Без партийный,
28-12-2010 09:02
(ссылка)
КОХИНУР ТУРАЛЫ ХИКАЯ. окыныз кызык
сказка КОХИНУР - ПОВЕЛИТЕЛЬ АЛМАЗОВ
КОХИНУР» - ПОВЕЛИТЕЛЬ АЛМАЗОВ.
А сейчас я расскажу тебе одну историю. По-моему, она весьма и весьма любопытна. Это история алмаза «Гора света», самого знаменитого в мире драгоценного камня...
Глава 1
Пророчество княжества Мальва.
История эта насчитывает более двух тысяч лет. Когда-то в незапамятные времена этот камень был найден в Южной Индии в копях Голконды, о которых упоминается в сказках «Тысяча и одной ночи».Это был гигантский кристалл. В первозданном виде он весил больше 800 карат.
Индийские сказания связывают его с временами героя древнеиндийского эпоса Викрамадитья ( 56 год до нашей эры). Много веков этот камень являлся родовой драгоценностью раджей княжества Мальва. Он являлся символом их власти. Старинная легенда гласила, что в тот день, когда этот камень перейдёт к другим владельцам, весь народ Мальвы будет обращён в рабство.
В 1304 году в результате вторжения войск султана Ала-ад-дина Хильджи древнее княжество Мальва пало, народ был порабощён завоевателями, а алмаз «Гора света» очутился в сокровищнице Дели.
Так сбылось старинное пророчество. Много бед и злосчастий принёс этот камень своим последующим владельцам. Много было пролито людской крови и слёз за обладание гигантским алмазом...
Глава 2
«Милость» Бабура .
Основатель династии Великих Моголов и мусульманской империи, правнук Тамерлана, великий султан Бабур вторгся в Индию в 1526 году. Войска индийцев были полностью разгромлены. В сражении с завоевателями погиб и владелец алмаза раджа Бикерамит. Его семью захватили в плен.
Несчастная вдова раджи, обезумевшая от страха за жизнь своих детей на коленях умоляла нового владыку принять от её семьи в дар его сыну и наследнику Хумайану чудесный алмаз. Она молила убийцу своего мужа сохранить жизнь её детям.
Великий государь милостиво принял подарок и повелел придворным летописцам отметить в «Летописях Бабура» ( «Бабур-намэ »), что среди множества других сокровищ , полученных в виде дани его сыном Хумайаном имеется крупный алмаз. Запись датирована 4 мая 1526 года.
Кстати, о судьбе несчастной женщины и её детей ничего более неизвестно. По восточным обычаям вряд ли кто-либо из них увидел рассвет следующего дня. У великих владык такая «благодарность» всегда была как бы в порядке вещей. Подумаешь, какие-то людишки, какая-то вдова и чьи-то там дети. Мелочи. Как любил говорить другой повелитель в другие времена: «Есть человек - есть проблема, нет человека - нет проблемы.»
В этом смысле что султан Бабур, что шах Надир, что император Калигула, что Наполеон Бонапарт - всегда были и будут одинаковы. Любой человек, оказавший властителю какую-либо услугу или помощь, или одаривший его чем-либо, так или иначе вызывает во властителе чувство должника, а властитель никогда и никому ничего не может быть должен, это ему все должны, психология у него такая. Следовательно: « Нет человека - нет долга.» То есть, любой подарок любому властителю - это смертный приговор дарителю. Увы, как и сотни лет назад, эта истина не всегда и не до всех доходит...
Глава 3
Сыновняя «любофф».
Итак, с той поры, как алмаз оказался в руках династии Великих Моголов и стал символом их власти новые правители Индии стали считать, что пока «Гора света» сияет над троном Великих Моголов - власть их непоколебима.
Лет 70 так оно вроде и было. Но, увы, там где речь идёт о власти, в конце концов иссякают даже родственные чувства.
Сын шаха Селим любил власть больше, чем родного отца. Поэтому он не стал ждать, когда батюшка передаст её ему, а в 1605 году сверг своего отца с законного трона, отобрав у него (естественно) и алмаз.
С той поры членов царствующей фамилии преследовали семейные трагедии, сопровождавшиеся заточениями, пытками и даже убийствами.
Глава 4
Павлиний трон.
При шахе Джехане империя Великих Моголов вроде бы достигла своего расцвета. Известный французский путешественник и коммерсант-ювелир Жан-Батист Тавернье (1605 - 1686 г.г.) в своей книге «Шесть путешествий, совершенных Ж.-Б. Тавернье в Турцию, Персию и Индию» ( Париж. 1676 г.) писал, что по повелению шаха Джехана алмаз был огранен в форме розы, напоминал половину разрезанного поперёк яйца и весил 186 карат.
Памятуя о том, что до обработки, выполненной венецианским камнерезом Гортензио Борджио, алмаз был гораздо тяжелее, можно себе представить, как расстроился всемогущий шах Джехан! Он не только не заплатил мастеру за работу, но и лишил его всякого имущества и выгнал в пустыню без еды и питья на верную смерть. Даже убивать не стал, посчитал , что это было бы для виновника его огорчений слишком лёгким наказанием и чересчур быстрым избавлением от заслуженных им страданий.
Главным сокровищем шаха Джехана был Павлиний трон. Это достояние династии Великих Моголов находилось в специальном зале на массивном мраморном возвышении, украшенном бесчисленными рубинами, изумрудами и сапфирами.
Сиденье трона поддерживалось шестью массивными золотыми столбами. Над троном находился ажурный навес, сплетённый из тонкой серебряной проволоки в виде растительного орнамента: виноградных лоз, листьев и цветов с лепестками из прозрачных зелёных изумрудов, почками из малиновых, огненно-красных и пульсирующих алым светом рубинов, а сердцевина цветов состояла из кристально чистых глубокого василькового цвета сапфиров. Поддерживали это чудесное сооружение инкрустированные золотом и самоцветами серебряные шесты. Позади тронного сидения располагались фигуры двух павлинов, отлитые из чистого золота. Именно поэтому и весь трон назывался Павлиньим. Гребни и хвосты сказочных птиц были сплетены из золотой и серебряной проволоки и украшены драгоценными каменьями, которые были подобраны таким образом, чтобы своим цветом повторить в точности оперение живых павлинов. Глазами этих птиц являлись чистейшие и прозрачнейшие алмазы, каждый - величиной с лесной орех.
Но самым главным в Павлиньем троне были всё же не сами драгоценные павлины. Нет. Главным «действующим лицом» здесь был бесценный волшебный алмаз «Гора света», символ несокрушимой власти, побеждающей время, расстояния и народы.
