі қарағайдай ғалымдар, ақын-жазушылар отырған. Сонда Абайды зерттеп жүрген ғалымдар «баспақ» пен «саспақ» сөздерінің мағынасын осы конференцияның үстінде ғана білген екен. Сонда барлығы таңғалып, бастарын шайқады Абайдың тереңдігіне, - деп Қайым Мұхаметханов тамсана айтқан еді.
«Мен Солтүстіктің қазағымын. Руымды өзімше Атығай деймін... Германияда тұра алмайтыныма көзім жетті. Менің тәрбием қазақы. Жасым болса жетпсте. Бүкіл ой-жүйемді өзгертуге шамам келмейлі. Жазушылар одағына барғанша 40 шақты адаммен амандасамын. Германияда оның бірі жоқ. Демек, менің қажетім шамалы. Өзімді қазақтарға керекпін деп сезінемін. Қазақ халқы мені құрметтейді, менің Германияға кетуім ақымақтық болар еді. Өскен ортам, әдеби ортам, жолдастарым да осында. «Парасат» орденін бірінші болып мен алдым. Мен Қазақстанға, маған қазақтар керек, қазақтың жері маған қымбат.
Осы жерде өлемін». Сіздің осы пікіріңізді оқығанда, Гер-аға, көзіме үйірілім ыстық жас келді.
«Көпүлтты Қазақстан» деген сөзді байқап айту керек. Көпұлтты Қазақстан емес, «көпдиаспоралы Қазақстан» десе, қарсылығым жоқ. Бүл жер - Қазақстанның жері, мемлекет - қазақтікі. Ал диаспоралар қазақты сыйлауымыз керек, оның тілін білуіміз, үйренуіміз қажет, қазақтардан бір елі өзімізді темен қойсақ, одан біздің ештеңеміз кетпейді». Сіз осылай толғайсыз. Мұныңыз - азаматтық, нағыз ерлік, батырлық, Гер-аға, Ер аға! Басқа диаспора өкілдері осылай десе ғой. Айтқанды былай қойып, бұрын биліктің дәмін татып, қазақты төмендетіп үйреніп қалған кейбір шовинистік пиғылдағылар әлі де тәкаппар, жоғарыдан сыздана қарайды. Қүні бүгінге дейін сол күндерін аңсайды. Мұндай сөзді айтуға өзіміздің қазақтың оқығандарыда - қауқарсыз, қорқақ, жалтақ. Құлдық психологияның шырмауынан шыға алмайды. Қазақша таза сөйлейтін өзге ұлт өкілдері баршылық. Әйтсе де ұпай жинап, көзге түсіп қалу үшін теледидардан жылт етіп бір көрініп қалудан аса алмай жүр. Шын мәнінде, бел шешіп қазақтың намысын жыртып, ақ тер, көк тері шығып, қазақ үшін отқа да, суға да түсіп жүрген басқа ұлттың жалғыз өкілі - Герольд Бельгер. Сізсіз! Мақтансаң қазақ Бельгермен мақтан, сыйласаң қазақ Бельгерді сыйла! Ендеше, Бельгер - нағыз қазақ!
Бұл - Гер-ағаның жан дүниесінің пәқтігі, арының тазалығы. Ары таза адамның аузынан ғана мұндай аталы сөз шығады.
Ұят-ардан безгендер де болды ғой. Одақ кезінде. Олар талай рет асымызды ішіп, аяғымызға түкірді. Қазақтың кең қолтық қонақжайлылығын арам пиғылдарына шебер пайдаланды. Қит етсе «мені шеттетті», «пәтер бермеді», «мәшине міне алмадым», «пәтерді тек қана қазақтар алып жатыр», - деп Мәскеуге шағымданып, домалақ арызды қарша боратты. Ал шындығында, бәрі де керісінше еді. Бір кезде Алматы тұрғындарының 2 пайызы ғана қазақтар болатын. Осы әділетсіздікке шыдамай ашынған Мұқағали:
Алматы - казактың астанасы,
Орыстың баспанасы,
Үйғырдың асханасы, -
деп қаны сорғалаған шыңдықты айтып салғанды.
Гер-аға, Сіз бен біздің көз алдымызда Одақ құлады. Қазақстан жеке отау тігіп, дербес мемлекет болды. Қазақстандағы басқа ұлттар етек-жеңдерін жиып өздерінің тарихи отандарын іздей бастады. Орыстар Ресейге, немістер Германияға үдере көшті. Дәл осы кезде мен паспорт үстелінің бастығы едім, солардың көпшілігінің құжаттары менің қолымнан өтті. Солар¬дың қатарында біздің Көкпекті ауданының Үлкен Бөкен ауылынан Брауст деген неміс азаматы да Германияға жол тартты. Брауст Ақсуаттың немісі еді. Сол өскен ортасына қарай бейімделген ол біртоға, момын шаруа болатын. Кезінде оқи да алмаған. Сол себепті де не орысша, не немісше білмейтін еді. Одақ тарасымен бір туыстарын паналап Үлкен Бөкенге көшіп келеді. Онда да көп аялдамай, Германиядан бір-ақ шыққан ғой.
Германияға келген соң ол бұрынғы күйіне зар болады. Ешкіммен сөйлесе алмайды, сөйлейін десе тіл білмейді. Дүниенің қиыны тіл білмеген еқен, ішқұса болып өлуге айналады.

