Log in
Discussions
Sort: by updates | by date | by rating Show posts: Full text | Headings

Жалаңтөс Баһадур және XVII ғ.бірінші жартысындағы Қазақ хандығы.

Жалаңтөс Баһадур және XVII ғ.бірінші жартысындағы Қазақ хандығы.Читать далее...  ]

Tags: Сагалова Карагоз

Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 27-12-2015 09:59 (link)

Ойыл!

1967 жылы Қазақстан баспасынан шыққан профессор Х.Сүйіншалиевтің «Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері» атты ғылыми еңбегінде мынадай тарихи дерек кездеседі; - қазақтың сол кездегі мекеніне, жеріне, жайылым қонысына ой бөлмей, Ойыл, Жем бойын қоныстанған елді басқа жерге көшірген Жәнібек ханға қарсы болып Асанқайғы баба былай дейді;
...Ойыл деген ойынды,
Отын тапсан тойынды
Ойыл көздің жасы еді.
Ойылда кеңес қылмадың
Ойылдан елді көшірдің –деп Асан Қайғы жыр жолына Ойыл сөзін бірнеше рет қосады.

Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 14-12-2014 08:02 (link)

16 желтоқсан Тәуелсіздік күні!

Алда келе жатқан 16 желтоқсан Тәуелсіздік күні мерекесі құтты болсын!
Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні — тарихы тереңде жатқан Қазақ елінің жаңа заманда өз алдына қайта егеменді ел болған күні. Тәуелсіздік күні мерекесі әр жылдың 16-желтоқсанында аталып өтеді. Бұл күн ұлттық, мемлекеттік деңгейдегі елеулі мереке болғандықтан 16-17-желтоқсан күндері күнтізбеде демалыс болып табылады. Алла тағала қолдап, ата-баба әруағы оңдап қазақ халқының бағы ашылды!
Қазақ халқы Тәуелсіздікті көп жылдар зарыға күтті. Тәуелсіздікті аңсаған, өз ойларын ортаға салған қаншама қазақ елінің білімді азаматтары құрбан болды. Ата-бабаларымыз сан ғасырлар бойы аңсап өткен азаттық алдық, елімізге егемендік әкелді. Қазақ елінің Тәуелсіздігі бәріміздің ең басты құндылығымыз. Мың өліп, мың тірілген қазақ халқы, барлық қыйыншылыққа шыдады, сабырлық, төзімділік, салқынқандылық танытты,.
Көзі ашық, көкірегі ояу қазақ жастары 1986 жылы желтоқсан айында Совет Одағының озбыр саясатына қарсы өз наразылықтарын білдірді. Сол кезде Совет Одағы жастардың талабына мән беріп, оң шешім шығарудың орнына, әскери күшпен жастардың жігерін басып тастауды қолға алды. Қаншама қазақ жастарын соққыға жығып, қудалап, қамап, қорлап, қырып қазақ халқының намысына тиді. Аллаға тағалаға шүкір Совет Одағы құлап, мемлекет ретінде жойылды, Қазақ елі Тәуелсіздік алды, Қазақ ССР-ен Қазақстан Республикасы болып өзгерді.
Қанымызға біткен тектілігіміздің арқасында Тәуелсіздікке қол жеткізгеніміздің өзі қазақ халқы үшін үлкен олжа деседе болады. Ендігі мәселе – Тәуелсіздігімізді бүгінгіденде нығайтып, мемлекеттігімізді бекіте түсу. Қазақстан Республикасы мемлекет, қазақ халқы ұлт ретінде қайта жаңарды. Қазақ халқы үшін Тәуелсіздіктен қымбат еш нәрсе жоқ.
Қазақ халқын алыс-жақын жер бетіндегі барлық мемлекеттер танып білді, Алла тағала қолдап, 23 жылдың ішінде ата-бабамыз армандаған мақсаттарының бәрі орындалды деседе болады.

Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 04-11-2014 05:35 (link)

Атамды іздеймін!

Ассалаумағалейкум!
Жұмабайұлы Әбіл 1912 жылы Ақтөбе облысы, Ойыл ауданында дүниеге келген. Таз руы, бөлімі Жақсығұлы. Оның әкесі Жұмабай деген кісі Ойыл ауданында бай болған екен. Конфискациялау кезінде ұлын, өзінің туған інісі Жұмағұл деген кісінің атына өткізіп (бұл кісі етікші болған екен), өзі малын айдап шет елге кеткен көрінеді.
Қызылорда қаласында тұратын Әбілдің ұрпақтары аталарын, Жақсығұл Таз руын білетіндерді іздейді.
Үлкен аталардан, әжелерден сұрап көріп, бір жауабын беруіңізді өтінемін!

Ақтөбе медицина колледжінің
оқытушысы, дәрігер Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ,
87014552854(WhatsApp), 87774088898,
87477532420, e-mail: yessengazy@mail.ru

Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 10-06-2014 10:21 (link)

Ораза -2014!

Мейiрiмдi, рахымды Алла тағаланың атымен бастаймын! Қасиетті Рамазан айының бірінші күні 28 маусымда басталады! Міне, айлардың төресі, күллі мұсылман баласы үшін қасиетті Рамазан айымен қауышатын күнге де таяп қалдық. Еліміздегі барша мұсылмандар күннің аптапты ыстығына қарамастан, маусым - шілде айын жақсы ниетпен, тақуалықпен, оразамен өткізейік. Рамазан айының алғашқы он күні – мейірім, ортасы – күнәңізден арылу, соңы – тозақ отынан құтылу. Ораза – сіздің қорғаушыңыз.

Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 23-02-2014 05:45 (link)

КАЗАГЫМ

          Жеке Куәлігіңіз, аты-жөніңіз  қазақ тілінде болмаса, сіз қандай қазақпын деп
ойлайсыз?



           Әкеңіздің, атаңыздың, бабаңыздың
атын ұмыттырам деген заман өтті, аты-жөніңізді, тегіңізді Жеке Куәлігіңізге
қазақ тілінде жаздырсаңыз, Алла тағала сізді қолдайды!



           Бүгінгі күннен бастан, әр азамат,
отбасы, ауыл, аудан, қала, облыс болып, түгел қазағым Қазақ Елінің нағыз
азаматы атына лайықты жұмыс жасайық, өмір сүрейік, балаларымыз бен
немерелерімізге қазақ екенімізді дәлелдейік.



Не істеу керек:


1.     Халыққа қызмет көрсету орталығына барып,
өтініш жазып, Туу туралы Куәлігіңізді жаңадан таза қазақ тілінде жаздырасыз,



2.    Қазақ тілінде жазылған Туу туралы Куәлік
негізінде Жеке Куәлік және қажет болса Паспорт аласыз,



3.     Басқа құжаттарыңызды қазақ тіліне аудармайсыз,
бәрі жарамды, заңды құжат болып есептелінеді.



          Сонда ғана біз
аты-жөнімізге қарап қазақ екенімізді, бір үлгіде аты-жөнімізді жазатын Қазақ Елінің,
ұлтымыздың төлқұжаты болатын жағдайға жетеміз.



 


           Мысалға: менің атым Нұрлан әкемнің
аты Ізден атамның аты Есенғазы.
Ұлты қазақ
азаматтардың тегi мен әкесiнiң атын жазуға байланысты
 мәселелердi шешу тәртібі туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 1996 жылғы 2 сәуiрдегі № 2923 Жарлығына байланысты Туу туралы Куәлігімді
және жеке Куәлігім мен Паспортымды Нұрлан Ізденұлы ЕСЕНҒАЗЫ деп алдым.     



          


           Сонда ғана қазақ тілінде жазу сауаты дұрысталады, неге десеңіз сіздің жеке
Куәлігіңіз таза қазақ тілінде ғой!



         


          Сіздерге де сондай қуаныш сыйлаймын!

Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 04-01-2014 06:17 (link)

Казагымнын Жылкылары!








Қазақ
жылқылары
:



        Қазақ жылқысының тұқымдары ерте кездеден
ақ пайдаланылып, көптеп өсіріліп келеді. Бұлар өсіп-өну ортасына қарай әр түрлі
болып келеді. Қазақ жылқылары көкпар тарту, бәйге, шыдамдылық, еттілік,
сүттілік, күш-көліктік жағынан жақсы жетілген. Көшпелі тұрмысқа сәйкес қазақ
халқы жылқыларды қысы-жазы бағуға қолайлы болуы үшін, үйірлерге бөліп, жақсы
тұқымнан айғыр салатын болған. Мұндай айғырлар үйірінен шашау шығармай, үйірін қорғап, ит-құсқа жегізбей
қысы-жазы қориды. Бірнеше үйір жылқы қосылып, бір табын құраған. Үйіріндегі
жылқылардың көп болып жүруі, аттардың үйірге қосылуы айғырға байланысты. (Бір
табында 500-ден 1000-ға дейін жылқы болады. Қазақ «табын» орнына «қос» деп те
атайды.


         Күйлі айғыр сәүір айынан бастап 15 шілде дейін
үйіріндегі биелерді бауырына алады. Осы мерзімнің ішінде биелер құлындап, күйлі
биелер мен байталдар айғырдан ерте шығып кетеді. Ал қоңсы, күйі төмен биелер
айғырдан кеш шығып, кенже құлындайтын болады.


         Айғырдан шығып кеткен биелер 10 айдан кейін
құлындайды. Жақсы айғырлар 25 биеден 30 биеге дейін шығарады. Піштірілмеген
жылқы төрт жасында үйірге түсуге жарайды да, құнажын байталдар айғырдан шығып,
дөнежінінде құлындайды.


         Құлынды биелердің құлыны қара құлақ болып, отығып
жетілген кезінде байланылып, күніне 4-5 сауылғаннан кейін, ағытылады. Жас
құлындағандарын бір-екі жұмадан кейін байлап, 2-3 сауылғаннан соң ағытып
жібереді. Қазақ биені алты айға дейін сауады.


        Сәүір айынан бастап тайларды, құнандарды, байталдарды,
қысыр биелерді күзеп жібереді. Байталдың, қысыр биенің жалы
күзелгенде, кекілі мен шоқтығын қалдырып, құйрығы екі кертіле(бунақ сала)
күзеледі. Құнанның жалы
күзеліп, құйрығы күзелмейді. Тайдың жалын тегіс, құйрығынан шыбын қағар
қалдырып күзейді.


        Қазақ жылқылары салт мініс пен ауыр-жеңіл жұмыстарға
да мықты, жүріске берік, төзімді келеді. Бұлардың тұқымдары пайдалануларына
қарай бірнешеге бөлінеді. Оларды шаруалар өскен жеріне, тұқымдарына, түстеріне,
жал, құйрық бітістеріне, жыныстарына, түрлі жүрістеріне, тағы басқадай
ерекшеліктері мен өмір тіршіліктеріне қарай әр түрге бөліп атайды.

Қазақ жылқыларының ішінде аяңшыл-жорғасы, желісті, жүйрігі, баяу жүретін
шабандары да бар. Оларды күнделікті тұрмыстық қажеттеріне қарай салт мініс
көлігі, жұмыс күш келігі, сауын биесі, т. б. деп бөледі, ерекшелейді. Осыған
байланысты да жылқының толып жатқан атаулары бар.


 


Жылқының тұқымдары:



          Қазақстандағы жылқы тұқымдары
төмендегідей: Қазақ  жылқысы.
Ауа райының
қандай жағдайына болса да төзімді, жемшөп талғамайды, үнемі далада, тебінде,
жайылымда өсіп-жетілген. Бұл түліктің басы үлкен, сағалдырығы кең, кездері
кішілеу, мойны жуандау, тұрқы орташа, шоқтығы биік емес, көкірегі кең,
қабырғалары ұзын және тік келеді, аяғының сіңірлері шығыңқы, көрініп тұрады.
Алдыңғы аяқтары түзу, ал артқы аяқтары қайқылау, тұяқтары мықты, терісі қалың,
жал-құйрығы қою, түсі әр түрлі болады.


Жабы. Мұның
денесі ірі, шомбал, тұрқы ұзын, аяқтары қысқа, өте тез қозғалғыш, оңалғыш,
қысқа төзімді, жұмысқа төзімді, күшті, салт мінуге де, жегуге де ыңғайлы.


Адай
жылқысы
. Қазақ жылқыларының бір түрі. Салт мініске қолайлы,
басы жеңілдеу, шоқтығы шығыңқы, сауыры етсіздеу, итарқалау, аяқтары жіңішке,
сіңірлі келеді. Ауа райына төзімді, әрі жүйрік.,


Көшім 
жылқысы
. Басы үлкен
болғанымен дөрекі емес, мойнының ұзындығы орташа, шоқтығы биік, әдемі, кеудесі
кең, төсі алшақ, қабырғалары шеңберлі, арқасы тегіс те жазық, белі толық, кейде
қайқы бел болып келеді. Жұмысқа төзімді. Биелері құлындағыш және сүтті.


Қостанай
жылқысы.
Бұл жылқы
Қостанай облысының «Қостанай» мен «Майкел» жылқы заводтарында және облыстың
колхоздарында, сонымен қатар, Челябі облысындағы «Троицк» жылқы заводында,
жергілікті қазақ жылқылары таза қанды, салт мінетін дон жылқыларымен
будандастырылған. 1951 жылы қостанай тұқымы болып бекітілді. Бұл жергілікті
жердің ауа райы мен азықтандыру жағдайына жақсы бейімделген. Қостанай
жылқысының басы орташа, мойны түзу, ұзындығы орташа, шоқтығы етті, алқымы кең,
арқасы жалпақ, жауырыны мен қабырғалары ұзын, аяқтарының сіңірлері шығыңқы,
шашасы шағын, топайлары орташа, тұяқтары дөңгелек, әсем келеді. Өте жүрдек,
күшті және төзімді, салт мінуге де, жегуге де қолайлы.