Непревзойдённый сияющий алмаз располагался ровно между двумя драгоценными золотыми птицами. Он был укреплён с таким расчётом, чтобы всегда находиться прямо над головой сидящего на троне повелителя. Главной обязанностью священного камня «Гора света» было охранять от любых напастей своего хозяина.
Как зеницу ока оберегал властитель своё бесценное чудо. Даже детям шаха под страхом смерти запрещалось приближаться к алмазу. Днём и ночью, не смыкая глаз, стояла на страже камня свирепая шахская гвардия.
Глава 5
Сокровища узника Агры.
С безумной тоской глядел издали на алмаз «Гора света» сын шаха Джехана по имени Аурангзеб. С юных лет принц грезил о безграничной власти, дать которую ему мог только волшебный алмаз отца. Но как завладеть сокровищем? Не раз подсылал Аурангзеб своих слуг, чтобы они выкрали камень, но всякий раз лишь обрекал их тем самым на верную мучительную смерть. Стража шаха Джехана не подпускала к алмазу никого.
Ослеплённый яростью Аурангзеб собрал своих сторонников и совершил дворцовый переворот. С нечеловеческой жестокостью он лично убил всех своих братьев, а отца приказал схватить и вместе со всеми его сокровищами заключить в страшную неприступную тюрьму Агры. Убить отца Аурангзеб не мог не из-за мук совести, которая у него отсутствовала напрочь, а лишь потому, что знал: гнев волшебного камня «Гора света» настигнет его повсюду, если он попытается забрать его у отца силой. По замыслу подлого Аурангзеба его отец шах Джехан должен был добровольно передать ему «Гору света».
Семь лет просидел шах Джехан в душной и сырой тюрьме среди своих сокровищ. Каждый день требовал Аурангзеб ответа от узника, который был его родным отцом. Но ни под каким предлогом не соглашался шах Джехан добровольно передать подлому сыну бесценную реликвию, алмаз, перешедший к нему когда-то от венценосных предков.
Однажды, чтобы смягчить сердце узника, коварный Аурангзеб разрешил дочери шаха Джехана навестить отца в его пожизненной тюрьме. Едва узнала сестра Аурангзеба в измождённом седом старике с блуждающим взглядом своего прежде могучего и всесильного отца, владыку народов всей Индии! Горько разрыдались они, обнявшись. Несчастный отец стал умолять свою дочь тайно привести к нему несколько оставшихся в живых верных слуг с молотами, дабы раздробить все драгоценности, находящиеся вместе с ним в тюрьме Агры. И уничтожить «Гору света», чтобы этот алмаз никогда не достался проклятому Аурангзебу...
Вот что бывает, когда родители не занимаются вовремя и как следует воспитанием своих детей. Порой из родного сына можно вырастить настоящее чудовище, особенно когда в роду такая дурная наследственность.
До конца своих дней узник Агры шах Джехан так и не признал власти тирана Аурангзеба. Он умер на руках своей дочери в украшенной драгоценностями тюремной камере.
Глава 6
Исчезновение алмаза.
Прошли годы. Однажды, знойным днём 1739 года с древних сторожевых башен Дели часовые увидели , как с запада на город надвигается огромное тёмное облако. Это приближалось бесчисленное войско великого шахиншаха Персии Надира. Он остался в истории народов мира как умный, хладнокровный, умеющий достигать своей цели, жестокий властитель.
Непобедимая армия Надира покорила всю Северо-Западную Индию, она ворвалась на улицы Дели, прокладывая себе дорогу огнём и мечом. Тысячи горожан погибли. Склонил голову перед властью шахиншаха и сам делийский правитель шах Мохаммед.
Надир завладел всеми сокровищами Великих Моголов. Всеми, кроме одного. Того, без которого завоевание всего мира не имело для Надира никакого смысла. Исчез алмаз «Гора света»!
Во все концы разослал шах своих гонцов. За любые сведения о могущественном алмазе была обещана огромная награда. Долго, но тщетно искал грозный Надир царя царей среди сокровищ мира - легендарный камень...
Глава 7
Тюрбан Мохаммеда.
И всё-таки нашёлся язык , проболтавший тайну алмаза. Одна из жен в гареме шаха Мохаммеда расказала вездесущим шпионам Надира о том, что волшебный камень прячет шах Мохаммед в своём тюрбане, который не снимает со своей головы никогда, ибо верит в чудесную силу сокровища, которое поможет ему вернуть утраченную власть.
Хладнокровный и расчётливый Надир решил использовать эти надежды Мохаммеда и заполучить заветный алмаз не силой оружия, а силой своего изворотливого ума. Таким образом, ему было важно, как почти сто лет до него тирану Аурангзебу , чтобы алмаз перешёл к новому владельцу по доброй воле его прежнего хозяина. В отличии от Аурангзеба Надир добился желаемого! Как же он сделал это?
Надир сам предложил Мохаммеду заключить между ними вечный мир и обещал вернуть ему царство. Безумно обрадовавшийся Мохаммед сразу поверил в то, что это магические силы, заключенные в алмазе « Гора света», помогают ему снова стать властелином. Ни на мгновение не усомнившись в искренности намерений шахиншаха Надира счастливый Мохаммед отправился к своему врагу на пир по случаю заключения мира между ними.
Шах Надир был крайне внимателен и любезен с Мохаммедом, создавая у того впечатление, что завоеватель действительно собирается сдержать своё слово. Совершенно потерявшему всякую бдительность, счастливо расслабившемуся Мохаммеду посреди пира Надир внезапно предложил в знак того, что между великими правителями больше никогда не будет вражды, как это подобает традиции, обменяться тюрбанами. Отказаться от такого предложения в этот момент было равносильно объявлению войны, поскольку хозяин имел право расценить отказ как личную смертельную обиду.
Хитро улыбаясь , радушный и коварный одновременно Надир снял свой головной убор и спокойно протянул его гостю. Страшно побледневший Мохаммед проделал то же самое и спешно удалился. Он мгновенно осознал, что потерял навсегда своё сокровище, а вместе с ним не только надежду на власть, но и последний шанс на сохранение своей жизни.
Глава 8
Безумие шаха Надира.
В тот миг, когда новый владелец сокровища, великий Надир, размотал тюрбан Мохаммеда и впервые увидел лучезарное сияние алмаза, он воскликнул в восхищении: «Кох - и - нур!»
«Кохинур» - именно так переводится с персидского языка «Гора света»... Надир долго не мог поверить реальности обрушившегося на него счастья. Вместе с алмазом в сердце Надира вселился великий страх потерять его. Сокровище не принесло спокойствия своему владельцу. Паническая боязнь потерять «Кохинур» - «Гору света» лишила его спокойствия навсегда, он не мог ни спать , ни есть, и думал лишь об одном... Он стал подозрителен к самым близким людям. Сияние камня сводило его с ума!..