Бірде есік алдына шықса, бір қазақ өңдес біреу отырады. Бұрын көрмеген, бұл жерден кездестірмеген. Жасқаншақтап кеп, бәсең үнмен: «Ассалаумағалейкум», - деп әлгіге сәлем беріпті. Әлгі қарт адам екен, орнынан тұрып: «Әй, сен кімсің, қайдан келдің?» - депті қазақ тілін бұза сөйлеп. Сөйтсе ол соғыс кезінде тұтқынға түсіп, Сталиннің қатал жазасынан қорқып, сонда қалып қойған қазақ екен. Брауст сөйлесетін кісі тапқанына мәз, анау болса жерлесін кезіктіргеніне қуанып мәре-сәре болып, ананы-мынаны сұрасып ұзақ отырыпты. Ертесіне әлгі қазақ Браустқа: «Сен менің Отанымнан келдің, менің тілімді алып келдің. Мен бүкіл Қазақстан көшіп келгендей әсерде болдым. Сол үшін мынау саған деген сыйлығым болсын», - деп Браустқа «Мерседес» мәшинесінің кілтін ұсыныпты.
Баласы рөлде, Брауст сол мәшиені мініп, Үлкен Бөкенге келді. Мәшинеден түсе сала, жерді құшақтай құлап, еңіреп тұрып жылады. Қасиетті қазақ жеріне деген сартап болған сағынышын Брауст осылай білдірген еді.
Отанынан жырақта, туған-туыс, дос-жолдастан ада, алыста жүрген қазаққа отанынан, туған жерінен өз тілінде бір лебіз әкелген, жүрегі жарылардай қуаныш сыйлаған Браустқа әлгі қазақ ризашылығын солай білдірген екен. Қаншама жылдар қуғын-сүргін көріп, жырақта жүрсе де, әлгі қазақтың ана тілін жоғалтпай, қазақы қалпын бойында сақтағанына таңғалып, бас шайқамасқа лажың жоқ. Ал енді біз өз жерімізде, өз елімізде тұрып, ана тілін неге ұмытамыз? Жоқ әлде менсін бейміз бе?
Гер-аға, мен Сізді оқығанда Өзіңізбен бетпе-бет отьірып сөйлескендей, сырласқандай әсерде боламын. Қазір де дәл сондай күйде отырмын. Сіз аман болыңызшы, Сіздің қазақ ұлтына деген адалдығыңыз өзге ұлттың өкілдеріне де жұғысты болғай!

Игі тілекпен,
Рәтбек АРЫНҰЛЫ,
Көкпекті ауылы,
Шығыс Қазақстан облысы.



Есімдер - Ратбек Арынулы - Казакстанды отаным деп санайтын...

http://www.zhasalash.kz/suhbattar/986.html
ҚАЗАҚСТАНДЫ ОТАНЫМ ДЕП САНАЙТЫН АЗАМАТ БҰЛ ЖОБАНЫ ҚОЛДАЙДЫ ДЕП СЕНЕМIН

«Жас Алаш» газетiнде (№6, 21.01.2010 ж.) жарияланған «Қазақстан Республикасы ұлттық саясатының тұжырымдамасының» жобасымен толық таныстым. Жоба менiң көңiлiмнен шықты. Халық мұндай құжатты көптен күтiп жүрген едi, соған ендi ғана қолы жеткендей. Бұл жобада бүкiл Қазақстан халқының, оның iшiнде мемлекетқұрушы қазақ ұлтының көкейiндегi сауалдардың барлығы қамтылған. Менiңше, ұлтым деп жанашырлық танытқан кез келген қазақтың арманы, мақсат-мүддесi осы жобада тоғысқан. Қазақстанды Отаным деп есептейтiн азаматтар бұл жобаны қолдайды деген сенiмдемiн. Жоба парламентте талқыланып, қабылданып жатса, қазақ халқының шын мәнiндегi тәуелсiздiкке жеткенi болар едi. Осының бәрiн ескере отырып, жобаға өз ұсыныстарымды да қоссам деп едiм.