Буденный
жылқысы.
Бұл
еліміздегі өсіріліп шығарылған жаңа жылқы тұқымдарының ішіндегі ең
таңдаулыларының бірі. Аталмыш тұқымды шығаруға Совет Одағының Маршалы С. М.
Буденный басқарған бір топ мамандар мен тәжірибелі адамдар қатынасты. Буденный
тұқымын таза қанды, салт мінетіп жылқының айғыры мен дон тұқымының биелерін
шағылыстырып шығарған. Денесі ірі келеді, басы ұзын, қағілез, мойны ұзын, етті,
шоқтығы биік, арқасы түзу, жазық, кеудесі кең, қабырғасы дөңгелек, белі мықты.


Дон
жылқысы.
Мұның
шыққан жері — Дон өзенінің маңайы. Жергілікті жердің ауа райына өте төзімді
келеді. Дон тұқымының басы ашаң, сәл ұзындау, маңдайы томпақ, шортан басты келеді,
көздері үлкен, шығыңқы, томпақ, танаулары делдиген, жұқа құлақтары сереңдеген,
мойнының ұзындығы орташа, түзу, кейде ұзын, ашаң немесе етті, толық болады,
көкірегі кең, қабырғалары ұзын, арқасы тегіс, сауыры ұзын және тік, жауырыны
қысқа, тік біткен алдыңғы аяқтары түзу, аралары кең, артқы аяқтары қайқылау,
тұяқтары берік, дөңгелек, үлкен болып келеді. Дон жылқысы салт мінуге қолайлы.


Ахалтеке
жылқысы
. Бұл тұқым араб жылқысынан бұрын шығарылған және ең
ескі тұқым болып саналады. Ол осы күигі түрікмен жылқысының ұрпағы. Ахалтеке
жылқысы Түркмен республикасындағы жылқылардың негізгі түрі. Бізде сол тұқым
Жамбыл облысындағы «Луговой» жылқы заводында, республикамыздың кейбір
колхоз-совхоздарында өсіріледі. Күй талғағыш, сымбатты, әсем келеді. Басы ашаң,
мойны ұзын, тік(кейде бұғы мойындысы да кездеседі), шоқтығы биік, арқасы
жұмсақ, жоны ұзын, тұтас сауырлы, жіліншіктері жіңішке, топайлары дөңгелек,
тұяқтары берік. Артқы аяқтары қайқылау, терісі жұқа, жалы жібектей жұмсақ
болады. Басқа жылқыдай емес жайылымда баққанды ұнатпайды, қатты суықты көтере
алмайды, сүйектері жұқа жаратылған. Ал жазғы шөл, шөлейт жерлерге мініске өте
төзімді, жүйрік болады.


Таза
қанды, салт мінетін жылқы.
Бұл өте жүйрік, әсіресе жақынға шапқанда ұшқыр келеді. Қазір біздің елде
оны өсіру үшін көптеген жылқы заводтары ұйымдастырылды. Таза қанды, салт
мінетін жылқыны үнемі ипподромда сынайды. Бұлардың айғырлары жергілікті жылқы тұкымын
жақсарту үшін қолданылады. Ол өте сымбатты, тұлғасы нән, әсем денелі, көркем тұлғалы жылқы.
Қүтімді жақсы керек етеді, жемшөпті өте талғап жейді.


Желісті
жылқылар
. Осыдан 150 жыл бұрын Воронеж облысының «Хренов» жылқы
заводында араб, дат, голланд тұқымдарын өзара будандастыру арқылы шығарылған.
Орлов жылқысының басы үлкен, мойны ұзын, кебінесе қаз мойынды әдемі болады,
шоқтығы биік, арқасы тегіс және жалпақ, сауыры тұтас, аяқ сүйектері жуан
келеді. Денесі ірі болады, мұның жергілікті жылқының бойын өсіруде зор маңызы
бар.


Орыстың
желісті жылқысы
. Бұл орлов биелері мен американ желісті айғырларын
шағылыстырудан алынған будан, желгір жылқылардың тұқымын жақсарту үшін өсіріліп
шығарылды. Мұндағы негізгі мақсат жылқының тұлғасын ірілендіріп, сымбатты, сом
денелі желісті жылқы шығару еді. Орыстың желісті жылқысы орлов жылқысына
қарағанда кішірек, денесі де қысқа, мойны біркелкі, шоқтығы кетеріңкі, аяқтары
ұзын, тұлғасы тығыз, бұлшық еттері шығыңқы келеді.


Советтік
тұқым.
Бұл ауыр
жүк тартатын жылқы тұқымы. Денесі ірі, нән, мойны етті, шоқтығы өте биік емес,
арқасы мен кеудесі кең, қабырғасы жұмыр, аяқтары жуан келеді.


Орыстың
ауыр жүк тартатын тұқымы
. Ертеден бері келе жатқан жылқы тұқымы. Бойы аса биік
емес, орташа келген, маңдайы кең, мойны жуан, шоқтығы биік емес, арқасы ұзын,
белі қайқылау, қабырғасы тік.


         Жоғарыдағы айтылған жылқы тұқымдары Қазақстанның
көптеген облыстары мен аудандарында өсіріледі.


Жылқының үйіріне байланысты атаулары:



        Жылқыны еркек-ұрғашылығына, айғырдан
шығуына, піштірілуіне, жасына қарай әр түрлі топқа бөліп, оларды мынадай
бірнеше атаулармен атайтын болған: биелер, ат-айғырлар және бойдақ байтал,
дөнен, бестілер, қүлын, жабағы, тайлар деп атайды. Сонымен бірге жылқының
бойдақтарын өз алдына бөлек атағанымен, олардың ұрғашы-еркектерін қоса санап,
екі-екіден бөліп, мына түрде де айтатын болған: Биелер:  1- құлынды биелер;  2 - құлындар; қысырақтар(бойдақ биелер). Ат-айғырлар: 1 -
айғырлар;  2 - саяқта (бойдақ жылқылар).


Жылқының ортақ атаулары:



         Жылқының барлық түріне ортақ атаулар да болады. Олар
мыналар:

Тақымға
басқан ат
. Шаруаның, не жеке бір адамның жасынан күтіп,
жеке иелігіне алып жүрген күш-көлігі. Қырсау жылқы. Жүрмейтін шабан жылқы.

Қерден
(керенау) жылқы.
Жүргенде аяғын ширақ баспай, жай аттай басатын
жылқыны айтады. Барлыққан жылқы. Семіздей
мініліп, қызыл май болуға аз-ақ қалған жылқы. Жабық етті жылқы. Аса семіз емес, қара еті жоқ, қабырғасы жабық жылқы. Берік жалды жылқы. Ортадан төмен жалы (жал майы) бар
жылқы. Тесеген жылқы (құнан,
байтал, тай).
Тісі түсіп,
жаңадан пайда болған тістердің ішінде «ұры» тіс (басқа тістерден ұзын) шығып
жайыла алмай, жүдеп жүрген жас жылқы. Жалы мұздай (жалы
доғадай) жылқы.
Семіз, жалы
тұтасқан жылқы. Су жалды жылқы. Жалы қолға ұстауға келмейтін арық жылқы. Сабылған
жылқы.
Ақ көбігі шығарыла шауып келген жылқы. Соқтыққан жылқы.
Аурудан немесе жеккіден әбден болдырған жылқы. Тұлпар. Ең жұйрік
ат, қашса құтылып, қуса жететін асқан жүйрік жүрісті жылқы. «Тұлпар» деген атау
сөз ауыз әдебиетінде жиі кездеседі. Жел жетпес (оқ жетпес )жылқы. Тұлпардың ішіндегі ең жүйрігі. Сәйгүлік ат. Бәйге бермейтін жүйрік жылқы. Ер арқа жылқы. Жая жағы мен шоқтығы биік, арқасы
ой келген жылқы. Сиыр құйымшақ жылқы. Құйрықтың қыл түбіне дейін түзу
арқалы келген жылқы.

Астау
жонды жылқы.
Жаяның екі жақ еті шығыңқы келген жылқы.

Тік
жонды жылқы.
Арқалығы мен жоны түтасып келген жылқы.

Қақпақ
жонды жылқы.
Арқалық жоны тұтасып, қабырғаға түсіңкіреген, жаялы
келген жылқы. Ешкі бас жылқы. Басы ешкінің
басына ұқсас келген жылқы. Қой басты
жылқы.
Бас бітісі
қой басына ұқсас боп келген жылқы.

Орақ
басты жылқы.
Кеңсірігі шығыңқы, дөңес (кұс) тұмсықты келген жылқы. Қамыс құлақ. Екі құлағы серектеніп біткен жылқы.

Қайшы
құлақ жылқы.
Жүргенде сүйрік біткен екі құлағын қайшылап жүретін
жылқы. Мәстек құлақ жылқы. Екі құлағы
екі жақ жанына қарай қисая кеп біткен жылқы. Сауран сойы. Сәйгүлік
жылқының бір түрі.

Дербіт.
Жуан денелі, аяқтары әлді, бойы зор, өзі күшті, құйрық-жалы қалың келген жылқы. Дүлділ. Тұлпар
мағынасында қолданылады. Бөртекі жылқы. Тез болдырғыш,
қара етті жылқы. Маймақ жылқы. Аяғы қисық біткен жылқы. Қоңды жылқы.
Еттілеу келген, немесе бұлшық еттері қоңайған жылқы. Тарпаң жылқы. Асау,
үркек, жалт бергіш, тулағыш тарпығыш, тепкіш тістеуік келген жылқы. Жүрісті
жылқы.
Аяғын жылдам алып, ширақ басатын жүрісті, ұшқыр жылқы. Қызба
(желік) жылқы.
Жиын-тойларда, айғай шыққан уақыттарда алып ұшатын
жылқы. Қоңылтақ жылқы. Бойына ет алып дұрыс тойына алмайтын жылқы. Қоңторғай
жылқы.
Өмірі бойына ет алып, тойынбайтын жылқы. Қысыраған жылқы.
Биелері іш тастап, өлім-жітімі көбірек болып жұтаңқырап қалған үйірдің
жылқылары. Шырсыз жылқы. Арық жылқы. Қолау (қолы
түскен тай, құнан байталдарға қаратылып айтылады)
. Бұл атау мезгілі жетпей
қатты мініс көріп ер батқандықтан қолы (алдыңғы аяғы) ауырған, қолы түскен
(алдыңғы аяғын баса алмай қалған) деген ұғымды білдіреді. Берік жалды (жалы берік),
жабық жалды, өкпе жалды, су жалды, қара (ет) жалды.
Жылқының арық, семіздігін жалынан
ұстап білуге байланысты айтылған атаулар.

Қөтерем
жылқы.
Етінен әбден арылып, жілік майынан айырылған, буынына сары су
толып, әлі кетіп, орнынан түра алмайтын, кісінің көмегі арқылы тұратын жылқының
күйіне байланысты айтылатын атау.

Жайланған
жылқы.
Көп мініліп, оңалмаған жылқы. Қатпа жылқы. Сүйектері терісінің сыртынан арса-арса болып білініп
тұратын қызылсыз, жөнді етеймеген жылқы. Көк бақа жылқы. Жілігі татымайтын, өте арық жылқы. Зорыққан жылқы. Жүруге жарамай жолда қалған жылқы.


Жылқы мінезіне байланысты атаулар:



Бас асау
жылқы
. Басына жуытпай, осқырып шалқалап, жүгендетпейтін және мойнына қамыт
кигіздірмейтін жылқы. Бұл жылқының көп ұсталмауынан болады. Кекжек (шегіншек) жылқы. Жетекке
алса, немесе мінсе, ілгері баспай, шегіншектеп тұрып алатын жылқы. Безер (тентек) жылқы. Теуіп,
тістеп, маңына адамды не малды жақын келтірмейтін жылқы.

Жебір
жылқы.
Байланған соқаны немесе тұрған жерінде кезіне көрінген
нәрсені кеміріп, жеп тұратын жылқы. Жеруік. Жылқының судан жерігіштігі.

Қара
тарту.
Жол үстінде міністе келе жатқанда немесе жегіліп жүргенде,
жақын жердегі ауылға, кетіп бара жатқан көлікті адамға жалт бұрылып жүре
беретін жылқының әдетін білдіреді. Желдеу. Аңызақ, ыстық күндерде немесе
желкемді түндерде масадан, шыбын-шіркейден қорғану үшін, жылқының желге қарсы
қарап тұруы және желге қарсы жүріп кетуі.

Жерсінбеу.
Бір жерден екінші жерге келген жылқының сол келген өңірдің шөбін де, суын да
місе тұтпай өгейсіп, арықтап, (жүдеп) кетуі. Мұндай мал өзінің үйренген мекен
жеріне, ел жайлауына қашып кетеді.

Жерқорқақ.
Күндіз не түнде аяғын еркін батыл басып жүрмей, кібіртіктеп, өте баяу
жүретінің айтады. Бұл атау басқа малға да қолданылада.