В 1747 году великий шахиншах Персии и Индии Надир был убит в столице своей империи городе Исфагане. Священный «Кохинур» не спас властителя и завоевателя от трагической гибели. Увы, но таковы обычно плоды любого деспотического правления...
После смерти Надира власть и «Гора света» на короткое время перешли к его младшему сыну, принцу Роху. Однако, заговорщики быстро лишили его власти. Принц успел надёжно спрятать могущественный алмаз. Роха схватили, пытали и даже ослепили, но он так и не открыл тайны «Кохинура» и не выдал заветного сокровища.
Глава 9
Воровская династия.
В Исфагане начались беспорядки. Смутные времена наступили для Персии. Великая империя распадалась на глазах. Прожжёный авантюрист безродный афганец Ахмад Абдали предпринял безуспешную попытку захватить трон. Когда его заговор провалился, он, воспользовавшись всеобщим замешательством, похитил из сокровищницы царя царей шахиншаха Надира драгоценный алмаз «Кохинур» и вместе с легендарным рубином Тимура тайно вывез его в Кандагар!
Там безродный Ахмад Абдали основал Афганское королевство и объявил себя основателем династии Дурр-и-Дауран ( «Жемчужина века»). Поэтому все его наследники стали носить прозвище Дуррани. Наследник Ахмада Тимур перевёл столицу из Кандагара в Кабул в 1773 году. Туда же с собой он перевёз и бесценный алмаз. В 1793 году Тимур скончался...
Глава 10
Афганская смута.
И опять началась великая смута! Двадцать три сына Тимура Дуррани участвовали в борьбе за единоличную власть в Афганском королевстве. Сначала преемником Тимура стал пятый из двадцати трёх сыновей Заман-Мирза. Чтобы сохранить своё шаткое положение он уступил часть своего королевства провинцию Лахор сикхскому авантюристу Ранджиту Сингху, надеясь на его поддержку. Но ещё раз подтвердилась древняя мудрость о том, что у абсолютной власти не бывает ни братьев, ни искренних друзей.
В том же году Заман-Мирза был свергнут с трона своим родным братом Махмудом. Но и тому не удалось поцарствовать всласть, ибо вскоре и он был свергнут с трона сторонниками другого брата, Шуджа-уль-Мулька. «Кохинур» достался ему. Однако, несмотря на поддержку придворных, новый правитель не пользовался ни любовью, ни уважением своих подданных.
В июле 1813 года, чтобы спасти свою жизнь, Шудж-уль-Мульк был вынужден бежать в Лахор, рассчитывая на защиту и покровительство того же Ранджита Сингха. Тот предоставил ему убежище. Но, разумеется, не бескорыстно. Взамен правитель сикхов , объявивший себя магараджей, потребовал от Шуджи все его сокровища.
И, конечно, в первую очередь Сингх отобрал у беглеца бесценный алмаз «Гора света» - «Кохинур»...
Глава 11
Последняя воля магараджи.
Волшебный алмаз был вставлен в браслет, который Ранджит Сингх носил на всех приёмах и зорко хранил среди драгоценностей своей короны в Тошахане, дворце близ Лахора. Долгими ночами в одиночестве посреди своей сокровищницы при свете горящих огней любовался правитель Лахора красотой бесценного камня, всматриваясь в его глубину...
...И оборвётся жизнь моя,
И растворится след
На вечном камне бытия,
Вобравшем целый свет.
Ни расколоть, ни растереть
Тот камень никому,
Поскольку жить и умереть
Положено всему.
В нём так изменчивы черты,
Сиянье стольких глаз...
В нём вперемежку - я и ты
И всё, что кроме нас.
Гляжу на блеск его лучей,
На вечный свет зари:
Как будто я уже ничей
И где-то там, внутри...
Ранджит Сингх долго размышлял о судьбе «Горы света» и, однажды, он пришёл к выводу, что «Кохинур» не приносит людям ничего, кроме огромных несчастий. В душе Ранджита стало зреть решение избавиться от алмаза, обладать которым он стремился многие годы своей жизни. Однако, никто из смертных не вечен под луной, даже могущественный магараджа. В 1839 году, лёжа на смертном одре, он пытался сказать подданным о том, что хочет завещать бесценный алмаз лахорскому храму бога Джаганатха. Но язык его уже не шевелился.
Придворные стали поочередно спрашивать его о том, что он хотел сказать. Умирающий повелитель кивком головы выразил своё согласие на передачу алмаза храму. Однако казначей Ранджита так и не решился исполнить волю магараджи без её документального засвидетельствования.
Так, помимо воли владыки великий алмаз «Кохинур» остался в сокровищнице сказочного Лахора.
Глава 12
«Скорая помощь» по-английски.
Новым хозяином алмаза стал молодой раджа Далиб-Сингх, утвердившийся на лахорском престоле при международной поддержке Англии. В середине 19 века Британия , владычица морей, была в зените своей силы и славы.
Дабы «помочь» утвердить власть Далиб-Сингха, хотя на самом деле это было только поводом, Англия направила в «поддержку» радже в Лахор своего резидента с отрядом британских регулярных войск. Однако, в действительности - «помощники» вели себя как хозяева.
В 1848 году в Лахоре вспыхнул бунт двух сикхских полков. На подавление бунта прибыли дополнительные регулярные части англичан. Воспользовавшись ситуацией, руководство Ост-Индской компании объявило о переходе сокровищ Лахора в её владение... Причём поначалу компания забрала сокровища вроде бы как на хранение, чтобы во время смуты их не выкрали.
Но потом вступил в силу принцип силы: « Что охраняю, то и имею». По-моему, и сейчас и раньше подавляющее большинство краж происходят при участии или при пособничестве охраны. Принцип «что храню - то и имею» - бессмертен!
И уже в 1849 году драгоценности короны правителей Лахора были объявлены военными трофеями английских войск.
Глава 13
Прихоть королевы.
По поручению Ост-Индской компании 3 июня 1850 года лорд Далхаузи преподнёс алмаз «Гора света» королеве Великобритании Виктории. В 1851 году камень при огромном стечении публики демонстрировался на Большой выставке. И только английской королеве Виктории великий алмаз «Кохинур» показался невзрачным!
Древняя индийская огранка камня не устроила венценосную правительницу Великобритании и 6 июля 1852 года под наблюдением королевского минералога Джеймса Теннанта на амстердамской фабрике обработки алмазов была начата работа по переогранке «Кохинура».