1. «Ұлттық саясаттың негiзгi бағыттары» (V тарау) бойынша, «Саяси-құқықтық салада» деген бөлiм мынадай сөйлеммен толықтырылса: «Мемлекеттiк тiлге шабуыл жасап, қарсылық бiлдiргендерге тоқтам салу үшiн Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексi мен Әкiмшiлiк кодекстерiне оларға қарсы жазалау шараларын қолданатын арнайы заң баптарын енгiзу».

2. «Сыртқы саясат саласында» бөлiмiне: «1931-32 жылдарда Қазақстанда ашаршылықты қолдан ұйымдастырып, 5 миллион қазақты аштан қырған, шетелге тарыдай шашыратып жiберген геноцид жасағаны үшiн КСРО-ның тiкелей мұрагерi болып есептелетiн Ресей Федерациясы Қазақстанға өтемақы төлесiн және шетелдегi қазақтардың тарихи отанына қайтып оралудағы жол шығынын да солар төлесiн» деген сөйлемдi қосу керек.

3. «Тәрбие, бiлiм беру және ғылым саласында» бөлiмiне: «Мұсылман балаларына имандылықты үйретiп, дiни тәрбие беру мақсатында Құран Кәрiм мектептерде пән ретiнде оқытылсын.
1-сыныптан 4-сыныпқа дейiн қазақ балалары тек қана қазақ мектептерiне берiлсiн. Оларға орыс мектептерi мен орыс сыныптарына баруға тыйым салынсын. 4-сыныптан кейiн қай тiлдi мектепке барамын десе әркiмнiң өз еркi, оған шек қойылмайды.» деген сөйлемдер енсе.

4. «Тiл саласында» деген бөлiмге мынадай толықтыру енгiзiлсе. Кеңес Одағы кезiнде құрылған «Қазақ тiлi қоғамы» еш нәтиже бермедi, өзiн-өзi ақтамады. Сондықтан ғұмыры да ұзақ болған жоқ. Сол себептi, «Қазақстанда Мемлекеттiк тiл комитетi құрылсын» деген сөйлем осы бөлiмге енгiзiлсе.

Ратбек АРЫНҰЛЫ, зейнеткер.
Шығыс Қазақстан облысы, Көкпектi ауданы




Есімдер - Р.Арынұлы - Ел боламын десен–есiмiңдi тузе

http://www.zhasalash.kz/makataev-22/446.html
Ел боламын десең – есiмiңдi түзе

Қалай айтсақ та, қазақ бауыр етi баласына ат қойғанда он ойланып, жүз толғанып барып, әр есiмнiң түбiне терең бойлап, зердесiнен өткiзiп қойған. АБАЙ – байқағыш, зерек, байыпты, АБЗАЛ – құрметтi, ардақты, АЙБАРША – ай сәулесiмен кестеленген сұлулық, АЙБИКЕ– ай падишасы, ханымы, т.б. осылай жалғасып кете бередi. Көрiп отырсыздар, бұл есiмдерден қазақ ұлтының рухы анадайдан андыздап тұр. Бiрақ кейiнiректе, әсiресе, Кеңес Одағы тұсында жерiмiз, онан соң елдiмекенде рiмiздiң атаулары орысшалана бастады. Одан соң қазақтың Кәрiм есiмi – Карим, Бейбiт – Бейбут, Демесiн – Димисин, Өмiрсерiк – Умерсерик болып бұрмаланды. Кеңестiк дәуiрде туу туралы куәлiк пен паспорт беретiн мекемелерде қазақ тiлiн бiлмейтiн басқа ұлттың өкiлдерi отырды. Олар қазақтың аты-жөнiн әдейi бұрмалады. Тiлдi құрту үшiн қазақтың жер, су, елдiмекен атауларын орысшалады. Бiрте-бiрте қазақтардың есiмдерiн, тегiн орысшаға көшiре бастады. Кейiннен Кеңес Одағында бiр-ақ ұлт, бiр-ақ тiл болу керек деген саясаттың салдарынан бұл үрдiс жаппай етек алып кеттi.