Үйездеу.
Жылқының ыстық күндерде шыбын-шіркейден, бегелектен, масадан, сонадан қорғалап,
екі-үштен не одан да көп болып топтанып бір-бірінің көлеңкесіне бастарын тығып,
шұлғып тұруларын айтады.

Шұлғу
(бас изеу).
Ыстық, аңызақ күндерде шыбын-шіркейден қорғану үшін,
жылқылардың иегін жоғары-төмен изеп тұруы.

Шыбындау.
Ыстық күндері жылқының бө- гелектен, шыбын-шіркейден өздерін қорғау үшін,
құйрығын жоғары-төмен, екі жағына сипаңдатып, басын изеп тұруы. Масалау. Кейбір күндерде жылқылардың іңіргі, не түнгі масаның
қаттылығынан жайыла алмай, масадан қорғалақтап (қорғану үшін), түнгі соққан
самал желге қарсы жүре оттап, немесе оттамай жүріп кетулерін айтады.


Жылқының тісіне байланысты атаулар:



        Қазақтар жылқыны тісіне қарап, жасын, кәрісін,
асыл-жасықтарын, жүйріктігін айырады. Оны төменгі атаулардан көруге болады.


Сүт тіс. Жаңа туған
құлынның еміп жүргендегі шыққан тістері. Күрек тіс. Жылқының аузындағы астыңғы және үстіңгі жақтарындағы екі-екіден шыққан
күрек сияқты тістері. Жұлқар (от) тіс. Шөпті жұлатын
және оңды-солды қиятын тістерді айтады. Қасқа тіс. Жылқының алдыңғы тісі

Шет
тіс.
Күрек тістен кейінгі тістерді айтады. Тұрақты тіс. Жылқының
тістері түскеннен кейінгі екіден бес жасқа дейінгі шыққан тістері.

Үкпе
тіс.
Азу тістер. Ұры тіс. Азу тіске
қосарланып шығатын ұзын тіс. Ол шыққанда жылқы оттауынан қалып, қатты жүдейді. Қырқылған тіс. Тіс бедерлерінің мұқалып тегістеле
бастағаны. Тісеу. Сүт тістері түсіп, орнына жаңа тіс
шығып келе жатқаны. Қос тіс. Негізгі сүт
тістері мен тұрақты тістерінің жанынан (қабаттаса) шыққан тіс. Мөр(бедер). Тісінің үстіңгі бедерлеріндегі
шұңқыры. Сопақ мөр. Бес жастан он жасқа дейінгі жылқының тіс
бедерінің (шұңқырларының) мұқалмаған көздері. Дөңгелек мөр. Он
екі жастан он сегіз жасқа дейін тістің шұңқырлығы сопақ түрінен өзгеріп,
дөңгелек түрге айналғаны. Үш бұрыш мөр. Он сегізден жиырма
үш жасқа дейінгі тіс шұңқырларының өзгеріп тозуынан дөңгелек мөрлеріиің үш
бұрыштанғаны. Қыр. Тістерінің үстіндегі шұңқырларының жиектері.


 



 



Жылқының үні мен түрлі әрекеттеріне байланысты атаулар:



Оқырану. Айғырдың шағылысу кезіндегі,
мінілген жылқының босатар алдындағы және құлынды биенің құлынына мекіренуі. Кісінеу. Сауылатын биенің сауылар уағындағы
құлынын іздегенде, арқандаулы не байлаулы жалғыз қалғанда, айғырлардың үйірін
іздегендегі шығаратын үні.

Осқырыну.
Жылқының қасқырдан, иттен, тағы басқадан сескеніп-секем алып, қорыққан
кезіндегі шығаратын дыбысы. Шұрқырау. Аталмыш
түліктің қатты шошынуын білдіреді. Мұндай кездер әсіресе жылқыға қасқыр
шапқанда, сосын ұры тигенде болады Ықылықтау. Құлын мен тайдың өздерінен үлкен ірі жылқыдан
жасқанып не қорқып, басын төмен соза аузын шайнаңдатуы. Кісіней оқырану. Айғырдың үйіріндегі күйті
келген биеге шағылысарда ұмтыла жүгіргендегі шығаратын дауысы. Шыңғырысу.
Күйті келген бие мен айғырдың бір-бірін иіскескендегі шығаратын мекірену
үндері.

Ышқына
кісіней оқырану.
Айғырдың үйірін іздегенде, үнін алғашқыда қаттырақ
шығарып барып, бөліп-бөліп бәсеңдетуін айтады. Айғыр талас (таласу).
Айғырдың тезектерін иіскесіп, жер тарпып, бірін-бірі тебісіп, тістесуі. Іңір
жусау.
Жылқы үйірінің кешкі уақыт біраз тыныстап, от оттамай тұруы. Түн
жусауы.
Түн ортасы болған мезгілде тыныстап, демалып, от оттамай
тұруы. Шыңғыру. Асау құлынды (жылқыны) бұғалықтап ұстағанда, не
ноқталап байлағанда немесе қасқыр тартқанда шошып, қиналғанда шығаратын үн. Таңғы
жусау.
Түнгі оты қанып, тойғанжыл- қылардың от оттамай, таң алдында
демалып, тоғын басып тұруы. Ойнақтау. Жылқының көктемде
тойынатын не күзге қарай бойы салқындаған кезінде, суық су ішіп, іші мұздаған
уақытында ойын салып, алысып, бірін-бірі тістесіп ойнауы.

Меңку.
Тай, құнанды, дененді үйреткенде(жайдақ немесе ер-тоқыммен) тулап, басын төменге жіберіп, артқы
аяқтарын жоғары көтеріп тебінуі.


Жылқының жатып-тұруына байланысты
айтылатын атаулар
:



Алдынан
тұру
. Жылқының жатқан орнынан алдыңғы жағынан көтеріліп барып тұруы. Алдынан жату. Жылқының
алдыңғы екі тізесін жерге бірдей бүкпей, кезек бүгіп барып жатуы. Сиыршылап
тұру.
Әбден көтеремнің аз-ақ алдында жүрген жылқының жатқан орнынан
алдыңғы жағынан тұрмай, арт жағынан көтеріліп барып тұруы. Аунау. Жылқының
көгалды, ащылы, кұмайтты жерлерге жатып, екі жағынан кезек арқасын жерге
тнгізіп, аяғын жоғары көтеріп, ерсілі-қарсылы домаланып жатуы. Үйелеу.
Шұңқырға түсіп кетіп, не ойлау жерде ыңғайсыз жатып, орнынан тұра алмай қалуы,
бұл жағдайда жылқының іші кеуіп, төрт аяғы серейіп, өліп қалады. Сілкіну.
Жерге жатып, аунап тұрған жылқының үстіне жабысқан шөп-шалам, шаң тозаңын қағуы.


 



 



Жылқының түсіне байланысты атаулар:



Қара
жылқы.
Сырт түгі
түбіне дейін шымқай қара, ұшы жылтыр қылшықты боп келуі. Сары жылқы. Жылқының
сыртқы түгі бірыңғай, сары болып келуі. Жирен жылқы. Сыртқы қылшық
түктері бірыңғай сарғыш қызыл болып келуі. Торы жылқы. Түк бітістері тобылғы
түстес, жал, құйрық, сирақтары қара қошқыл болып келгені. Көк жылқы. Жылқының түктері шымқай көк болмай, көкшіл қылшықты
келуі.

Қара
көк жылқы.
Жылқының сыртқы түктері қара қошқыл болып келгені.

Қызыл
көк жылқы.
Көк түсті жылқының қылшықтарының ұшы қызыл түстес
келгені. Құла жылқы. Басы мен
денесі жылтыр сары, немесе құрым сары реңде болып, аяқтары мен жал құйрықтары
қара, арқасынан құйрығына дейін созылған жіңішке қара жолағы бар жылқы.

Ақжал
жылқы.
Түр-түстері құланға ұқсас болып келетін, бірақ сирақтары мен
жал-құйрығы бозғылт немесе боз болып келген жылқы.

Сұр
жылқы.
Жылқының дене түк бітісі ақ көкшілдеу болып, бас-сирақтары,
жал-құйрығы қара келіп, шоқтығынан құйрығына дейін арқасында қара жолағы бар
және жауырыны, тірсегі, сирағы кейде көлденең жолақты тарғыл болып тұрады. Қаракер жылқы. Жылқының
жалпы түсі қара болып, тұмсығы мен шабы күңгірт тартып келгені. Шабдар
жылқы.
Сырт түгі ақшыл сары болып, жалы бурыл, ақ қыл мен қара
қылдың араласып келгені. Бірақ ашық шабдар торыға жақын келгенімен, жал-құйрығы бурыл болады.

Ала
жылқы.
Жылқының негізгі түгінің арасында ақ жүнді үлкен-кішілі дағы
бары. Шұбар жылқы. Денесінің
қылшығы ақ келіп, арасында майда теңбілі (қара, торы, жирен, тағы басқа) бар,
не қылшығының басқа түсте болып, арасында ақ теңбілді келген жылқы. Бурыл
жылқы.
Жылқының негізгі дене түгінің (қылшығының) арасында жирен,
қараторы, біртегіс ақ қылшық араласып келіп, ақ қылшық басы мен аяғында
болмайды

Шаңқан(боз)
жылқы.
Түсі шымқай
өте ақ болып келген жылқы.

Баран
жылқы.
Торы жылқыны айтады. Мұның денесі мен басы шие түстес қызғылт
боп келіп, құйрық, жалы, сирақтары қара болады.

Қылаң
жылқы.
Боз, ақ боз жылқыны осылай деп атайды.


Жылқы түгінің атаулары:



Өлі жүн. Көктемде
жылқыдан түсіп қалатын қысқы түгі.

Тірі
жүн.
Жылқының қыстағы түгінің арасынан, не астынан жазға қарай
шыққан жаңа жүні. Түлеу. Көктемнен бастап, жылқының қысқы
түгінің астынан жаңа жүн шығып, бұрынғы түктерінің түсе бастауы.

Түлеген
жүн.
Апрель айынан бастап, жаңа түктері тегіс шығып, жылқының өлі
жүндері түсіп болғанын айтады. Күзеу. Апрель, май
айларында қысыр биелер мен тай, байталдардың құйрығы мен жалын күзеп алу.

Күзелген.
Апрель, май ішіндегі жылқының жал-құйрығы күзеліп алынғаны.


 



Жылқы туралы айтылатын одағай сөздер:



Құрау-құрау. Құлыны байланған биенің сауыны
болған кезде құлынын емізіп, сауу үшін шақыруға қолданатын сөз. Құр-р. Жылқыны тоқтатып ұстау үшін және
ұсталғанын ноқталап, немесе жүгендеу үшін қолданатын сөз. Тәк. Бас асауы бар,
жаңадан бастықтырылып үйретілетін жылқыны жүгендеп, ерттеп, мініп үйрету үшін
және үстіне ер салып мінгенше тапжылмай тұру үшін айтылатын сөз. Моһ-моһ.
Жылқыны ұстау үшін, шақырғанда қолданылатын сөз. Құрайт (қойт-қойт).
Айғырға биені кезіктіріп, үйіріне қосып алдыру үшін айтылатын сөз.

Т
ы р-р.
Арба мен шанаға жеккенде немесе мінгенде, жетекке алғанда
атты тоқтату үшін айтылатын сөз. Құр былай(әй). Шеттеп жүрген жылқыны үйіріне қарай қайырып, қосу үшін айтылатын сөз.

Құр,
жануар, құр.
Жылқыны еркелетіп немесе жақсы көріп, жүріп бара жатқан
бетінен тоқтатып, қолмен үркітпей ұстау үшін айтылатын сөз.

Құройт-құройт.
Айғырды күйті келген биеге шағылыстыру үшін айтылатын сөз. Ай-һай, жануар, ай-һай. Иіріліп тұрған жылқының бірін-бірі
теуіп, тістелмес үшін, айғырдың бір-бірімен таласпауы үшін, олардың суарылып
жатқан кездерінде, үріккен уақыттарында, тағы басқадай қияңқы-қыңыр мінезді
әрекеттерін тоқтату үшін және түнде жусаған жылқылар үрікпеу үшін қолданылатын
сөздер. Жамандатқыр. Жамандат
ауруымен ауырып, өл деген кейістік мағынадағы сөз.


Жылқыда болатын аурулардың атаулары:



Маңқа. Жылқының мұрнынан қан аралас жаман
жалқаяқ ағып ауыратын ауруы. Бұл індетке шалынған малдың өкпесінде, ішкі тыныс
органдарының кілегей қабықтарында осы ауруға тән түйнектер пайда болады. Ол
асқынған кезде жараға айналады. Қара
өкпе.
Жылқының
жөткерініп ауыратын ауруының аты. Шығу (сақау). Жылқының
құлындағанда, құлын кезінде немесе тайында тамағының астынан шығып, өз бетінше
жарылып жазылатын без ауруы. Шойрылма.
Жылқының белінен құрт жеп, тесіліп ауыратын ауруы. Қарақаптал.
Айғырдың зәрі бұзылып, қамшысының (қасасының) сырты қотыр болып, жия алмай
қалатын ауруының аты.

Киеңкі.
Биенің, байталдың
несебі бұзылып ауыратын ауру.

Жамандат.
Жылқының қанын қағындырып (септицемия) оның денесінде көптеген үлкенді-кішілі
ісік түрінде байқалатын ауруының аты.