Работники посольства, доставившего алмаз в Голландию на переогранку, полгода ухаживали за старшим шлифовальщиком , как за маленьким ребёнком. Его кормили в строго определённое время, наблюдали за тем, чтобы пища была питательная и здоровая, не разрешали переутомляться, устраивали ему развлечения, охраняли его сон и покой, принимали меры предосторожности, чтобы он не заболел и на него не напали бандиты... 456 часов напряжённой работы потребовалось для того, чтобы переогранить величественный «Кохинур»!
После переогранки вес камня уменьшился до 108,9 карата, причём многим специалистам минералогам и доныне кажется сомнительной мудрость этого поступка. Дело в том, что в новой форме алмаз так и не достиг точных пропорций бриллианта, игра света в нём улучшилась ненамного.
А самое печальное заключается в том, что с потерей изначальной формы камень утратил львиную долю своей исторической привлекательности! Увы, но это уже не Тот «Кохинур», о котором грезили властители мира... Так вздорный каприз избалованной венценосной женщины уничтожил чары древней легенды.
Глава 14
Гордость британской короны.
Королева Виктория носила иногда этот алмаз в виде броши, но честно говоря, особого интереса к нему так никогда и не имела.
После её смерти камень ( вернее, то, что от него осталось после «улучшения») был причислен к королевским регалиям. Он был укреплён в центре переднего креста Государственной короны, которая принадлежала вначале королеве Александре, а с 1911 года - королеве Марии - бабушке нынешней английской королевы Елизаветы П.
Для коронации Её Величества королевы Великобритании Елизаветы П фирмой «Гаррард и Ко» была изготовлена новая корона. И теперь камень «Гора света» украшает эту корону.
Эпилог.
На этом сказка самого знаменитого алмаза на Земле заканчивается. А, может быть, что-то ещё произойдёт? Не знаю. Ответить на этот вопрос может только Вечность, заключённая в волшебном алмазе.
Метки:кох-и нур
КОХИНУР» - ПОВЕЛИТЕЛЬ АЛМАЗОВ.
А сейчас я расскажу тебе одну историю. По-моему, она весьма и весьма любопытна. Это история алмаза «Гора света», самого знаменитого в мире драгоценного камня...
Глава 1
Пророчество княжества Мальва.
История эта насчитывает более двух тысяч лет. Когда-то в незапамятные времена этот камень был найден в Южной Индии в копях Голконды, о которых упоминается в сказках «Тысяча и одной ночи».Это был гигантский кристалл. В первозданном виде он весил больше 800 карат.
Индийские сказания связывают его с временами героя древнеиндийского эпоса Викрамадитья ( 56 год до нашей эры). Много веков этот камень являлся родовой драгоценностью раджей княжества Мальва. Он являлся символом их власти. Старинная легенда гласила, что в тот день, когда этот камень перейдёт к другим владельцам, весь народ Мальвы будет обращён в рабство.
В 1304 году в результате вторжения войск султана Ала-ад-дина Хильджи древнее княжество Мальва пало, народ был порабощён завоевателями, а алмаз «Гора света» очутился в сокровищнице Дели.
Так сбылось старинное пророчество. Много бед и злосчастий принёс этот камень своим последующим владельцам. Много было пролито людской крови и слёз за обладание гигантским алмазом...
Глава 2
«Милость» Бабура .
Основатель династии Великих Моголов и мусульманской империи, правнук Тамерлана, великий султан Бабур вторгся в Индию в 1526 году. Войска индийцев были полностью разгромлены. В сражении с завоевателями погиб и владелец алмаза раджа Бикерамит. Его семью захватили в плен.
Несчастная вдова раджи, обезумевшая от страха за жизнь своих детей на коленях умоляла нового владыку принять от её семьи в дар его сыну и наследнику Хумайану чудесный алмаз. Она молила убийцу своего мужа сохранить жизнь её детям.
Великий государь милостиво принял подарок и повелел придворным летописцам отметить в «Летописях Бабура» ( «Бабур-намэ »), что среди множества других сокровищ , полученных в виде дани его сыном Хумайаном имеется крупный алмаз. Запись датирована 4 мая 1526 года.
Кстати, о судьбе несчастной женщины и её детей ничего более неизвестно. По восточным обычаям вряд ли кто-либо из них увидел рассвет следующего дня. У великих владык такая «благодарность» всегда была как бы в порядке вещей. Подумаешь, какие-то людишки, какая-то вдова и чьи-то там дети. Мелочи. Как любил говорить другой повелитель в другие времена: «Есть человек - есть проблема, нет человека - нет проблемы.»
В этом смысле что султан Бабур, что шах Надир, что император Калигула, что Наполеон Бонапарт - всегда были и будут одинаковы. Любой человек, оказавший властителю какую-либо услугу или помощь, или одаривший его чем-либо, так или иначе вызывает во властителе чувство должника, а властитель никогда и никому ничего не может быть должен, это ему все должны, психология у него такая. Следовательно: « Нет человека - нет долга.» То есть, любой подарок любому властителю - это смертный приговор дарителю. Увы, как и сотни лет назад, эта истина не всегда и не до всех доходит...
Глава 3
Сыновняя «любофф».
Итак, с той поры, как алмаз оказался в руках династии Великих Моголов и стал символом их власти новые правители Индии стали считать, что пока «Гора света» сияет над троном Великих Моголов - власть их непоколебима.
Лет 70 так оно вроде и было. Но, увы, там где речь идёт о власти, в конце концов иссякают даже родственные чувства.
Сын шаха Селим любил власть больше, чем родного отца. Поэтому он не стал ждать, когда батюшка передаст её ему, а в 1605 году сверг своего отца с законного трона, отобрав у него (естественно) и алмаз.
С той поры членов царствующей фамилии преследовали семейные трагедии, сопровождавшиеся заточениями, пытками и даже убийствами.
Глава 4
Павлиний трон.
При шахе Джехане империя Великих Моголов вроде бы достигла своего расцвета. Известный французский путешественник и коммерсант-ювелир Жан-Батист Тавернье (1605 - 1686 г.г.) в своей книге «Шесть путешествий, совершенных Ж.-Б. Тавернье в Турцию, Персию и Индию» ( Париж. 1676 г.) писал, что по повелению шаха Джехана алмаз был огранен в форме розы, напоминал половину разрезанного поперёк яйца и весил 186 карат.
Памятуя о том, что до обработки, выполненной венецианским камнерезом Гортензио Борджио, алмаз был гораздо тяжелее, можно себе представить, как расстроился всемогущий шах Джехан! Он не только не заплатил мастеру за работу, но и лишил его всякого имущества и выгнал в пустыню без еды и питья на верную смерть. Даже убивать не стал, посчитал , что это было бы для виновника его огорчений слишком лёгким наказанием и чересчур быстрым избавлением от заслуженных им страданий.