Ал қазiр ше? Қазақстан тә уелсiздiк алып, өз қолы өз аузына жеткенiне жиырма жылдың жүзi болды. Аты-жөнiмiз ендi қалпына келiп, қазақшалана ма деп жүрсек, әлi күнге өзгерiссiз қалып отыр. Оны қазақшалайын, жөндейiн деген ниет те жоқ көпшiлiкте. Себебi, олар ашпаған есiк, кiрмеген тесiк қалмады. Қайда барса да таулары шағылып қайтады. Себебi, құжаттандыру бөлiмдерiнде орыстiлдiлер немесе қазақ тiлiнде сауаты жоқтар отыр. Олар қазақ тiлiнiң грамматикасы түгiлi, қазақ тiлiнде еркiн сөйлеп, жаза бiлмейдi. Олар қазақтардың аты-жөндерiн дұрыстауға мүдделi де емес. Өйткенi, барлық iс қағаздары қазақшаға көшiп кетсе, ертең олар жұмыссыз қалады. Сондықтан жiлiктiң майлы басынан айырылғысы жоқ.

Осы «орыс тiлi – ресми тiл» деген сөз қазақтардың басына сор болып жабысты. Ол – аты-жөнiмiз жазылған құжаттарымыздан айқын аңғарылып тұр. Кеңестiк дәуiрдегi паспортымыз да екi тiлде жазыл ған, қазiргi жеке куәлiгiмiз де екi тiлде. Қай қоғамдық формацияда өмiр сүрсек те, қос атаудан арылмай-ақ қойдық. Осыдан барып халықтың санасында қазақтың есiмi орысшаға аударылады деген сенiм қалыптасып қалған. Дүниежүзiнде қазақтан басқа бiрде-бiр ұлттың есiмi, аты-жөнi басқа тiлге ауда рыл майды, өзiнiң ұлттық ерекшелi гi сақталып жазылады. Бiзде бұдан құтылатын бiр-ақ жол бар. Қазiр «жеке куәлiк ауыстырылады екен» деген сөз баспасөзде қылаң берiп қалды. Егер ауыстырыла қалса, сол куәлiк бiр-ақ тiлде – мемлекеттiк тiлде толтырылсын. Егер жеке куәлiк тағы да екi тiлде жазылса, онда жоғарыда аталған аудармалар мен қойыртпақтардан өмiрбақи құтыла алмаймыз. Ал аты-жөндерi, тегi күнi бүгiнге дейiн дұрыс жазылмаған адамдар ел iшiнде әлi де баршылық. Жаңа куәлiк алған кезде әдiлеттiлiк орнап, адамдардың талап-тiлектерi ескерiлетiн болсын. Мысалы, бiздiң ауданның Үлкен Бөкей ауылында Қоңыртай Омаров деген сексеннен асқан ақсақал тұрады. Ол кiсi 1928 жылы туған. Қоңыртайдың әке-шешесi аштан өлдi. Жетiм қалған баланы Зада¬кәрiм Омаров деген адам үйiне паналатып, кейiннен өз атына жаздырып алады. Мiне, содан берi Қо ңыртай Омаров болып жазылып жүр. Сол Қоңыртай ақсақал өз әкесi Құнанбайдың атына күнi бүгiнге дейiн жазыла алмай келедi. «Әкемнiң атын шығарсам, балаларым да сол кiсiнiң атына жазылса...» – деп армандағанда қарияның көкiрегi қарс айырылады. Қай есiкке кiрсе де, сiрескен бiреулер туу туралы куәлiк сұрайды. Ол кезде қазiргiдей қолына қалам ұстап, арқасын орындыққа тiреп, шырт түкiрiп шiреп отырған заман бол ған жоқ. Ел босып, Қытай асып, қалғандары аштан қырылып жатты. Ел iшi алатайдай бүлiнiп жатқанда кiм куәлiк жазып отырды дейсiң. Ал сол Задакәрiм марқұм жетiм ба ланы өз атына жазғызғанда еш кiм ешқандай куәлiк сұраған жоқ қой. Осы кiсi сияқты қазiр ел iшiнде әртүрлi себептермен өз әке сiнiң атына жазыла алмай жүрген адамдар баршылық. Мiне, осындай қиғаштықтар жаңа құжат пен жеке куәлiк алған кезде қатаң ескерiлсiн.