Маңдам.
Жылқының жұмыр тұяқтарында кездесетін, немесе мойнының екі жағынан және
тамағының астынан без болып шығып, уытты жараға айналатын індет. Боғымала(тышқаншық). Жылқы көзінің алдын ала кеңсірік сүйегінен томпиып
шығатын ауруының аты.

Қыршаңқы.
Мініс жылқысының ыстық-суықты болып жіберілуінен қышыма қотыр болып, әр жерінен
түктері түседі. Осыдан қызылшақа қотыр болатын індет. Өлі. Жылқының қара терге түсіп бір тұрып, бір
жүріп, жайылмай, теңселіп жүретін ауруы. Желін құрт. Құлынды биенің желіні
ісіп, тесіліп ауыратын ауруы. Желінісу. Биенің желіні жай ісіп
ауруы.

Сары
ауру.
Жылқының көктем кезінде аузы көкке емін-еркін тимей, ескі
бетегелі қауды жемей, іші сары
суға толып барып өлетін ауруының аты.

Қарын
ауру.
Жылқының көбен тойынып тұрған кезінде немесе тоқтай мініліп,
несеп жолы және тік шегінің бітеліп, іші кеуіп, терлеп мазасын кетіретін
аурудың аты. Арқа кету. Мініс атының
ыстық-суықты болуынан арқасы ісіп, іріңдеп, жарылып жара болуы. Жалақ.
Міиілген жылқының арқасына ер тиін, бүйірі немесе арқасы кетіп, жалтыр жара
болып қалуы.

Шилі
қара.
Бұрын көбірек мініліп арқасы жауыр боп жазылып, мінсең арқасы тез кетіп,
тағы сондай жауыр болатын жылқы.

Лоққы(лоңқа).
Жылқының ыссылы-суықты болуынан жауыр болып, сол жауырдың асқынып, өлі
еттеніп ісіп кетуі. Өлі ет. Жауыр болған жылқының арқасыыдағы
жауырын шыбыннан қорғаймын деп иегімен қағып ісіріп, асқындырып, іріңі жарылмай
тұрғанда пайда болған ет. Қарадақ. Жауыр жылқының жауырының аузындағы
қатып қалған қабыршақ терісі.


Бие
атаулары
:

Буаз бие.  Айғырдан шығып кеткені. Құлынды бие. Құлыны бар
бие.

Тайлы бие (қысыр бие). Айғырдан
шықпай қалған, немесе айғырдан шығып, іш тастап кеткен бие, былтырғы туған
құлыны арқылы сауылатын, қысыр бие. Месбие. Жуан қарынды, денесі үлкен, күшті, сүтті кәп беретін
бие. Мұндай биелердің тоқаштығы білінбей, бір қалыпты түрады.

Сауулы (құлыны жоқ) бие.
Құлынын қасқыр жеп, немесе құлыны өліп, басқа биенің қүұлынына телінбей, өлген
құлынның терісі арқылы немесе құлынсыз сауылатын бие. Мұндай бие, сауатын
мезгілінде өзі келеді, кейде сауатын кісіге үйренуі бойынша шелегін қақса
немесе құрауласа келеді.

Тел бие. Құлыны өліп, басқа
биенің құлынына телінген бие. Сақа бие. Бес-алты құлындаған бие. Сақа қулық бие. Бес-алты жасқа дейін жүріп, кейіннен айғырдан шығып,
ең алғашқы құлындағаны. Үлкен қулық бие. Міністен ерғашты болып, күш-көліктен басылып, үйірге қосылмай жүріп,
кейіннен айғырдан шығып, құлындаған ірі бие. Кіші қулық
бие
. Тайында айғырдан шығып, құнажынында құлындағаны. Қасабалы бие. Құлындап жүрген биелердің жеті-сегіз
жастағысы. Шарланған бие. Құлыны өліп,
не құлынын қасқыр жеп, басқа биенің құлынына телінбей, мүлдем суалып кетіп,
семірген биені осылай атайды. Асау бие. Құлынды биенің
сауылып үйретілмегені.

Бошалауық(жершіл) бие. Қысқы
мекенінен жайлауына барып құлындайтын, немесе туып- өскен жеріне кетіп
құлындайтын биені бошалауық бие деп айтады. Құнды бие. Тұқымы
суыққа төзімді, мініске берік, құлыны жақсы туатын, сүті мол бие.

Құтымсыз(құнсыз) бие. Сүті аз,
суыққа төзімсіз, құлыны нашар болып туатын бие. Құт бие. Үнемі ұрғашы құлын құлындап, құлыны өлмей өскен сүтті
бие. Құртық бие. Құлынды биелердің ішіндегі ең кішісі, сүт өнімділігі
жоқ, құлыны әлсіз туатын, тұқымы нашар бие.


Дене
бітімі ерекшеліктеріне қарай аталуы
:

Айна көз
бие.
Бұл тек дене
ерекшеліктеріне қарай теңеп айтылған атау. Мұның біріншісі — жазық қабақты,
жылтыр көзді деген мәнде. Мұндай мал көп жұрсе, екі көзінен жас сорасы ағады.
Ал, екіншісі — қабақты, асыл көзді деген мағынада. Мұндай биенің, не жылқының
сонша көп жүрсе де көзіне жас сорасы ақпайды. Қара
желін бие.
Бүл атау биеге ғана
қолданылады. Оның қара етті немесе ет желінді екенін білдіреді. Күпшек санды бие. Бұл
атау биенің не жылқының артқы сандарының күпшек тәрізді жуан, жұмыр екендігіне
қарай теңей айтылып қолданылады. Қамыс құлақ, қайшы
құлақ немесе сиыр құлақ бие.
Бұлар тек сол жылқының құлақтарының бітіміне қарай теңеп айтылған
атаулар. Ноқталы бие. «Құлынды бие»
деген мағынада айтылады. Бұл атау биенің құлыны бар деген мағынаны білдіреді.

Қосақты бие. Бұдан мынандай екі мағына туады. Біріншіден, биенің күзге қарай
жабағысы қосақталып, сауылатындығын білдірсе, екіншіден, біреуден алынған,
үйірі басқа биенің, яғни жылқының ез үйіріне қашып кетпеуі үшін мойнына
қосақталып жіберілетінін түсіндіреді. Ер арқа
бие.
Бұл биенің биік шоқтықты,
кең сауырлы болып келгенін көрсетеді.


Құлындауына
қарай аталуы
:

Қулық
бие.
Бұл атау дөнежін не
бестісінде бірінші рет құлындаған биеге қолданылады. Айғырдан
шыққан бие.
Күйтінің келуіне қарай биенің
айғырмен шағылысып кеткенін білдіреді. Ерте бие.
Бұл — биенің мезгілінен бұрын айғырдан шығып кететінін және ерте құлындайтынын
көрсетеді.

Кенже бие. Биенің айғырдан кеш
шығуына байланысты басқа биелерден кейін құлындайды деген мағынаны білдіреді. Арамза бие. Биенің мерзімінен бұрын шағылысып кетіп, қыс ішінде
құлындайтынын білдіреді.


Күй-жайына
қарай аталуы
:

Ту бие
немесе құр бие.
Құлын тастап
кеткен, не құлыны өліп қалған немесе мүлде құлындамаған, әрі мініс көрмеген
биені атайды. Мұндай бие өте семіз келеді. Тасырқаған
және тосырқаған
 бие (жылқы).
Алдыңғы атауда биенің (жылқының) табаны жұқарып, тозған жайын білдірсе,
соңғысында өз үйірін не басқа үйірді бетенсуі, жатсынуы мағнасында қолданады.

«Дөнен» бие. Биенің қысқа шыдамсыз,
қысы-жазы бойына ет алып оңалмаған, сүті аз, 7—8 жастағыларын білдіреді. Ашаң бие. Биенің
(жылқының) дұрыс қоңданып, ет алмағанын көрсетеді.

Босаң(босалаң) бие.
Тез арада арықтайды деген мағынада. Бұл атау биенің (жылқының) тұқымы жаман,
мініс бермейтін, өте тез арықтағышын білдіреді.

Жасық бие. Мұның мағынасы тұқымы
жаман, сүті өнімсіз үнемі бойына ет алмайтын, суыққа тезімсіз дегенді
білдіреді.


 

Жасына қарай атаулы:

Тоқтаған бие(жасамыс бие). Бұл атауда екі түрлі мағына бар. Біріншісі биенің айғырдан
шығып кеткенін көрсетсе, екіншісі биенің орта жастан асқандығын көрсетеді. Құлын. Биенің жас төлі.
Өте сүлу келеді. Сондықтан тілімізде «құлын мүше» деген сөз қалыптасқан. Жаңа
туған құлынды «құлан мүшелі құлын», «арғымақ денелі құлын», «қаз мойын құлын»
деп те атаймыз.

Жабағы. Жас құлынды алты айға
толған соң, күзде жабағы деп атайды. Мұның бұлай аталуы құлын кезіндегі түгі
күзге қарай есіп, тығызда- нып, жабысу (ұйысу) салдарынан жабағыланады. Тай бие. Бір жасында
құлындаған бие. Қыс ішінде туған ұрғашы құлын мен телі құлындардың сауылмай
жіберілген ірілері (күйлі, семіздері) айғырдан шығып, бір жасында
құлындайтындары болады. Буаз құнажын байтал. Айғырдан бір жасында шығып, екі жасында құлындайтыны. Буаз дөнежін бие. Айғырдан екі жасында шығып, үш жасында
құлындайтын бие. Бесті бие.
Айғырдан төрт жасында шығып, бес жасында құлындаған бие. Қәртамыс бие. Құлынды биенің он бірден он төрт жас
аралығындағысы. Кәрі бие.
Құлынды биенің он бестен он жеті жас аралығындағысы. Лақса бие.
Құлындап жүрген биенің он сегіз, он тоғыз, жиырма жасқа келгені. Жасаған бие. Жиырма жастан асқан құлынды биені айтады. Мұның асыл
тұқымдылары тіс бедерін жоймайды, 40 жасқа дейін жасайды. Сары қарын бие. Биенің
қарны «сары» деген мағынаны білдірмейді, оның сегіз-тоғыз жастағы екендігін
білдіреді.

Құнажын байтал. Екі жастан асқаны. Дөнежін шығар. Үш
жастағы байтал.

Дөнежін байтал. Үш жастан асқаны.


Сауылуына
қарай аталуы
:

Сауын. Әрбір
төлді малдың сауылуы. Сауым. Бие
желінінің сүтке толып, құлынын емізетін және сауылатын кезінің болғанын
көрсетеді. Әрі биенің сауылу уақытын білдіреді. Қенже(артқы,
соңғы) сауым.
Кейінгі, ең соңғы
сауым мағынасында. Кейінгі сауым — биені ағытар кезіндегі соңғы сауымы деген
ұғымды да білдіреді. Қожыраған бие.
Бұрынғысына қарағанда сүтті өте аз беретін бие. Сауылатын биенің сүті
азайғанын, суалған (сүті қайтқан) кезіндегі қалпын білдіреді. Бас сауым. Күні бойы
сауылатын биенің ең алғашқы (бірінші) сауылған мезгілі, уақыты, кезі.

Қосақ. Күзге қарай ірі құлындарды
енесінің мойынына қосақтап жіберу.

Иіту. Құлынды емізу (салу) арқылы
бие желінінен сүт шығару.

Ақ кеуіл(көңіл). Құлынды емізбейақ
иіп тұратын бие.

Желіні дерткен. Дер кезінде
сауылмағандықтан бие желінін сүттің кернегені. Жебей
сауу.
Биенің бас сауымынан соң,
жарты сағаттай уақыт өткеннен кейін оны қайта сауады, яғни «жебей» сөзі
«қайталап, қайтармалап, екінші рет» деген мағынада айтылады. Боз емшек. Күзге қарай, биенің емшегі сүтке тырсия толған
кезіндегі бірінші сауылуы.


 

Емшек және бітісіне қарай аталуы:

Шипі
емшек бие.
Биенің кішкене
емшектісі. Тар үрпілі бие. Биенің емшек ұшының сүт келетін үрні кішкене деген
ұғымда. Үрпі ағару (үрпін ағарту). Биенің желін сабасын толтырып, емшек сүтінің ағаруын
айтады, ол биенің кешікпей құлындайтынын көрсетеді. Үрпіндегі сүттің ағаруы —
соның белгісі. Кең үріпті бие. Бұлар бие емшегінің ұшындағы сүт шығатын үрпі «кең,
үлкен» деген ұғымды береді. Тік емшек бие. Бұл атау бие емшегінің түзу, тіп-тік екендігін
білдіреді. Сыңар емшек бие. Биенің екі емшегінің біреуінен сүт шығып екіншісінен
сүт шықпайтын болса, не құлынын сүтпен бір емшегі жарытса, екіншісі жарытпаса,
оны сыңар емшекті бие дейді.

Бүйен емшек бие. Емшегі ұзын
болмай, түп жағы жуандау болып келген бие. Быртық
емшек бие
. Емшектерін тұтамдап ұстауға келмейтін бие.

Талтақ емшек бие. Емшегі екі жағына
қарай қисая біткен бие.

Тостаған желін бие.
Желін бітісі тостағанның аумағындай боп келгені.

Қара желін бие. Желін безі қатты боп
келген, сүті аз бие.