Главным сокровищем шаха Джехана был Павлиний трон. Это достояние династии Великих Моголов находилось в специальном зале на массивном мраморном возвышении, украшенном бесчисленными рубинами, изумрудами и сапфирами.
Сиденье трона поддерживалось шестью массивными золотыми столбами. Над троном находился ажурный навес, сплетённый из тонкой серебряной проволоки в виде растительного орнамента: виноградных лоз, листьев и цветов с лепестками из прозрачных зелёных изумрудов, почками из малиновых, огненно-красных и пульсирующих алым светом рубинов, а сердцевина цветов состояла из кристально чистых глубокого василькового цвета сапфиров. Поддерживали это чудесное сооружение инкрустированные золотом и самоцветами серебряные шесты. Позади тронного сидения располагались фигуры двух павлинов, отлитые из чистого золота. Именно поэтому и весь трон назывался Павлиньим. Гребни и хвосты сказочных птиц были сплетены из золотой и серебряной проволоки и украшены драгоценными каменьями, которые были подобраны таким образом, чтобы своим цветом повторить в точности оперение живых павлинов. Глазами этих птиц являлись чистейшие и прозрачнейшие алмазы, каждый - величиной с лесной орех.
Но самым главным в Павлиньем троне были всё же не сами драгоценные павлины. Нет. Главным «действующим лицом» здесь был бесценный волшебный алмаз «Гора света», символ несокрушимой власти, побеждающей время, расстояния и народы.
Непревзойдённый сияющий алмаз располагался ровно между двумя драгоценными золотыми птицами. Он был укреплён с таким расчётом, чтобы всегда находиться прямо над головой сидящего на троне повелителя. Главной обязанностью священного камня «Гора света» было охранять от любых напастей своего хозяина.
Как зеницу ока оберегал властитель своё бесценное чудо. Даже детям шаха под страхом смерти запрещалось приближаться к алмазу. Днём и ночью, не смыкая глаз, стояла на страже камня свирепая шахская гвардия.
Глава 5
Сокровища узника Агры.
С безумной тоской глядел издали на алмаз «Гора света» сын шаха Джехана по имени Аурангзеб. С юных лет принц грезил о безграничной власти, дать которую ему мог только волшебный алмаз отца. Но как завладеть сокровищем? Не раз подсылал Аурангзеб своих слуг, чтобы они выкрали камень, но всякий раз лишь обрекал их тем самым на верную мучительную смерть. Стража шаха Джехана не подпускала к алмазу никого.
Ослеплённый яростью Аурангзеб собрал своих сторонников и совершил дворцовый переворот. С нечеловеческой жестокостью он лично убил всех своих братьев, а отца приказал схватить и вместе со всеми его сокровищами заключить в страшную неприступную тюрьму Агры. Убить отца Аурангзеб не мог не из-за мук совести, которая у него отсутствовала напрочь, а лишь потому, что знал: гнев волшебного камня «Гора света» настигнет его повсюду, если он попытается забрать его у отца силой. По замыслу подлого Аурангзеба его отец шах Джехан должен был добровольно передать ему «Гору света».
Семь лет просидел шах Джехан в душной и сырой тюрьме среди своих сокровищ. Каждый день требовал Аурангзеб ответа от узника, который был его родным отцом. Но ни под каким предлогом не соглашался шах Джехан добровольно передать подлому сыну бесценную реликвию, алмаз, перешедший к нему когда-то от венценосных предков.
Однажды, чтобы смягчить сердце узника, коварный Аурангзеб разрешил дочери шаха Джехана навестить отца в его пожизненной тюрьме. Едва узнала сестра Аурангзеба в измождённом седом старике с блуждающим взглядом своего прежде могучего и всесильного отца, владыку народов всей Индии! Горько разрыдались они, обнявшись. Несчастный отец стал умолять свою дочь тайно привести к нему несколько оставшихся в живых верных слуг с молотами, дабы раздробить все драгоценности, находящиеся вместе с ним в тюрьме Агры. И уничтожить «Гору света», чтобы этот алмаз никогда не достался проклятому Аурангзебу...
Вот что бывает, когда родители не занимаются вовремя и как следует воспитанием своих детей. Порой из родного сына можно вырастить настоящее чудовище, особенно когда в роду такая дурная наследственность.
До конца своих дней узник Агры шах Джехан так и не признал власти тирана Аурангзеба. Он умер на руках своей дочери в украшенной драгоценностями тюремной камере.
Глава 6
Исчезновение алмаза.
Прошли годы. Однажды, знойным днём 1739 года с древних сторожевых башен Дели часовые увидели , как с запада на город надвигается огромное тёмное облако. Это приближалось бесчисленное войско великого шахиншаха Персии Надира. Он остался в истории народов мира как умный, хладнокровный, умеющий достигать своей цели, жестокий властитель.
Непобедимая армия Надира покорила всю Северо-Западную Индию, она ворвалась на улицы Дели, прокладывая себе дорогу огнём и мечом. Тысячи горожан погибли. Склонил голову перед властью шахиншаха и сам делийский правитель шах Мохаммед.
Надир завладел всеми сокровищами Великих Моголов. Всеми, кроме одного. Того, без которого завоевание всего мира не имело для Надира никакого смысла. Исчез алмаз «Гора света»!
Во все концы разослал шах своих гонцов. За любые сведения о могущественном алмазе была обещана огромная награда. Долго, но тщетно искал грозный Надир царя царей среди сокровищ мира - легендарный камень...
Глава 7
Тюрбан Мохаммеда.
И всё-таки нашёлся язык , проболтавший тайну алмаза. Одна из жен в гареме шаха Мохаммеда расказала вездесущим шпионам Надира о том, что волшебный камень прячет шах Мохаммед в своём тюрбане, который не снимает со своей головы никогда, ибо верит в чудесную силу сокровища, которое поможет ему вернуть утраченную власть.
Хладнокровный и расчётливый Надир решил использовать эти надежды Мохаммеда и заполучить заветный алмаз не силой оружия, а силой своего изворотливого ума. Таким образом, ему было важно, как почти сто лет до него тирану Аурангзебу , чтобы алмаз перешёл к новому владельцу по доброй воле его прежнего хозяина. В отличии от Аурангзеба Надир добился желаемого! Как же он сделал это?