Ендiгi мәселе – туу туралы куәлiк пен паспорт беретiн құжаттандыру бөлiмiн қалай қазақшаландырамыз? Иә, қазiр мемлекеттiк қызметке кiретiн адамдар тестiлеу ден өтедi. Әйтсе де, осы тестiлеу көңiлге күдiк ұялатады. Өткен президенттiк сайлау кезiнде үмiткерлердiң барлығынан қазақ тiлiнен сынақ алынды, бұл да тестiлеудiң бiр түрi ғой. Осы сынақта президенттiкке үмiткер, қазақ тiлiнде екi сөздiң басын құрап сөйлей алмайтын Ғани Қасымовты қазақ тiлiнде «сайрап тұр» деп мүйiзi қарағайдай академиктерiмiз өткiзiп жiбердi. Академиктерiмiздiң осы iс-әрекетi кейiнгi тестiлеудiң әдiл өтпеуiне жол ашып берген сияқты. Менiң ше, қазақ тiлiне деген сауаттылықты анықтайтын бiр-ақ тәсiл бар. Ол үшiн мемлекеттiк қызметке орналаспақшы үмiткерлерден қазақша 7-сынып бағдарламасы бойынша диктант жаздырған жөн. Сауаттылықтың ақ-қарасын ажыратып беретiн әдiс осы ғана. Шын сауаттылық осында танылады.

Жоғарыда қазақтың есiмi, аты-жөнi, тегi басқа тiлге аударылмайды дедiм ғой. Менiң түсiнбейтiнiм, бiз соған неге жол беремiз? Осы бiр үлкен сұраққа үлкен мысал келтiрейiн. Президент әкесiнiң әдемi де әсем «Әбiш» деген қазақша атын «Абиш» деп айтып та, жазып та жүрмiз. Осыны бүкiл қазақтар оқып та, айтып та жүр. Бiр адам «бұл қалай?» демейдi. Тiптi, парламенттегiлер Назарбаевтың атына «Астананың атын берейiк» десе, Ақтөбеден бiр ғалым «мәңгiлiк президент етiп тағайындайық» дейдi. Осы жағымпаздар «президент әкесiнiң атын қазақшалайық» деп неге бастама көтермейдi? Әбiшұлы деп жазып, айтсақ қолымызды, тiлiмiздi бiреу кесiп ала ма? Орыс тiлiнде «ә» мен «i» әрiптерi жоқ деп неге жасқанамыз? Кiргiзсiн жоқ болса. Украина әлiппесiнде «i» деген әрiп бар, осылай айтылады да. Ал орыстардың көршiлерi украин тiлiнде газет, журнал оқиды, жазады. Бiзге келгенде неге олар табандап жатып алады?

Бiздiң тағы бiр кемшiлiгiмiз, әйтеуiр бiр құжат (төлқұжат, туу туралы куәлiк немесе анықтама) сұрап кiрмейтiн есiгiмiз, сығаламайтын тесiгiмiз қалмайды. Сонда олардан алған қағаздарымыздың бетiне бiр көз қиығын салып, қарамаймыз. Олар не жазып бердi деп зер салмай, бiреудiң сәлемдемесiн алғандай, қалтамызға басып жүре беремiз. Аты-жөнiмiздi қате жазғанын кеш бiлiп, өкiнiп, сан соғып жатамыз.

Көпшiлiгiмiз ауызша аты-жөнiмiздi бұрмалап айтып жатса, оған да мән бермеймiз, әу деместен жүре беремiз. Осыған байланысты Баукеңнiң өмiрiнен бiр мысал келтiре кетсем, көпшiлiкке үлгi болар деп ойлаймын.
Соғыстың қызып жатқан кезi. 1942 жылдың басы. Бұл кезде генерал Панфилов қаза тапқан. Баукең – батальон командирi. Мәскеуден жазушы Александр Бек Панфилов жөнiнде жазуға деректер жинау үшiн Баукеңдi iздеп келедi. Блиндажда көп офицерлер жиналып тұрған. Бек Баукеңе келiп:
– Бауыржан Момышев Сiз боласыз ба? – дедi.
– Жоқ, мен емеспiн, – деп Баукең оған бұрылып та қарамастан темекiсiн сорып тұра бередi. Бек әрi-берi Баукеңдi iздеп, ол кiсiнi таба алмайды. Бiреулер нұсқаған болуы керек, қара торы сұсты офицерге қайта келедi, бiрақ Баукең ыңғай бермейдi. Үшiншi рет келiп: «Сiз екенсiз ғой Бауыржан Момышев», – дегенде:
– Жоқ, мен Бауыржан Момышұлымын, – дептi. Анау кешiрiм сұрап сөзiн бастай бергенде, Баукең: «Честь имею», – деп қолын шекесiне апарып, блиндаждан шығып жүре берген екен. Оның кейiн де Бектiң тегiн дұрыс айпағанына қырыстанып, тәкаппарлығын танытып барып, оны сүмеңдетiп соңынан ұзақ жүргiзiп, құрдай жорғалатып қояды. Артынан оған қатаң талаптар қойып барып Панфилов туралы ұзақ әңгiмесiн бастайды. Мiне, Александр Бектiң «Волоколамское шоссе» (қазақшасы «Арпалыс» – Р.А.) повесi дүниеге осылай келген едi.