Желін. Бұл биенің емшек түбіндегі
сүт жиналатын май безі, сүт шығатын жері деген ұғымды білдіреді. Желін саба. Бұл бие желінінің «сыртқы терісі, сыртқы қабы» деген
мағынаны білдіреді. Осыдан барып «желін сабасын салыпты» деген сөз тіркесі
пайда болған. Мағынасы: биенің желіні білініп, желіндей бастаған, кешікпей
құлындайды деген ұғымда айтылады.

Түйін салу. Биенің жаңа желіндей
бастағаны.


Сүтінің
аз-көптігіне қарай аталуы
:

Мама бие. Өте
сүтті биені айтады. Оның сүтін құлыны еміп, тауыса алмайды. Құлыны еміп
болғаннан кейін, кеп уақыт өтпей исініп тұрады.

Сүті қайтқан бие. Бұл
сөз тіркесі биенің кәріліктен, күтімсіздіктен, аурулықтан беретін сүт
өнімдерінің кеміп азайғандығын білдіреді.

Суалған бие. Желін сабасында сүт
қалмағаны.

Мәнерсіз бие. Биенің сүт шығымы өте
аз деген мағынаны білдіреді.

Ақтандыр бие. Биені сауғанда
емшегінен бір тамшы да сүт шықпайтыны.

Исіншек бие. Сауар алдында құлынына
жанасып, исініп сүтін ағызып жіберетін бие.


Мінезіне
қарай аталуы
:

Бедіреуік
бие.
Сауғанда тез иімей тұрып
алатын бие. Жалпы бұл атаудың төмендегідей екі мағынасы бар. Біріншіден, тез
иімейді деген мағы- на білдірсе, екіншіден, табандап тұрып қалу, ежірейіп қарау
сияқты мағыналарды білдіреді. Тарпаң бие(жылқы). Биенің асау, үркек, жалт ету, тулағыш, тепкіш,
тарпығыш, тістеуік мінезді келетіндері. Бұл биенің (жылқының) қолға
үйретілмеуінен болатын ерекшелік.

Жебір бие. Қөзіне көрінген нәрсені
талғамай, шайнап жеп қоюын айтады.

Безер бие. Айналасына жақындаған
жылқыны теуіп, тістеп, маңына адамды не малды жуытпайтын бие. Жанасқыш бие. Саумастан
бұрын желіде үнемі құлынына жанаса келіп, емізіп қоятын бие.


Жал-құйрық
бітісіне қарай аталуы
:

Майда
жалды бие
. Бұл биенің (жылқының) жалы қалың, қатты болмай, жұқа
әрі қылшығының жіңішке нәзік, күлтеленіп келетінін көрсетеді. Кейде мұндай
жалды биені әсерлеп жібек жалды (күлте жалды) деп те атайды.

Кереге жалды бие.
Теңеу ретінде айтылатын атау. Бұлар биенің (жылқының) жалы кереге тәрізді
біркелкі күдірейіп тұруын білдіреді.

Тоқпақ жалдыбие. Бұл атау көбінесе
айғырға қолданылады. Бие жалының қалың боп, ұйысып бітуіне қарай айтылады.
«Торы-айғыр тоқпақ жалды далада тұр» деп айтылатын қара өлең жолы да
тектентекке шықпаған.

Шұбалаң құйрықты бие. Биенің
(жылқының) құйрығының әрі қалың, әрі ұзын болып келетіндігін білдіреді. Кейде
осындай белгісіне қарап, ұзын құйрықты деп те атайды. Сояу құйрықты бие. Мұндай атау биенің (жылқының) құйрық қылшықтарының
түсіп қалғанын білдіреді.

Келте құйрықты бие. Құйрығының
шұбалаң емес, қысқа, келте болып келгенін айтады. Сымпыс
құйрықты немесе қылыш құйрықты бие
. Биенің (жылқының) құйрық қылшығының селдір,
сұйқылтым, жүқа болып келуін айтады.


Қысырақтардың(бойдақ
биелер) атаулары
:

Қысырақтар(бойдақтар). Құлындамаған әр жастағы биелерді, құнажын және
дөнежін байталдарды, ұрғашы тайларды беліп, бірыңғай үйірге жіберілгендерін
осылай атайды. Бордақы бие. Қөп жылқымен бірге жіберілмей, қолға алып қалып, жемге, шөпке
емін-еркін, бос қойылып күтіліп, семіртілген биені айтады. Қысыр бие. Айғырдан шықпай қалған бие, немесе айғырдан
шығып, құлын тастап кеткен бие.

Тоқ бие. Семіз бие, немесе
қоңданып, оты қанып, тойынған бие.

Тұнған бие. Өте семіріп кеткен
қысыр бие. Бедеу бие. Өмірі кұлындамай жүрген бие. Тұмса қулық. Үш немесе төрт жасқа дейін айғырдан шықса да
құлындамай жүрген бие. Қызыл май. Семіздей мініліп барып, суытылмай
жіберілген, ыссылысуықты болып, жүні іріп, тойынбай, жарай қатып, жадауланып
жүрген бие. Бүгежік. Жүрісінің өнімі
жоқ, жүрсе кібіртіктеп жүре алмайтын жер қорқақ бие. Қөбең бие.
Қыстан арық шығып, немесе көбірек мініліп, титығына жеткесін жайылысқа
жіберілген биенің бойына ет бітіп, қоңданып, тойына бастаған кезі. Ақ жілік бие. Енесі сауылмай, құлын күнінен өзі
емін-еркін еміп өскен бие. Қара кемік бие.
Енесі сауылып, құлын күнінен бастап жүдеу бас болып өскен бие. Қағылжың бие. Көбірек мініліп, тойынбай жүрген
бие. Қолтума бие. Үйірге қосылмай
жасынан бір адамның (шаруаның) қолында бағылып өскен бие. Толған бие. Қызылы молайып, бойына ет алып, қоңданып,
семіздігі артқан бие. Шыңылтыр бие.
Өмірі ет алып, тойынбайтын, не бойына шыр бітпейтін бие. Шатыс бие. Жай тұқымнан шыққан биенің жақсы
айғырға шағылысуынан туып-өскен, асыл- данған биені айтады. Нәкүс(құтамсыз) бие. Шыққан
тегі нашар, беретін өнімі аз, мың қамшыласаң да аяғын бір баспайтын, қара етті,
шабан бие.

Сұңғақты(ірі) бие.
Тек-тұқымы жақсы, бойшаң, кесек денелі бие.

Қазанат бие. Бойшаң, денесі ірі,
әлді сирақты, тұяқтары жұмыр, құйма тұяқты бие. Мұндай қазанат биелер сүтті
келіп, мініске мықты болады.

Қарабайыр бие. Үлкен қарын, қара етті,
сыртты, жуан сирақты, жайпақ тұяқты болып, көп мініс бермейтін жүрісі шабан
бие.

Арғымақ бие. Дене бітісі сұлу,
кәрікті, майда жалды, құйрығы орта қалыңдықта болып, сирақтары ұзын, жіңішке
асыл (шыны) сүйекті, қаз мойынды, қамыс құлақты, шоқтықты келген бие.

Жалбыр бие. Түгі ұзын қылшықты,
жал-құйрығы қалың боп, жерге төгіліп тұратын бие. Бүкіш бие. Бел омыртқасы дөңес боп біткен, алдынан арт жағы биік келген бие. Ұрғашы тай. Жылқының бір жастағы ұрғашысы.

Ұрғашы тел тай. Құлын кезінен бастап
екі енені бірдей еміп өскен, бір жастағы жылқы. Ұрғашы кенже
тай
. Бір жасқа әлі толмаған, былтырғы май айының аяғында туған
құлын. Тобышақ бие. Қазанат пен қарабайырдың
шағылысуынан пайда болған бие. Жүрдек бие.
Мінгенде қамшы салдырмай, ауыздығымен алысып, алып ұшып отыратын бие.

Құйма тұяқ бие. Жүргенде табаны көп
тасырламайтын, тұяғы өте мықты келген бие. Қазан
(қаз)табан бие
. Жалпақ тұяқты, жүргенде табаны тасырлағыш бие. Өткір көзді бие. Қалың қабақты, ыстық пен суыққа шыдамды, көзінен жас
шықпайтын асыл көзді бие.

Бөкен санды бие. Саны бөкеннің
санындай тығыз және ойынды етті келген бие. Серке
санды.
Артқы саны етсіз келген
бие.

Шәлкес мінезді бие.
Бастықтырылып, әбден үйретілмеген

Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 13-12-2013 05:02 (link)

16 желтоксан - Тауелсiздiк кунi мерекесi кутты болсын!








Аса қамқор,
ерекше мейірімді Алла тағаланың атымен бастаймын!


16 желтоқсан
Тәуелсіздік күні мерекесі құтты болсын!


Қазақ тілімен
ғұмырлы, Туымен тұғырлы, Елтаңбасымен еңселі, Әнұранымен айбатты Қазақстан
Республикасы жасасын!


Алла тағала
Қазақ Елінде қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған заманда бақытты өмір сүруге
тілектерімізді қабыл ете гөр!


Әумин!


 


Ақтөбе қаласы, Нұрлан
ЕСЕНҒАЗЫ.




Normal
0




false
false
false

RU
X-NONE
X-NONE









































































































































































/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:"Обычная таблица";
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin-top:0cm;
mso-para-margin-right:0cm;
mso-para-margin-bottom:10.0pt;
mso-para-margin-left:0cm;
line-height:115%;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:"Calibri","sans-serif";
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}


Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 16-06-2013 17:22 (link)

Ораза 2013 жыл!








2013 жыл, Ақтөбе қаласы, Рамазан айы!

            Рамазан – сағына күтіп,
қимай қоштасатын, Құран Кәрімнің асыл аяттары түсе бастаған мұсылман
жұртшылығының қасиетті айы.


            Ораза деген не? Ораза –
арнайы ниет ете отырып таңның атысынан күннің батысына дейін ішіп-жеуден, нәпсі
қалауларынан тыйылу. Ораза кімге парыз?
Балиғатқа толған, ақыл-есі дұрыс, жергілікті мұсылманға парыз.


Бұл
айда не істеуге болады?



             Алла Тағаланы көбірек еске алып, одан кешірім тілеу,
мүмкіндігінше жұртқа жақсылық жасап, мейлінше ізгі істі көбірек істеу, жағымсыз
қылықтар мен жамандықтардан, күнә атаулыдан барынша бойды алыс ұстап,
кедей-кембағал, жарлы-жақыбайларды мүсіркеп қол ұшын беру, садақа үлестіру,
көбірек ғибадат-құлшылық жасау, қаза намаздарды өтеу, нәпіл ғибадаттарды
арттыру, құран оқу, ауыз бекіткен жандарға ауызашар беру Рамазан айында
Пайғамбарымыз (с.а.у.) әдет еткен әрі сүннет болып табылатын ең негізгі істер
қатарына жатады. Рамазан айы – мүминдердің кісілігі мен парасаттылығын
шыңдайтын иләһи рақымға толы берекетті ай. Ораза ұстауға ниет еткен жан аузына
ас алмаумен қатар қадағалап қоймай аузынан жаман сөз шықпауына да барынша
мұқият болғаны жөн. Өсек-аяң, өтірік айтудан, біреуді орынсыз ренжітуден
сақтанғаны дұрыс. Бұлар оразаның қадір-қасиетін қашырумен қатар, ауыз
бекітушінің ниет еткен сауабын да кемітеді. Бұл қасиетті айды бізге нәсіп
етілген соңғы Рамазан айы деп біліп, қал-қадірімізше, шамамыздың келгенінше
оның берекесі мен сауабына қол жеткізуге тырысуымыз керек.


              Пайғамбарымыз (с.а.у.):
«Рамазан айы келген кезде жұмақтың есіктері айқара ашылып, тозақтың есіктері
жабылады, шайтандар кісенделеді» деген.


              Оразаның ниеті «Нәуәйту
ән асумә саумә шәһри рамазанә мин-әл фәжри ил-әл мағриби халисан лилләһи
тағала».

Ауызашар дұғасы «Аллаһуммә ләкә сумту уә бикә әәмәнту уә ғалайкә тәуәккәлту уә
ғала ризқикә әфтарту уә саумәл-ғади мин шәһри Рамазанә нәуәйту, фағфирлии мәә
қаддамту уә мәә аххарту ».


Пітір садақа



               Пайғамбарымыз
Мұхаммедтің (с.а.у.) заманында пітір садақа төрт азықтан берілген. Олар: бидай, мейіз, құрма және арпа. Оның үкімі Ханафи
мазһабы бойынша жазылған фиһ кітаптарында кеңінен баяндалған. Қазіргі уақытта
кейбір азық-түлікті қолданыстан шығып қалуы пітір садақа мәселесін қайта қарау
керектігін талап етуде. Пітірді азық түрінде немесе оның бағасын шығарып
ақшалай беруге де болады. Оның бағасы жергілікті базардағы бөлшек нарықпен
есептелуі тиіс.


               Әбу Йусуф (р.а.):
«Бидайдың орнына ұн, ал ұн мен бидай орнына бұл екеуінің дирһамын (ақшасын)
берген абзал», — деген.