Надир сам предложил Мохаммеду заключить между ними вечный мир и обещал вернуть ему царство. Безумно обрадовавшийся Мохаммед сразу поверил в то, что это магические силы, заключенные в алмазе « Гора света», помогают ему снова стать властелином. Ни на мгновение не усомнившись в искренности намерений шахиншаха Надира счастливый Мохаммед отправился к своему врагу на пир по случаю заключения мира между ними.
Шах Надир был крайне внимателен и любезен с Мохаммедом, создавая у того впечатление, что завоеватель действительно собирается сдержать своё слово. Совершенно потерявшему всякую бдительность, счастливо расслабившемуся Мохаммеду посреди пира Надир внезапно предложил в знак того, что между великими правителями больше никогда не будет вражды, как это подобает традиции, обменяться тюрбанами. Отказаться от такого предложения в этот момент было равносильно объявлению войны, поскольку хозяин имел право расценить отказ как личную смертельную обиду.
Хитро улыбаясь , радушный и коварный одновременно Надир снял свой головной убор и спокойно протянул его гостю. Страшно побледневший Мохаммед проделал то же самое и спешно удалился. Он мгновенно осознал, что потерял навсегда своё сокровище, а вместе с ним не только надежду на власть, но и последний шанс на сохранение своей жизни.
Глава 8
Безумие шаха Надира.
В тот миг, когда новый владелец сокровища, великий Надир, размотал тюрбан Мохаммеда и впервые увидел лучезарное сияние алмаза, он воскликнул в восхищении: «Кох - и - нур!»
«Кохинур» - именно так переводится с персидского языка «Гора света»... Надир долго не мог поверить реальности обрушившегося на него счастья. Вместе с алмазом в сердце Надира вселился великий страх потерять его. Сокровище не принесло спокойствия своему владельцу. Паническая боязнь потерять «Кохинур» - «Гору света» лишила его спокойствия навсегда, он не мог ни спать , ни есть, и думал лишь об одном... Он стал подозрителен к самым близким людям. Сияние камня сводило его с ума!..
В 1747 году великий шахиншах Персии и Индии Надир был убит в столице своей империи городе Исфагане. Священный «Кохинур» не спас властителя и завоевателя от трагической гибели. Увы, но таковы обычно плоды любого деспотического правления...
После смерти Надира власть и «Гора света» на короткое время перешли к его младшему сыну, принцу Роху. Однако, заговорщики быстро лишили его власти. Принц успел надёжно спрятать могущественный алмаз. Роха схватили, пытали и даже ослепили, но он так и не открыл тайны «Кохинура» и не выдал заветного сокровища.
Глава 9
Воровская династия.
В Исфагане начались беспорядки. Смутные времена наступили для Персии. Великая империя распадалась на глазах. Прожжёный авантюрист безродный афганец Ахмад Абдали предпринял безуспешную попытку захватить трон. Когда его заговор провалился, он, воспользовавшись всеобщим замешательством, похитил из сокровищницы царя царей шахиншаха Надира драгоценный алмаз «Кохинур» и вместе с легендарным рубином Тимура тайно вывез его в Кандагар!
Там безродный Ахмад Абдали основал Афганское королевство и объявил себя основателем династии Дурр-и-Дауран ( «Жемчужина века»). Поэтому все его наследники стали носить прозвище Дуррани. Наследник Ахмада Тимур перевёл столицу из Кандагара в Кабул в 1773 году. Туда же с собой он перевёз и бесценный алмаз. В 1793 году Тимур скончался...
Глава 10
Афганская смута.
И опять началась великая смута! Двадцать три сына Тимура Дуррани участвовали в борьбе за единоличную власть в Афганском королевстве. Сначала преемником Тимура стал пятый из двадцати трёх сыновей Заман-Мирза. Чтобы сохранить своё шаткое положение он уступил часть своего королевства провинцию Лахор сикхскому авантюристу Ранджиту Сингху, надеясь на его поддержку. Но ещё раз подтвердилась древняя мудрость о том, что у абсолютной власти не бывает ни братьев, ни искренних друзей.
В том же году Заман-Мирза был свергнут с трона своим родным братом Махмудом. Но и тому не удалось поцарствовать всласть, ибо вскоре и он был свергнут с трона сторонниками другого брата, Шуджа-уль-Мулька. «Кохинур» достался ему. Однако, несмотря на поддержку придворных, новый правитель не пользовался ни любовью, ни уважением своих подданных.
В июле 1813 года, чтобы спасти свою жизнь, Шудж-уль-Мульк был вынужден бежать в Лахор, рассчитывая на защиту и покровительство того же Ранджита Сингха. Тот предоставил ему убежище. Но, разумеется, не бескорыстно. Взамен правитель сикхов , объявивший себя магараджей, потребовал от Шуджи все его сокровища.
И, конечно, в первую очередь Сингх отобрал у беглеца бесценный алмаз «Гора света» - «Кохинур»...
Глава 11
Последняя воля магараджи.
Волшебный алмаз был вставлен в браслет, который Ранджит Сингх носил на всех приёмах и зорко хранил среди драгоценностей своей короны в Тошахане, дворце близ Лахора. Долгими ночами в одиночестве посреди своей сокровищницы при свете горящих огней любовался правитель Лахора красотой бесценного камня, всматриваясь в его глубину...
...И оборвётся жизнь моя,
И растворится след
На вечном камне бытия,
Вобравшем целый свет.
Ни расколоть, ни растереть
Тот камень никому,
Поскольку жить и умереть
Положено всему.
В нём так изменчивы черты,
Сиянье стольких глаз...
В нём вперемежку - я и ты
И всё, что кроме нас.
Гляжу на блеск его лучей,
На вечный свет зари:
Как будто я уже ничей
И где-то там, внутри...
Ранджит Сингх долго размышлял о судьбе «Горы света» и, однажды, он пришёл к выводу, что «Кохинур» не приносит людям ничего, кроме огромных несчастий. В душе Ранджита стало зреть решение избавиться от алмаза, обладать которым он стремился многие годы своей жизни. Однако, никто из смертных не вечен под луной, даже могущественный магараджа. В 1839 году, лёжа на смертном одре, он пытался сказать подданным о том, что хочет завещать бесценный алмаз лахорскому храму бога Джаганатха. Но язык его уже не шевелился.
Придворные стали поочередно спрашивать его о том, что он хотел сказать. Умирающий повелитель кивком головы выразил своё согласие на передачу алмаза храму. Однако казначей Ранджита так и не решился исполнить волю магараджи без её документального засвидетельствования.
Так, помимо воли владыки великий алмаз «Кохинур» остался в сокровищнице сказочного Лахора.
Глава 12
«Скорая помощь» по-английски.