Ратбек Арынұлы,
Iшкi iстер органдарының құрметтi ардагерi,
Көкпектi ауданы,
Шығыс Қазақстан облысы
19 қараша 2009



Есімдер - Ратбек Арынұлы - Орыс тілі халыкаралык тіл емес

http://www.qazaq.kz/arhiv/?act=readarticle&id=2490
ОРЫС ТІЛІ – ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТІЛ ЕМЕС

Кеңес Одағы дәуірлеп тұрған кезде орыс тілі белді де, беделді тіл болғаны жасырын емес. Қай елде болмасын басқыншы ел өктемдік танытып, өз тілін жергілікті халыққа тықпалайтыны тарихтан мәлім.

Сол сияқты орыс тілі бізде де жаппай барлық мектептерде міндетті пән ретінде зорлықпен оқытылды. "Ұлы көсем" Сталин совет халқын бір тілде сайратам деп қиялдады. Осының арқасында халықтың санасында орыс тілінің халықаралық дәрежесі бар деген ұғым қалыптасты.

Ал шын мәнінде орыс тілі - халықаралық тіл ме, болса ол тілді кімдер сөйлейді. Әлемде халқының саны жағынан бірінші орында тұрған мемлекет - Қытай Халық Республикасы. Олар 1,5 миллиард халықты құрайды. Мұндағы халықтың 98,2 пайызы хань тілінде сөйлейді екен. Оған осы тілде сөйлейтін Тайвань және Қытаймен көршілес жатқан басқа да мемлекеттерді қоссақ хань тілінде сөйлейтіндер дүниежүзінде бірінші орында тұр. Азияның кептеген мемлекеттері қарым-қатынас тіл ретінде ағылшын тілін пайдаланады.

Сонан кейін халқының саны жағынан екінші орында үнділер тұр. Ұлы жазушы Мұхтар Әуезов кезінде екі рет сапар шеккен тұңғыш қазақ қаламгері. Ақырғы рет 1960 жылы Индияны 45 күн аралап, нәтижесінде "Индия очерктері" деген тамаша туындыны дүниеге әкеліп кетті. Осы очеркінде жазушы үнді халықтарының тіліне айрықша тоқталады. "Индияда 60-қа жуық тілдер бар. Соның ішінде 15 тіл ірі тілдер. Ол тілдерде көп халықтар сөйлейді. Сондай тілдер: һинді, урду, бенгали, тамил, марати, гуджарати, ассам, канери, малаялум, пенжап тілдері сияқты топтар. Бұл тілдердің ішінде һинді тілінде сөйлейтін халық бәрінен де көп аталады. Болашақта бұл тілді мемлекеттік тіл жасамақшы. Барлығына ортақ жалғыз тіл - ағылшын тілі болып отыр", - деп жазады. Қараңыздаршы, миллиардтан асатын халқы бар бұл елде де орыс тілі бар ма? Барлығына ортақ тіл ағылшын тілі деп отыр ғой, ұлы Мұхтар.

Жер шарында екі миллиардқа таяу мұсылмандар тұрады екен. Олардың барлығының да өз ана тілдері бар. Көршілес мемлекеттермен бұлардың да қарым-қатынас тілі - ағылшын тілі.

Батыс Европа халқы ше? Мұнда ықылым заманнан бері қарата үш бірдей халықаралық тіл (ағылшын, неміс, француз) қолданылып келеді. Бір қазанға үш бірдей "қошқардың" басы сыйып алса да жетеді. Төртіншісінің басы артық. Ендеше мұнда да орыс тіліне орын жоқ деген сөз.

Бұрынғы Кеңестер Одағы тарап, үш миллион халық тоз-тозы шығып тарап кетті. Кезіндегі 15 республиканың әрқайсысы дербес мемлекет болып бөлек отау құрды. Осы себепті орыс тілінің аясы бұрынғыдан да тарыла түсті. Балтық бойы жағалауындағы елдер мектеп программасынан орыс тілін баяғыда лақтырып тастады. Ал Орта Азия халықтары болса, түркі тілдес тәжіктер парсы тілінде сөйлейді. Соның өзінде олардың көпшілігі өзбек тілін біледі. Өзбекше сөйлегендері сол жетекпен қазақша да үйреніп кетуі әбден мүмкін. Еңдеше орта Азия халықтары орыс тілінсіз-ақ бірін-бірі жақсы түсініседі, сөйлеседі.