                Құрметті мұсылман
қауымы! Биыл ораза 09 шілдеден басталады. Тарауық намазы мешітте оқылады. Алла
Тағала рамазан айының оразасына ниет етіп отырған баршамыздың оразаларымызды,
құлшылығымызды, ғибадаттарымызды қабыл етіп, Ислам діні көркейіп, еліміз
өркендесін, әр отбасыға амандық, заманымызға тыныштық берсін. Әмин!




Normal
0




false
false
false

RU
X-NONE
X-NONE








































































































































































/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:"Обычная таблица";
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin:0cm;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:"Calibri","sans-serif";
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-theme-font:minor-fareast;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}


Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 24-05-2013 17:36 (link)

КАЗАКША КУРЕС








          Қазақ
күресінен Қазақстан Республикасы Президенті Нұрсұлтан  Әбішұлы Назарбаевтың жүлдесі үшін өтетін
«Қазақстан Барысы» республикалық турнирінің финалдық сынына жолдама алған 33
балуан анықталды.



          Ақпан айынан бастап 100 мыңға жуық спортшы
 сайысқа түсіп, іріктеу сынынан оңы мен солы бірдей 33 балуан сүрінбей
өтті.  Астана қаласында 2013 жылы 30 маусым күні «Сарыарқа» велотрегінде
«Қазақстан Барысы» атану үшін кілемге шығатын балуандар тізімі төмендегідей:


Астана
қаласы



Ғани
Сейділдаев


Бүркеншік
есімі: Жау жүрек


Бойы: 181 см


Салмағы: 97
 келі


Асхат Уәлиев


Бүркеншік
есімі: Тоқа


Бойы: 180 см


Салмағы: 87
келі


Алматы
қаласы



Арслан
Әбдамит


Бүркеншік
есімі: Алматы барысы


Бойы: 185 см


Салмағы: 99
келі


Виктор
Демьяненко


Бүркеншік
есімі: Алатау аюы


Бойы: 186 см


Салмағы: 103
келі


Алматы
облысы



Айдос
Қаңлыбаев


Бүркеншік
есімі: Жетісу бөрісі


Бойы: 190 см


Салмағы: 141
келі


Жігер
Сәкенұлы


Бүркеншік
есімі: Алакөл бөрісі


Бойы: 181 см


Салмағы: 90
келі


Ақмола
облысы



Нұрлан
Жамалов


Бүркеншік
есімі: Көкше арланы


Бойы: 188 см


Салмағы: 93
келі


Айтуар
Абдулов


Бүркеншік
есімі: Бурабайдың сабалағы


Бойы: 180 см


Салмағы: 116
келі


Ақтөбе
облысы



Дархан
Темірханов


Бүркеншік
есімі: Ақтөбе арланы


Бойы: 180 см


Салмағы: 100
келі


Шыңғыс
Шоқпытов


Бүркеншік
есімі: Батыр


Бойы: 189 см


Салмағы: 105
келі


Атырау
облысы



Сұңғат
Закариев


Бүркеншік
есімі: Ағатай


Бойы: 185 см


Салмағы: 85
келі


Қайрат
Өтеген


Бүркеншік
есімі:  Шеркеш


Бойы: 188 см


Салмағы: 110
келі


Шығыс
Қазақстан облысы



Айбек
Нұғымаров


Бүркеншік
есімі: Шығыс барысы


Бойы:
 190 см


Салмағы: 135
келі


Мұхит
Тұрсынов


Бүркеншік
есімі: Алтайдың ақиығы


Бойы: 188 см


Салмағы: 90
келі


Жамбыл
облысы



Дәулетхан
Жақыпов


Бүркеншік
есімі: Жамбылдың жолбарысы


Бойы: 179 см


Салмағы: 83
келі


Айдос
Теңгебаев


Бүркеншік
есімі: Жауатар


Бойы: 182 см


Салмағы: 108
келі


Батыс
Қазақстан облысы



Еділ Үсенов


Бүркеншік
есімі: Орал бурасы


Бойы: 184 см


Салмағы: 90
келі


Ринат
Ибрагимов


Бүркеншік
есімі: Батыс палуаны


Бойы: 181 см


Салмағы: 84
келі


Қарағанды
облысы



Ержан
Шынкеев


Бүркеншік
есімі: Көкбөрі Керней


Бойы: 181 см


Салмағы: 120
келі


Олжас
Шынкеев


Бүркеншік
есімі: Көкбөрі Түйте


Бойы: 180 см


Салмағы: 102
келі


Қостанай
облысы



Мұрат
Кеңтонов


Бүркеншік
есімі: Алып


Бойы: 182 см


Салмағы: 105
келі


Максим
Гербер


Бүркеншік
есімі: Ақ аю


Бойы: 193 см


Салмағы: 120
келі


Қызылорда
облысы



Айбек
Серікбаев


Бүркеншік
есімі: Сыр барысы


Бойы: 190 см


Салмағы: 90
келі


Ұлан Рысқұл


Бүркеншік
есімі: Сыр арланы


Бойы: 186 см


Салмағы: 130
келі


Маңғыстау облысы


Мейрамбек
Жаңабай


Бүркеншік
есімі: Маңғыстау жас қыраны


Бойы: 177 см


Салмағы:
 87 келі


Балтабек
Төтенов


Бүркеншік
есімі: Тәзіке


Бойы: 180 см


Салмағы: 117
келі


Павлодар
облысы



Дархан
Жоламанов


Бүркеншік
есімі: Асау


Бойы: 179 см


Салмағы: 96
келі


Самир
Мамедов


Бүркеншік
есімі: Эльбрус


Бойы: 181 см


Салмағы:
 103 келі


Солтүстік
Қазақстан облысы



Рустам
Жұмаев


Бүркеншік
есімі: Балуан бала


Бойы: 198 см


Салмағы: 129
келі


Айбек
Қырықбай


Бүркеншік
есімі: Қара бура


Бойы: 175 см


Салмағы: 95
келі


Оңтүстік
Қазақстан облысы



Назар
Ерсұлтанов


Бүркеншік
есімі: Оңтүстік барысы


Бойы: 180 см


Салмағы: 156
келі


Сабыржан
Әбілдаұлы


Бүркеншік
аты: Оңтүстік арланы


Бойы: 185 см


Салмағы: 100
келі


«Қазақстан
Барысы» – Бейбіт Ыстыбаев


Бүркеншік
есімі: Тараз арланы


Бойы: 198 см


Салмағы: 135
келі




Normal
0




false
false
false

RU
X-NONE
X-NONE








































































































































































/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:"Обычная таблица";
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin-top:0cm;
mso-para-margin-right:0cm;
mso-para-margin-bottom:10.0pt;
mso-para-margin-left:0cm;
line-height:115%;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:"Calibri","sans-serif";
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-theme-font:minor-fareast;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}


Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 10-05-2013 13:36 (link)

КАЗАХИ



Normal
0




false
false
false

RU
X-NONE
X-NONE




























Чингисхан
был казахом. Знаменитый завоеватель Чингисхан был не монголом. Такого мнения
придерживается известный исследователь истории Золотой Орды, автор книг
"Страна Моксель" и "Москва Ордынская" Владимир Белинский.
Он утверждает, что на самом деле Чингисхан был казахом и его род происходил из
тюркоязычных племен. "Кияты, киреиты, найманы и меркитами, - это не
монгольские, а тюркоязычные племена. Остатки их остались на территории
современного Китая, но речь племен - казахская, - говорит Владимир
Брониславович. - При жизни Чингисхана государственным в его империи был казахский
язык. Отец Темуджина (в казахской произношении Темиршина) Есюгей был ханом
киятjв. Матерью - Оян из рода меркитами. Жена Чингисхана - Борте была из казахского
рода кониратов. Все сыновья покорителя мира носили тюркские имена. Сам
Чингисхан (Шингисхан) на казахском означает "лучезарный хан". У
монголов ни тогда, ни до сих пор не было таких имен. Слово "хан" тоже
исключительно тюркское, а не монгольское. Монголы своих правителей называли
титулом "контайчи". Выбирали Чингисхана на обычном казахском
курултае. У монголов такого слова нет. Только казахи, которые исповедовали
тенгрианство, хоронили своих покойников в тайных местах, о которых мало кто
знал. Об этом обычае писал европейский посол в Золотую Орде Плано Карпини. Он
видел этот обряд. В те времена монголы отвозили своих умерших на кладбище и
оставляли там под открытым небом". Белинский считает, что русская история
скрывала этот факт чтобы не признаваться в том, что в свое время русских
покорили казахи, которые впоследствии вошли в Российскую империю и были
подчиненными русских царей. Поэтому всю славу завоевателей отдали далеким
монголам. "Официальное признание казахского происхождения Чингисхана произойдет
в ближайшее время, - прогнозирует Белинский.


 
















































































































































/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:"Обычная таблица";
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin-top:0cm;
mso-para-margin-right:0cm;
mso-para-margin-bottom:10.0pt;
mso-para-margin-left:0cm;
line-height:115%;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:"Calibri","sans-serif";
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-theme-font:minor-fareast;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}


Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 09-05-2013 09:37 (link)

9 мамыр Улы Женiс кунi кутты болсын!



Normal
0




false
false
false

RU
X-NONE
X-NONE




























          Сіздерді бүгінгі қасиетті де қас­терлі мереке – 9 мамыр ұлы Жеңіс күнімен құттықтаймын!


          
Сұ­ра­пыл соғыстың біткеніне, міне, 68 жыл болды. СССР деген үлкен мем­лекеттің миллиондаған халқымен бірге, Қазақ Елі де бұл сұрапыл соғыстағы жеңіске өзінің үлкен үлесін қосты. Қасиетті де қас­тер­лі Отан үшін жан беріп, жанын пида еткен шейіттерді жыл сай­ын еске алып, олардың рухына тағзым ету – біздің, кейінгі ұр­пақ­тың ең басты парызы. Қазақ Еліне басып кірген жаулармен соғысу, революция, байларды тонау, қолдан жасалған ашаршылық, зиялы азаматтарды қудалау, атып өлтіру жыл­дар­дағы зұлматтан кейінгі қазақ халқының басына түскен сұра­пыл қырғын Ұлы Отан соғысы болғандығы ақиқат. Бұл соғыста біздің әкелеріміз
бен аталарымыз ерлік пен қаһармандықтың ең жоғары деңгейдегі үлгісін көр­сетті.


            Ұлы Отан соғысы кезінде, тылда жұмыс істеп, ашаршы­лық­ты, ауыртпалықты бастан кешіп, таңның атысынан күннің баты­сына дейін тізе бүкпей жұмыс істеген сол бір қайратты да қайсар жандарға қазақ халқының бүгінгі ұрпақтарының риза­шылығы шексіз.


            Біздің парызымыз — бұл алапат соғыстағы Жеңістің бізге қалай келгендігін ұғыну, қаза тапқандарды қадір тұтып, арамызда жүрген ардагерлерге ұдайы қамқорлық көрсету. Бүгінгі буын Жеңіс солдаттары, тылда жұмыс
жасағандар алдында мәңгілік қарыздар, сондықтан да біз ардагерлерге жан-жақты әлеуметтік қолдау көрсету үшін барлық мүмкіндіктерді жасауымыз қажет.


               Мен жеңімпаз қаһармандарға сөзбен ғана емес, нақты
іспен де құрмет көрсетуге, соғысқа қатысушылар мен тыл еңбеккерлерін күнделікті
қамқорлыққа бөлеуге, оларға көңіл бөліп, жайлы тұрмыс жағдайларын жасауға шақырамын.


              Мен әрқашанда Жеңіс күнін аға буынның Отанға деген шексіз сүйіспеншілігінің, жастарды ерлік пен патриотизм рухында тәрбиелеудің өлшеусіз өнегесі деп білемін.


              Сіздерге шын көңілден зор денсаулық, бақ пен береке, тіршіліктің ұзақ та жарқын, алаңсыз күндерін, жан шуағын, жақын адамдарыңыздың қамқорлығы мен ықыласын және отбасыларыңызға ізгіліктер мен игіліктер тілеймін! Қазақ
Елінде қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған заман орнасын!


Шын пейілді құрметпен, Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ


 


09.05.2013 жыл
















































































































































/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:"Обычная таблица";
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin-top:0cm;
mso-para-margin-right:0cm;
mso-para-margin-bottom:10.0pt;
mso-para-margin-left:0cm;
line-height:115%;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:"Calibri","sans-serif";
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-theme-font:minor-fareast;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}


Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 13-03-2013 15:18 (link)

Улыстын улы кунi - Наурыз мерекесi кутты болсын!








Normal
0




false
false
false

RU
X-NONE
X-NONE









































































































































































/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:"Обычная таблица";
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin-top:0cm;
mso-para-margin-right:0cm;
mso-para-margin-bottom:10.0pt;
mso-para-margin-left:0cm;
line-height:115%;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:"Calibri","sans-serif";
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;}



 


        Сіздерді
Ұлыстың ұлы күні – Наурыз мейрамымен шын жүректен құттықтаймын!


        
Наурыз - жылдың басы, күн мен түннің теңелер шағы. Тамырын тереңнен тартқан
осынау мейрам – береке мен бірліктің, тазалық пен
татулықтың тұғырын нығайтып, риясыз шаттық пен қуанышқа кенелтер ұлы мереке.