Новым хозяином алмаза стал молодой раджа Далиб-Сингх, утвердившийся на лахорском престоле при международной поддержке Англии. В середине 19 века Британия , владычица морей, была в зените своей силы и славы.
Дабы «помочь» утвердить власть Далиб-Сингха, хотя на самом деле это было только поводом, Англия направила в «поддержку» радже в Лахор своего резидента с отрядом британских регулярных войск. Однако, в действительности - «помощники» вели себя как хозяева.
В 1848 году в Лахоре вспыхнул бунт двух сикхских полков. На подавление бунта прибыли дополнительные регулярные части англичан. Воспользовавшись ситуацией, руководство Ост-Индской компании объявило о переходе сокровищ Лахора в её владение... Причём поначалу компания забрала сокровища вроде бы как на хранение, чтобы во время смуты их не выкрали.
Но потом вступил в силу принцип силы: « Что охраняю, то и имею». По-моему, и сейчас и раньше подавляющее большинство краж происходят при участии или при пособничестве охраны. Принцип «что храню - то и имею» - бессмертен!
И уже в 1849 году драгоценности короны правителей Лахора были объявлены военными трофеями английских войск.
Глава 13
Прихоть королевы.
По поручению Ост-Индской компании 3 июня 1850 года лорд Далхаузи преподнёс алмаз «Гора света» королеве Великобритании Виктории. В 1851 году камень при огромном стечении публики демонстрировался на Большой выставке. И только английской королеве Виктории великий алмаз «Кохинур» показался невзрачным!
Древняя индийская огранка камня не устроила венценосную правительницу Великобритании и 6 июля 1852 года под наблюдением королевского минералога Джеймса Теннанта на амстердамской фабрике обработки алмазов была начата работа по переогранке «Кохинура».
Работники посольства, доставившего алмаз в Голландию на переогранку, полгода ухаживали за старшим шлифовальщиком , как за маленьким ребёнком. Его кормили в строго определённое время, наблюдали за тем, чтобы пища была питательная и здоровая, не разрешали переутомляться, устраивали ему развлечения, охраняли его сон и покой, принимали меры предосторожности, чтобы он не заболел и на него не напали бандиты... 456 часов напряжённой работы потребовалось для того, чтобы переогранить величественный «Кохинур»!
После переогранки вес камня уменьшился до 108,9 карата, причём многим специалистам минералогам и доныне кажется сомнительной мудрость этого поступка. Дело в том, что в новой форме алмаз так и не достиг точных пропорций бриллианта, игра света в нём улучшилась ненамного.
А самое печальное заключается в том, что с потерей изначальной формы камень утратил львиную долю своей исторической привлекательности! Увы, но это уже не Тот «Кохинур», о котором грезили властители мира... Так вздорный каприз избалованной венценосной женщины уничтожил чары древней легенды.
Глава 14
Гордость британской короны.
Королева Виктория носила иногда этот алмаз в виде броши, но честно говоря, особого интереса к нему так никогда и не имела.
После её смерти камень ( вернее, то, что от него осталось после «улучшения») был причислен к королевским регалиям. Он был укреплён в центре переднего креста Государственной короны, которая принадлежала вначале королеве Александре, а с 1911 года - королеве Марии - бабушке нынешней английской королевы Елизаветы П.
Для коронации Её Величества королевы Великобритании Елизаветы П фирмой «Гаррард и Ко» была изготовлена новая корона. И теперь камень «Гора света» украшает эту корону.
Эпилог.
На этом сказка самого знаменитого алмаза на Земле заканчивается. А, может быть, что-то ещё произойдёт? Не знаю. Ответить на этот вопрос может только Вечность, заключённая в волшебном алмазе.
Метки:кох-и нур
Метки: гаухар кохинур
Без партийный,
16-07-2012 11:02
(ссылка)
Ауданда биыл құрғақшылық
Биыл Бәйдібекті құрғақшылық жайлады. Өрсіке шыққан малдың іліп алар дымы жоқ. Шөп жоқ. Барының бағасы қымбат. Малға азық таппаған ел тұяқтыларды біртіндеп сатып жатыр. Бұл өз кезегінде онсыз да жұмыссыздық жайлаған ауыл тіршілігіне соққы болмақ. Күнін малмен көріп отырған ағайынның зарын кім тыңдар екен.?!
Мәселен, мал азығының ең қажеттiсi пiшен ашық саудада соңғы екi айдың iшiнде 150-200 пайызғақымбаттаған. Былтыр осы уақытта шөпті орташа есеппен 250 теңгеден алсақ, қазір 500-ден жоғары. Қыстыңгүні «шөптің бағасы күйіп тұр» деген мақалада нарықтың көтеріңкі болғанын тілге тиек еткенбіз. Ал, қазір жаз мезгілінің өзінде баға аспандап, удай қымбат болып тұрғанын қалай түсінеміз?! Мысалы, «шөп» деп атауға онша келіңкіремейтін «кәрі қыз» тікенегі араласқан шайырдың (сасыр) бағасы 400 теңгеден кем емес. Таза шөптер 450, ал жоңышқа 550 теңгеден жоғары күйінде әлі тұр. Оның өзі ауданға негізінен Арыс, Шардара ауданы мен Түркістан қаласынан, Төрткүл ауылынан тасылуда.
Бағаның көтерілуіне қуаңшылықтың кесірі тиіп жатыр дегенге де онша сеніңкіремейміз. Өйткені, биыл ауданда өткен жылмен салыстырғанда жоңышқа пiшенi анағұрлым көп егілді. 3795 гектар жоңышқа дәні себілді. Дәндік жүгеріні егу жоспарда 600 гектар болса, себілгені 870 -ке жуық. Одан бөлек, мыңдаған гектарға егілген арпа мен бидай сабаны тағы бар. Осыған қарағанда әккі диқандар еккен жоңышқасын жинап алып, қыс кезінде қысылтаяң шақта сатқанын құп көреді-ау шамасы. Мәселен, бір ғана Ағыбет ауыл округінде жоңышқа көлемі 500 гектарға ұлғайып, межеленген көрсеткіштен 166 пайызға артығымен егіліп отыр. Алайда, ағыбеттік шаруалардың бірқатары шөп таппай, сырттан тасып әлек.