Кавказ халықтары күні бүгінге дейін орыстармен қырық пышақ болып келеді (әсіресе шешендер, грузиндер, әзірбайжандар). Оларды да орыс тілінде сөйлеседі деудің қисыны жоқ. Сонау қияндағы Американың орыс тілі түсіне де кірмейді.

Сонымен жер бетінде өмір сүретін 6 миллиард халық түгенделіп те қалды емес пе?! Айтыңыздаршы, сонда орыс тілінде кімдер сөйлейді? Алыстағы Африка ма, әлде айдаладағы Австралия ма?

Иә, дүниенің төрт бұрышынан орыс тіліне орын таба алмадық десек қателесерміз. Сөйтсек, орыс тілінде орыстар мен қазақтар ғана сөйлеседі екен. Орыстардікі жөн делік, өз тілі ғой, ал қазақтарға не жорық? Біз орыс тіліне неге соншама тас кенеше жабысып қалдық. Оның басты себебі - осы уақытқа дейін билік басындағылар тіл жөнінде жалған саясат ұстанып келеді. Сөз жүзінде қазақ тілін жақтағансиды, ал іс жүзіне келгенде оны тұқыртып келеді. Өйткені, билік басындағылар түгелге дерлік орыстілділер. Орыс тілі - халықаралық тіл дегенді насихаттап жүрген де осылар. Олар өздерінің қазақ тілінде сөйлемеуін халықаралық тілде сөйлеп жүрміз деп өздерін де, өзгені де алдап жүр. Екінші себеп... Қазақстан жаппай қазақ тіліне көшіп кетсе, биліктегілердің бүгін өздері, ертең балалары жұмыссыз қалады. Өйткені, олардың балалары да орыстілділер. Осы үрейден, қорқыныштан олардың түн ұйқысы төртке бөлінеді. Сондықтан да олар қазақ тіліне қарсы, өйткені биліктен айрылып қалады. Бүгін өздері кетсе, сол орынға күні ертең олардың орыстілді балалары отыруы керек. Кім жіліктің майлы басын бере қояды?!. Бермейді.

Ратбек АРЫНҰЛЫ, зейнеткер
Көкпекті ауданы,
Шығыс Қазақстан облысы
«Азат» газеті, № 15 (203), 03.08.2007ж.




Есімдер - Ратбек Арынұлы - Өзім туралы (үзі

осы сайтка Иса Момбаев салған, 21-09-2009 13:03
________________________________________

Ратбек Арынұлы.
Өзім туралы. (үзінді)

Әкем өлген соң апам біреуге көмекші, немесе түнгі қой күзетінде болады. Әртүрлі жұмыстарда жүреді. Міне, енді Орта баздамыз. Орта баз колхоз орталығы Ақжайлаудан төрт-бес шақырымдай жерде. Бүгін күн шайдай ашық, жарқырап тұр. Қыстың күні болса да май тоңғысыз. Апам мені төшкіге (колхоз орталығын солай атайтын, "точка-орталық" - деген сөзден алынған болу керек. Автор) жібереді. "Бар, арқардың етін үлестіріп жатыр колхозшыларға, алып кел"- деді. Жалғыз, жаяу Ақжайлауға келдім. Таяп келе көрдім, бір топ кісі үймелеп тұр. Орталарында арқардың еті. Бұзылып, жіліктеп қойған, терісінің үстінде жатыр. Мені көріп біреу: "Әй, мынау Әйағаңның баласы келіп тұр ғой, беріңдер үлесін" - деді. Менің әкемді үлкен-кіші "Әйаға" деп атайтынын білем. Арқарды аулап, колхозшыларды азықтандырып тұратын Қабденнің інісі Кәрім екенін білем. Бүйрек беттілеу, қара мұртты Кәрім ортада тұр екен, менің бас-аяғыма барлай қарап қойды, бірақ үндеген жоқ. Алайда сол кісінің не істейтінін білмеймін. Кәрім кейіннен Ақжайлауда колхоз бастығы болды. Кәрімнен Мүтәләпхан (Мүтән) деген ұл болды. Ол ертеректе автоапаттан қайтыс болды. Оның ұлы Айбек Кәрімов бұрын Аягөз ауданында әкім болды. Қазір Тарбағатай ауданының әкімі.