          
Наурыз – бұл тек көктемнің ғана емес, бұл ең әуелі ізгілік пен жақсылықтың
мейрамы. Ұлыстың осы бір ұлы күні жер бетіндегі қанды соғыстар, дау-жанжалдар
тоқтатылып, адамдар бір-біріне деген өкпе-реніштерін ұмытып, кешірімге келіп,
татуласып, табыса білген. Халқымыз мол дастарқанын жайып, ақ жарқын көңілмен
жүздесіп, дәм татысып, өткен-кеткеннен сыр тартып, барша адам баласына
жақсылық, аманшылық тілеп, жастарға ақ баталарын берген.


        
Наурыз күні ойға алған барлық арман-мұраттарыңыз орындалып, үміттеріңіз
ақталуға жазсын! Баршаңыздың дендеріңізге саулық, шаңырақтарыңызға шаттық,
отбасылыраңызға амандық, ырыс пен ынтымақ тілеймін!


           Ақтөбе облыстық
психологиялық-медициналық-педагогикалық консультация, мемлекеттік мекемесі(ПМПК ММ), 030012, Ақтөбе қаласы,   Т.Рысқұлов көшесі  200-б, e-mail: аktobeopmpk@mail.ru                        Телефон факс: 8(7132)55-04-22(басшы),
544114(есепші),                     
Телефон: 55-02-84(тіркеуші),                                                                        Басшы Нұрлан
Ізденұлы ЕСЕНҒАЗЫ, 
87774088898,87014552854.



Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 13-02-2013 11:10 (link)

Ойыл кайда, Жем кайда, Сагыз кайда...








Normal
0




false
false
false

RU
X-NONE
X-NONE









































































































































































/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:"Обычная таблица";
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin-top:0cm;
mso-para-margin-right:0cm;
mso-para-margin-bottom:10.0pt;
mso-para-margin-left:0cm;
line-height:115%;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:"Calibri","sans-serif";
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;}



Ойыл — Қазақстанның
батысындағы дала өзені. Жайық өзенінің сол жағында орналасқан және солтүстіктен
оңтүстікке қарай ағады. Мұғалжар тауының етегінен бастау алады.


Өзеннің ұзындығы
800 шақырым, бассейні аумағы 31
500 шаршы шақырым. Төменгі тұсында тұзды сорға сіңеді немесе Каспий маңындағы
Ақтөбе көліне құяды.


Жем— Қазақстанның Ақтөбе
және Атырау облыстарындағы өзен. Ұзындығы — 712 шақырым, бассейні аумағы 40 400 шаршы шақырым. Бастауы
Мұғалжардың батыс бауырайында, Орал жазықтығы мен Каспий маңы аумағында ағады.
Су мол жиналған жылдары өзен Каспий теңізіне жетіп жығылғанымен, көбінесе теңіз
маңындағы сортаңдарға сіңіп жоғалады.


Өзен бойымен
Еуропа мен Азияның шартты түрдегі шекарасы өтеді.


Елек — Қазақстанның Ақтөбе
облысы мен Ресейдің Орынбор облысы аумағынан өтетін, Жайықтың сол жағалауынан қосылатын
ең ірі сала.


Ол бастауын
Мұғалжардың солтүстік-батыс баурайынан алады. Ұзындығы — 623 шақырым, бассейн аумағы 41,3 мың шаршы шақырым.


Ырғыз — Қазақстанның Ақтөбе
және Қостанай облыстарындағы өзен, Торғайдың оң сағасы. Оның ұзындығы — 593 шақырым, бассейні аумағы 32 мың
шаршы шақырым. Ырғыздың бастауы Мұғалжар тауының шығыс беткейінен өріс алады.
Аңғардың ені 80-100 м, өзеннің жайылуы 300 метрден 2 шақырымға дейін барады,
жағалауының биіктігі – 5-8 метр.


Ор — Қазақстанның Ақтөбе
облысындағы және Ресейдің Орынбор облысындағы өзен, Жайықтың сол жақ саласы.
Ұзындығы — 332 шақырым, бассейні
аумағы 18,6 мың шаршы шақырым. Шилі, Терісбұтақ өзендерінің қосылуымен
құралады, бастауын Мұғалжардың батыс беткейінен алады.

Зиялы азамат!



Normal
0




false
false
false

RU
X-NONE
X-NONE




























Нұрлан Ізденұлы 
ЕСЕНҒАЗЫ, 18.01.1962

жылы Ақтөбе  облысы, Ойыл ауданы,

Қаракемер ауылында дүниеге  келген.  Ақтөбе медицина училищесін 1981
жылы, Ақтөбе

мемлекттік медицина институтын 1990 жылы бітірген, мамандығы дәрігер, Қарағанды

облысы,   Ұлытау аудандық ауруханасында,

Жезқазған, Қ.Сәтбаев қалаларында, Ақтөбе облысы, Ойыл аудандық ауруханасында,

Саралжын ауылдық ауруханасында, Ақтөбе қаласында дәрігер, бас дәрігердің

орынбасары, бас дәрігер қызыметтерін атқарған.





2006 жылдан бері Ақтөбе облыстық ПМПК ММ-нің басшысы.





   
             Ақтөбе
қаласында тұрады, Ұялы:

87014552854,  87774088898, жұмыс:

8(7132)550422 факс,  779030 үй.  E-mail: yessengazy@mail.ru





Ақтөбе

қаласында 2010 жылы шыққан - Ойыл энциклопедиясы, 108 бет!

















































































































































/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:"Обычная таблица";
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin:0cm;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:"Calibri","sans-serif";
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-theme-font:minor-fareast;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}

Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 12-12-2012 15:49 (link)

Концерт








Normal
0




false
false
false

RU
X-NONE
X-NONE









































































































































































/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:"Обычная таблица";
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin-top:0cm;
mso-para-margin-right:0cm;
mso-para-margin-bottom:10.0pt;
mso-para-margin-left:0cm;
line-height:115%;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:"Calibri","sans-serif";
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;}



Ақтөбе қаласында, 21.12.2012 жылы
сағат 19.00-де «НАУРЫЗ» тобының әншісі Төлеген Ермековтің  «Ән шашу»  кеші болады! Телефоны: 87015861121,  87055391673.



Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 13-11-2012 18:42 (link)

Батыс Алашорда!

Батыс Алаш
Ойыл Уәлаяты.



Алаш қозғалысы ұлттық сана –сезімнің қоғамдық түсінік –түйсіктің
қайнар бастауында тұрған, осы қасиеттердің жетіліп дамуына тікелей ықпалы
болған құбылыстардың бірі. Ол қалың бұқара санасына бостандық, Теңдік, Туысқандық
деген мәңгілік ұғымдардың ұрығын шашты, оларды естіген халық еңсесін
көтерді,қараңғылық пен тәуелділіктің түнегінен азаттықтың таңына қол созды.


1905 жылғы революциядан кейін патшалықты дүр сілкіндірген Алаш
партиясы қалыптаса бастады. Ол ресейдегі дүмпулерден соң күн өтісімен қазақ
даласына қанат жайып, өз жақтастарын көбейте түсті.


Алаш партиясының ұйымдық жағынан толық құрылуы мен өз бағдарламасының
бекітуі 1917 жылға  жатады.


Осылайша ХІХ ғасырдың ІІ жартысы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ
даласын одан әрі отарлау саясаты қазақ халқының самодержавиеге, жергілікті
шенеуніктердің өзбырлығына қарсы ашу ызасы бұрынғыдан да өрши түсті. Аталған
кезеңдегі қабылданған жергілікті тұрғындардың құқығын аяққа таптаған заңдық
актілер бұл наразылықты ұйымдасқан саяси күреске ұластырды. Оған тапшылықтың
қазақ жерін «қазына» меншігі деп жарияланып, оның бос жатқан жерлерін
озбырлықпен тартып алуы және ол жерлерге орыс мұжықтарын тоғытуы бұл үрдісті
одан әрі ушықтырып, оның саяси сипатын күшейте түсті.


Мұның бәрі өз кезегінде өлкеде оқыған қазақ зиялыларынан тұратын
жаңа саяси күш Алаш қозғалысын ұлт – азаттық күрес сахнасына шығарып, оны қазақ
даласындағы ең беделді саяси партияға айналдырды.


Көзі ашық қазақ өкілдері тәуелсіз қазақ мемлекетін құру қамына
кірісіп те кетті.


Бұл қозғалыс өз жұмысын саяси талап қоюдан емес, дін тазалығы, тіл
тазалығын қорғаудан, оқу – ағарту, ұлттық салт – дәстүрді қолдаудан бастады.


Біз өзіміздің зерттеу объектіміздің шеңберінде ғана, яғни Орал
облысының аумағындағы алаш қозғалысының қызметі мен алаш көсемдері Халел және
Жаһанша Досмұхамбетовтар турасында сөз етпекпіз.


1917 жылы Ақпан революциясынан кейін Қазақ даласында съезд шақыру
туралы мәселе қайтадан көтеріледі. Ең әуелгі облыстық съезд Орал қаласында
өтеді. Сонымен Бүкілқазақтық жалпы съезд 1917 жылдың 21-26 шілдесіне Орынбор
қаласында өтеді. Съезд барысында 15-ке жуық мәселе қаралады. Аталған съезге
әрбір облыстан лайықты деген кандидаттар тізімі қазақ газетіне жарияланды.
Съезге Орал облысынан 1) Халел Досмұхамедов; 2) Жаһанша Досмұхамедов; 3)
Нұрғали Бимағамбетов; 4) Сәлімгерей Қаратілеуов; 5) Ғабидолла Әлімбеков; 6)
Ғабидолла Бердібаев; 7) Ғұмар Есенғұловтар қатынасып, бүткіл Орал облысына
қарасты қазақтардың аманатын арқалап барады.


1917 жылдың 5-13 желтоқсанында ІІ Бүкілқазақтық съезд шақырылады.
Бұл съезге Ресей империясының әрбір бөлігінде жүрген қазақ халқының таңдаулы
өкілдері қатынаса алатын үлкен әрі тұңғыш форумы еді. Съезд делегаттары
Ә.Бөкейхановтың қазақ облыстарында тұратын орыс халқының ой – пікірін білгенше
автономия мәселесін кейінге қалдыру жөніндегі пікірін алға тартты. Ал
оңтүстіктен келген делегаттар бұл ұсынысты қолдамай тастайды. Осылайша
алауыздық нәтижесінде Алашорда үшке бөлінеді: Шығыста Алашорда (орталығы Алаш
қаласы), Ойыл уәлаяты (Орал облысы) ал соңғысы Жетісу бөлігі.


Сол бір қиыншылығы мол ел басына күн туған заманда Ойыл өңірі де
Алаш қайраткерлерінің саяси аренасына айналып үлгерді. Ойыл аумағында Алашорда
үкіметінің белсенді әрі ықпалды өкілдері Халел мен Жаһанша Досмұхамбетовтар
Алаш қозғалысының алғашқы күнінен бастап белсенділік танытады. Мысалы олар
Москвада жүріп, елге мынадай хабарлама жібереді: -«Ал, Алаш! Қабағың қатып,
көңілің жабығып тұр едің, ілгері басқан аяғың кейін кетуге таяп тұр еді.
Бостандық көліне түсіп, жоғала жаздап едің... Құдай берді, жарылқады. Ақ
түйенің қарны жарылды! Өмірі қазақ, қазақ болғалы көрмеген қуанышың басыңа
келді. Көтер басыңды! Тойың тойға ұлассын! Тіріл Алаш! Сілкін Алаш! Жаса Алаш!»
дей келе, 21 наурызда Бөкейханов мен Ермековтың атына телеграмма салады. Біз
халық комиссарлары мен сөйлесіп жатырмыз. Алаштың автономиясына қарсылығы жоқ.
Бүгін, ертең Алашордамен Сталин өзі сөйлеседі деп, хабарлайды.


Ендігі кезекте Ойыл уәлаяты турасында
сөз қозғайық. Орал облысының қазақтары ІV облыстық съезде өздерінің ерекше
тәуелсіз облысын құрғандығын хабар етеді. Бұл құрылым Ойыл уәлаяты деп аталады.
Ойыл уәлаяты 1918 жылдың 6 мамыры күні өмірге келеді. Уәлаят өзінше үкімет
құрып, оған уақытша тәуелсіз билік беріледі.


1918 жылы Жымпиты
қаласында өткен Орал өңірі қазақтарының 4-сьезінде Қазақстанның бүкіл батыс
өңіріне ықпал етерлік ұлттық- территориялық құрылым –«Ойыл уәлаяты уақытша
үкімет» жариялауға қатысты. Сол жылы қыркүйек айының ортасында Кеңес өкіметіне
қарсы күштердің Уфа директориясын жариялау мәжілісіне жинаған Алашорда
қайраткерлері бұл құрылымды қолдап, оған «Алашорданың батыс бөлімшесі» деген ат
береді. Осы кезеңде Халел Алашорданың атты әскерін ұйымдастырып, Самарадағы Комуч үкіметінен қару-жарақ алуға банк ашуға, баспахана,
«Еркін қазақ» газетін шығаруға көп еңбек сіңірді. Алаш басшыларының 1917 жылдың
қарашасынан бастап ұлттық мемлекет құруға бағытталған арман- мұраты


Осы жылдың 22 маусымы күні Ойыл уәлаяты
құрылтай жиынының мүшесі жалпы Қазақтық құрылтай жиналысы комитетіне жіберген
мәлімдемесінде. Орал облысының қазақтарының 6 мамырдағы облыстық облыстық
съезден соң, өзінің территориясын айқындап алды. Орталығы Жымпиты қаласы. 7
адамнан тұратын өздерінің уақытша үкіметі сайланды. Үкімет төрағасы болып,
құрылтай кеңесінің төрағасы Жаһанша Досмұхамбетов сайланды. Съезд шешімі
бойынша үкіметке ұлттық әскер құру мен милиция жасақтау тапсырылды.


Облыс аймағындағы Большевиктермен күрес табанды түрде жүргізілуде.
Ал Үкімет болса комитеттің іс-әрекеттерімен танысуда. Ойыл уәләятының басты
резиденциясы Жымпиты қаласы, ал қосымша оңтүстіктегі бекеті Ойыл мекені
саналды. Ойыл мен Жымпитының арасын байланыстыру мақсатымен телеграф байланысы
іске қосылды. Қажет болған жағдайда аталған екі пунктіге телеграмма
жіберуіңізге болады деп мәлімдейді.


1918 жылдың 30 шілдесі күнгі «Қазақ» газетінде «Ойыл уәлаятының
Үкіметі» атты мақала жарияланады, мақала аты сірә белгісіз грифпен жазылған.
Келесі кезекте сол мақаланы ұсынбақпыз. Мақала авторы сол кездегі Ойыл
бекінісіндегі саяси жағдайға барынша шолу жасап өтеді. Мысалы ол, Жаһанша
Досмұхамедов Мәскеуге барып Совет үкіметімен сөйлесіп қайтты. Бүгінгі күні
Ойылдықтар Большевиктерге қарсы іс-қимылдарын күшейте түсті. Үкімет негізінен
Ойыл бекінісінде. Бекіністе толық мүшелері мен әскерилер орналасуда. Тіпті
Ойылда инструкторлар дайындайтын школа қазақ жігіттерін үйретіп, офицерлер
даярлауда. Земство бұрынғы қалпында, оның ісіне үкімет қол сұқпайды. Ойылдықтар
атынан Орынбордағы жиынға Орал облыстық земствосының мүшесі Сейдолла Ишан
Несіпбаев 17 шілде күні келді. Несіпбаев Орынбор атты казактарымен саяси
байланыс жасай отырып, Ойылдықтар үшін қару жарақ жағын іздестірмек.


Қазақ баспасөз тарихында ерекше орны бар
басылымдардың бірі- Батыс Алашорда көсемдерінің басшылығымен жарыққа шыққан
«Еркін қазақ» газеті.


1918-1919жылдары шығарылған. Редактор
болып қызмет атқарған: М. Мәметованың әкесі Мәмет.


Орынбордағы Алашордалықтар Сейдолла Ишанға «Алашорда қимылдарынан
хабарларың бар ма?» деп сұрады, сонда Сейдолла «Құдайға шүкір радио,
телеграфымыз бар сол арқылы» хабардармыз деп жауап береді.


1918 жылдың 19 тамызында Жаһанша Досмұхамедов Орынбор – Самара
қалаларына барып, Сібір үкіметі мүшелерімен сөйлесіп қайтады. Бұл кездесулер
Жаһанша үшін сәтті аяқталып, Самара қаласындағы комитет арқылы Жаһанша 600
винтовка мен пулеметті Орынбор арқылы Ойыл қаласына жібереді.


Осылайша Жаһанша мен Халел Большевиктерге қарсы қимылға дайындалып
отырды. Алайда кейбір іріткі келтіретін саяси күштер олардың қимылдарын әрдайым
қарсылық білдіріп отырды.


1918 жылдың қарашасында Ойыл қаласында ,
Батыс Алашордлықтардың ІV облыстық съезі болып өтеді.


1918 – 1921 жылдар аралығында тарихи
деректер мен алашорда үкіметінің ресми құжаттарында Ойыл қаласы деп
көрсетіледі.


Сонымен қайтып ІV облыстық съезге
оралатын болсақ, онда төмендегідей мәселелер қаралады.


Біз бүгінгідей жағдайда ең бастысы
милиция керек, және де сол милицияны үйрететін офицерлер керек. Ол екеуі де
қазір бізде жоқ. Жалпы милиция мәселесі декабрь съезінде айтылған болатын.
Ендігі айтпағымыз офицер болуға қандай білімі бар адамдар алынатын жағы. Тағы
бір ұсынысымыз ол осы Ойыл қаласынан өлкедегі қазақ жастарын оқытатын Юнкерская
школа ашу ісі болып отыр. Себебі Орынборда орналасқан школаға қазақ балдарының
оқуы некен саяқ. Олар орыс тілін білуді талап етіп отыр деп, баяндайды.


Аталған мақсатта, 1918 жылдың қараша
айында Ойыл қаласында Алашорда үкіметінің белсенді мүшесі, Батыс орданың
төрағасы Х.Досмұхамбетовтың төрағалығымен үлкен кеңес өткізіледі».


Өткізілген кеңес отырысының басты мәселелері төңірегінде үзінді келтірсек
артық болмас.


Ойыл жиынында қаралған басты мәселе, ел қорғау, ұлттық бірігушілік
идеалары тасталады. Ойылда негізінен атты милиция жасақтары құрылады.
Қазақтарға қарумен аттың үстіндегі қимылдары казактар үйретеді. Атты жасақтарды
топтастырып даярлауымыз керек, әр топ 20-25 адамнан құралады. Оны басқарып
даярлайтын инструктор тағайындалады. Бүгінгі жағдайымызды ескере отырып, біз 50
кісіге бір инструктор, 100 адамға бір офицерден есептедік.


Осындай мақсатпен Ойыл қаласынан тез арада милициялар даярлап
шығатын Юнкерская школа ашу үмітімізді де жасырғымыз келмей отыр. Юнкерская
школаға ұлтына қызмет етемін деген талабы бар жастарды оқытуымыз шарт.
Милицияларымызды оқыту үшін атты казак офицерлерін алғалы отырмыз. Сол
офицерлер өзімізден болу үшін, қазақ офицерін шығаратын школа ашуымыз абзал
болар еді.


1919 жылдың қараша айында тарихта «Ойыл оқиғасы» деген атпен
Алашордалықтар үшін маңызды саяси оқиға болады. Алайда Кеңес әскерлерінің күші
мен саяси ұйымшылдығының арқасында Ойыл бекінісі басып алынады.


Енді сол Ойыл оқиғасына шолу жасап өтсек артық болмас. Бұл оқиға
1919 жылдың 21 қара күні болатын. Ойыл бекінісінде 200-ге тарта Алаш
милициялары мен 80 –ге жуық юнкерлер орналасады. Бұл ар Жыпмитыда орын алып
отырған оқиғаға байланысты күшейтілген тәртіп болатын. Қызыл әскерлер келе
жатыр деген үрей Алаштықтарды қатты шошындырды. Жымитыдағы алаштықтарға
Қызылдарға қарсы күш көрсетуге бұйрық беріледі алайда, олар бұйрықты орындамай
қашып кетеді. Бұл хабарды естісімен Ойыл бекінісінде орналасқан 200 – ге жуық
алаштық милициялар мен юнкерлердің бір бөлігі Ойылдан шығып, Орал жолы бағытын
бетке алады. Ойылдан шыға берістегі 18 шақырым қашықтықтағы Ақсай тамағына
тоқтап. Түстеніп алады да, 20 милицияны Ақсайдың тамағына тастап кетеді. Қалған
бөлігі Оралды одан әрі бетке алады. Түнгі сағат 12-лер шамасында әлгі Ақсайдың
тамағында қалдырылған отрядқа Микулға ауысыңдар деген тәртіп келеді. 22 қараша
күні Микулдағы әскерлерге Ойыл бекінісіне қайта оралулары туралы бұйрық келеді.
Ақсайға жақындай берісте алдарынан қаптай шыққан адамдарды көреді, оларды атты
Алаш милициялары қоршап келеді, бұлар тұтқындағы қазақ жігіттері болатын.
Ойылға келісімен әлгі тұтқындарды түрмеге қамайды. Бұндай әрекетке түсінбеген
ел болса мәре – сәре болысып жатты. Бұл қалай сонда тұтқындар да алаш
милиционерлері оларды тұтқындаушылар да Алаштықтар.


Артынан белгілі болғандай тұтқындағы милиционерлер Алаштықтарға
бағынбағандар, Большевиктік пиғылдағы қазақ өкілдері болатын. Аталған уақиғадан
көп ұзамай, Ойылға Қызыл Армия да келіп жетіп, Совет билігі орнайды. Осылайша
Ойыл бекінісі 1919 жылдың 22 қарашасында басып алынып, Совет үкіметі келіссөз
жүргізумен аяқталды. 1932 жылы Жаһанша, Халел
Досмұхамедұлылар 5 жылға еркінен айырылып,
Ресейге жер аударылды.


1937-1938 жылдары «Алаштың»көсемдері түгелдерлік «халық жауы»
ретінде құртылды.


Қорыта келгенде Алашорда үкіметі тұсында
Ойыл өңірінің сол кездегі қоғамдық – саяси құбылыстардың ортасында болғанын
көреміз. Ал енді Ойыл өңірі аймағында Алашордалықтардың өкілдерінің
қызметтеріне келетін болсақ, Халел және Жаһанша Досмұхамедовтардың саяси –
құқықтық көзқарасының өзі Алаш партиясының құрылуы мен олардың қызметтерінің
қазақ ұлтының одақтасуы мен деребестік жолындағы күреске айналдырғанын көреміз.


Мұстафа Шоқай Ойыл жерінен өткендегі мақсаты Халел Досмұхамедұлымен
жасырын түрде кездесу болған.

Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ, 13-11-2012 18:18 (link)

Алаш партиясы Ойылда!

Ойыл өлкесі де ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың
басындағы Ресейдің отарлық жүйесінің құрсауына ілігіп, жергілікті халықтың малы
мен жаны есепке алынып, бодандықтың қыл арқанын біржолата мойнына ілген кезі
болатын. 1937 жылдың қырғыны Ойылға өте ауыр тиді. Ойыл Алаш Орданың
орталықтарының бірі болды. Ойылда Алашорданың әскери құрамдары жасақталды. Сол
жылдары «Направо, налево, Халелдің салған әлегі» деген өлең де шығарылған.
Атағы шартарапқа жайылған Көкжар жәрмеңкесі де ірі жәрмеңкелердің бірі болған.


М.Құл - Мұхамбеттің еңбегінде ХХ ғасырдың басындағы жалпы
Қазақстанды шарпыған Алашордашылар үкіметінің іс – қимыл бағдарламалары мен
Батыс Алашордашылар жетекшілерінің өлкеде жүргізген саяси – құқықтық
көзқарастарына егжей – тегжейлі тоқтала отырып, Ойыл қаласының Алашорда үкіметі
тұсындағы саяси әрі қоғамдық оқиғалардың орталық аренасына айналғандығы
жөніндегі тың мәліметтерді алуға болады.


Өз жұмысымызда қоғамдағы жариялылыққа орай ХХ ғасырдың басындағы
қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси көзқарастарын зерттеп, объективті баға беріп,
патшалы Үкіметтің өлкеде жүргізген қоғамдық – саяси, әлеуметтік – экономикалық
саясатының шынайы бет – пердесін ашып қарастыруды, ХХ ғасырдың басында Ойыл
қаласының Алашорда Үкіметі, Батыс Алашордашыларының тірек бекетіне айналғанын
дәлелдеуді мақсат етіп отырмыз.


Ойыл өңірінің тарихы жөнінде нақты әрі дәлірек деректер беретін
нақты зерттеулердің жоқтың қасы. Жұмыстың ғылыми жаңалығы Алашорда Үкіметінің,
Батыс бөлігінің Ойыл өңірі аумағындағы қызметттері мен іс әрекеттері көрініс
табады.


ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы
Қазақстанда жүргізілген отарлық саясат, түптеп келгенде жергілікті қазақтардың
Ресейге деген ашу-ызасын тудыра бастады. Өлкеде жүргізілген үстемдік пен
озбырлық саясат көзі ашық қазақ қауымының тікелей наразылығына ұшырады.


Ә.Бөкейханов бұл турасында былай деп жазған болатын: «Өлкеде
жүргізілген орыстандыру саясатының бүкіл тауқыметін бастан кешірген қазақ
қауымы үкіметке қарсы оппозицияда болу ниетінде, орыстың оппозициялық
партиялары іш тартады. Жуық арада далада, бәлкім қазақ арасында белең алып келе
жатырған екі саяси бағытқа сәйкес екі саяси партия ұйымдастырылатын сыңайлы.
Олардың бірі ұлттық – діни партия деп аталуы мүмкін, және де қазақтарды басқа
мұсылман халықтармен біріктіру оның мұраты болып табылады. Басқа бір батыстың
бағыты қазақ даласының болашағы осы сөздің кең мағынасында батыс мәдениетін саналы
түрде іс жүзіне асыруда», деп баға береді.


1919 жылдың қараша айында тарихта «Ойыл
оқиғасы» деген атпен Алашордалықтар үшін маңызды саяси оқиға болады. Алайда
Кеңес әскерлерінің күші мен саяси ұйымшылдығының арқасында Ойыл бекінісі басып
алынады. Ал 1919 жылдың 19 желтоқсанындағы Революциялық
Әскери Кеңестің 3 дивизия басшысына, Ойыл бекінісінің Алашордалықтардан толық
тазартылғандығы жөнінде ақпарат  береді.

This group may contain posts available to members only.
Join the group to read them