Маған бір-екі жілік, тағы бір омыртқа болу керек сол жақ қолымның қарына іліп берді. Ет қолыма тиген соң көңілденіп ізімше кейін қайттым. Талды өзенінің үстімен келем. Мұздың үстін қырбақ қар жапқан, аса тайғанақ емес. Одан өтісімен енді Базар өзенін бойлап жүрем. Орта базға қарай. Базар өзені Көкшыбық тауының бауырын қуалай ағады, менің сол жағымда қалады. Екі өзеннің бойы да тұнып тұрған талдар, ит тұмсығы өтпейтін қалың тоғай. Екеуінің бойы да биір жырлауыт. Жалғыз аяқ жол өзенге таяу өтеді. Аяңдап, мұздақ жермен сырғанап қойып жайбарақат келем. Кенет ту сыртымнан қарды күтір-күтір сындыра келе жатқан дауысқа қарап үлгірмедім екі көк ит мені "тезірек жүр" дегендей құйрықтарымен сипай қамшылап алға өте берді. Арттан не салт ат, не ат шана көрінбейді. Тоғай арасынан шыға алмай келе жатқан біреу шығар деп алға жүре бердім. Екі ит алға озып кеткен бастықтардың иттері болар, өздері де қазір келіп қалар деген ойда болдым. Екі ит бірін бірі қуалап, әудем жерге дейін жарысып барды да біреуі тура жолдың үстіне маған қарап жатып алды. Ал екіншісі әрірек барып, ол да жатты. Бірақ бетін ары қаратып алды. Жол үстінде жатқан көк итке таяп келем. ол орнынан созалаңдап, ұзартып түрегелді. Неге екенін қайдам, мойнында қарғысы жоқ. Әдетте бастықтардың иттерінің мойнында шытыралы қарғысы болады. Кенет ол шоқиып отыра қалды, қолымдағы етіме төніп келді. Өңменімнен өткендей өткір көздері мені ішіп-жеп барады. Енді бірде етке таяп келді. Ұзын жұп-жұқа қызыл тілімен аузының айналасын қара танауына дейін жалап-жұқтап, жұтынып-жұтынып қояды. Жұтынған сайын жұтқыншағы бүлкілдеп жоғары-төмен секіріп тұр. "Кет" - деп тебуге ыңғайланып кішкентай, қысқа аяғымды көтере сермеп қоям. Әлгі ит орнынан қозғалар емес, қайта маған қарай ұмтылып қояды. Арт жағыма қарасам еш қара көрінбейді. Еріксіз оңға қарай ойысып, таяу тұрған тоғайдан шеттеп, жазыққа қарай ығыстым. Жолдан шығып кеттім. Апам сырып берген етігімнің қонышынан қар асып кетті. Енді бір-екі аттасам қар қалыңдай түсетіндей. Осы кезде арт жақтан аттың пысқырғаны естілді. Жалт қарасам қос ат жеккен кашовкамен екі адам құйғытып келеді. Ат шанадағылар маған таяй бере жүрістерін сәл бәсеңдетіп, тоқтамастан мені тымақша көтеріп шанаға отырғызып алды. Енді ғана байқадым жол үстіндегі көк иттердің екеуі де жоқ. Әлгі екі адамның біреуі ауылдық кеңестің төрағасы Ыдырышев Дәуітбек, екіншісін білмеймін. "..Ой, әлгі екі көк.." деп бірі самбырлап, сөйлей бастап еді, екіншісі "Шошытасың ..қой" - деді. "иә, әлгі көк иттер қайда кетті екен? - деп бұрып кетті. Әп-сәтте үйге келдім. Апам да есік алдында мені байқастап жүр екен. Шанадан түсіп үйге кіріп кеттім. Шәйзатқа ет әкелгенімді айтып, мақтанып жатырмын. Бұл кезде Дәуітбек апамды ауашалап, бірдеңе айтып жатты. Әлден уақыттан кейін апам үйге кіріп, мені бауырына алып, ұзақ тұрды. Бір кезде дауысы дірілдеп: "Құлыным-ай, сені ит-құстың аузына салып бере жаздаппын ғой" - деді. Манағы көк "иттердің" қасқыр екенін білгенде өне бойым қалтырап кетті.

Салем,Иса!Сайт куннен кунге материалдармен толыга тусипты.Осындай сайт калай жасауга болады?Наймандар деген сайт жасай алмай журмин.