Оған Ағыбет аумағының ауылшаруашылық мақсатқа пайдаланатын біраз жерлері жергілікті тұрғындарға емес, аудан орталығынан, тағы басқа округтердегі мықты шаруаларға бөлініп кеткендігіндігі себеп болып отыр. «Кезінде жер бөліске түскенде қолында ақшасы барлар шөбі шүйгін алқаптарды басып қалған. Бізге жергілікті жерде тұрып өз үлесімізді алу да бұйырмады. Әлі күнге шейін шапқылап жүрмін. Олар шөпті оруға рұқсат бермейді, не сатпайды да. Сондықтан сырттан тасуға мәжбүрміз, — дейді атын атауды жөн көрмеген шаруа кісі. Осындай мәселелерден соң, аудандағы мал ұстаушылар өздерiн жем-шөппен толық қамтамасыз етiп отыр деп айта алмаймыз. Жерi мен малы барлар жүгерi мен жоңышқа егiп, қысқа қамданса, мұндай мүмкiншiлiгi жоқтар базарға барады.
Дәлiрек айтсақ, аудан орталығындағы мал базары немесе М.Әуезов көшесінің бас жағындағыпiшен сататын жерге. Әлі маусымның ортасы. Бума артқан қос-қос көлiктер көрiнбейдi. Жанармай бекетінің қасында жалғыз ғана шөп тиеген жүк көлігі тұр. Алыпсатар жiгiт бiр бума шөпті 550 теңгеге бағалауда. Бағасының неліктен шарықтап тұрғанын сұрағандарға: » Қайтемiн, өзiм 450-ден Төрткүлден алып келемін. Біраз ақшаны артуына берем, ал жанармай бағасы да жүдә қымбат» – дейді кәсіпкер жігіт. Оны да кінәләуға болмайды. Ол тек алыпсатар.
Шөптің тапшы болатынын сезген диқандар бағаны едәуір көтеріп жіберген. Ал, ауданда аз ғана шөп таусылуға жақын. Соның өзінде ақшанды қолына ұстап, шөп таситын кәсіпкердің соңынан қуып жүріп алатын дәрежеге жеттік. Аузын айқара ашып айтқан бағасына амалсыз келісесің. Ендігі бар үміт — жоңышқа мен сабанда. Одан қалса жүгерінің паясында болып тұр. Соңғы күндерi аудан көлемінен пiшен де келмей жүр. Есептесек, бiр қарасанды үш ай байлауда ұстап, қыстатып шығу үшiн кемінде 80 мың теңге қажет екен. Қыс биылдағыдай алты айға созылып кетпесе егер.
Одан бөлек, екі мезгіл беретін қара ұн мен кебек, жымық, туралған жемің тағы бар. Осындайда ғой, ет пен сүт бағасының шарықтайтыны. Кәсіпкерлермен бір келісімге келіп, шөптің жеткілікті болуын қамтамасыз етіп, шарықтаған бағаны тұрақтандыруға неге қауқарсызбыз?
Бағлан НҰРАЛЫҰЛЫ
Мәселен, мал азығының ең қажеттiсi пiшен ашық саудада соңғы екi айдың iшiнде 150-200 пайызғақымбаттаған. Былтыр осы уақытта шөпті орташа есеппен 250 теңгеден алсақ, қазір 500-ден жоғары. Қыстыңгүні «шөптің бағасы күйіп тұр» деген мақалада нарықтың көтеріңкі болғанын тілге тиек еткенбіз. Ал, қазір жаз мезгілінің өзінде баға аспандап, удай қымбат болып тұрғанын қалай түсінеміз?! Мысалы, «шөп» деп атауға онша келіңкіремейтін «кәрі қыз» тікенегі араласқан шайырдың (сасыр) бағасы 400 теңгеден кем емес. Таза шөптер 450, ал жоңышқа 550 теңгеден жоғары күйінде әлі тұр. Оның өзі ауданға негізінен Арыс, Шардара ауданы мен Түркістан қаласынан, Төрткүл ауылынан тасылуда.
Бағаның көтерілуіне қуаңшылықтың кесірі тиіп жатыр дегенге де онша сеніңкіремейміз. Өйткені, биыл ауданда өткен жылмен салыстырғанда жоңышқа пiшенi анағұрлым көп егілді. 3795 гектар жоңышқа дәні себілді. Дәндік жүгеріні егу жоспарда 600 гектар болса, себілгені 870 -ке жуық. Одан бөлек, мыңдаған гектарға егілген арпа мен бидай сабаны тағы бар. Осыған қарағанда әккі диқандар еккен жоңышқасын жинап алып, қыс кезінде қысылтаяң шақта сатқанын құп көреді-ау шамасы. Мәселен, бір ғана Ағыбет ауыл округінде жоңышқа көлемі 500 гектарға ұлғайып, межеленген көрсеткіштен 166 пайызға артығымен егіліп отыр. Алайда, ағыбеттік шаруалардың бірқатары шөп таппай, сырттан тасып әлек.
Оған Ағыбет аумағының ауылшаруашылық мақсатқа пайдаланатын біраз жерлері жергілікті тұрғындарға емес, аудан орталығынан, тағы басқа округтердегі мықты шаруаларға бөлініп кеткендігіндігі себеп болып отыр. «Кезінде жер бөліске түскенде қолында ақшасы барлар шөбі шүйгін алқаптарды басып қалған. Бізге жергілікті жерде тұрып өз үлесімізді алу да бұйырмады. Әлі күнге шейін шапқылап жүрмін. Олар шөпті оруға рұқсат бермейді, не сатпайды да. Сондықтан сырттан тасуға мәжбүрміз, — дейді атын атауды жөн көрмеген шаруа кісі. Осындай мәселелерден соң, аудандағы мал ұстаушылар өздерiн жем-шөппен толық қамтамасыз етiп отыр деп айта алмаймыз. Жерi мен малы барлар жүгерi мен жоңышқа егiп, қысқа қамданса, мұндай мүмкiншiлiгi жоқтар базарға барады.
Дәлiрек айтсақ, аудан орталығындағы мал базары немесе М.Әуезов көшесінің бас жағындағыпiшен сататын жерге. Әлі маусымның ортасы. Бума артқан қос-қос көлiктер көрiнбейдi. Жанармай бекетінің қасында жалғыз ғана шөп тиеген жүк көлігі тұр. Алыпсатар жiгiт бiр бума шөпті 550 теңгеге бағалауда. Бағасының неліктен шарықтап тұрғанын сұрағандарға: » Қайтемiн, өзiм 450-ден Төрткүлден алып келемін. Біраз ақшаны артуына берем, ал жанармай бағасы да жүдә қымбат» – дейді кәсіпкер жігіт. Оны да кінәләуға болмайды. Ол тек алыпсатар.
Шөптің тапшы болатынын сезген диқандар бағаны едәуір көтеріп жіберген. Ал, ауданда аз ғана шөп таусылуға жақын. Соның өзінде ақшанды қолына ұстап, шөп таситын кәсіпкердің соңынан қуып жүріп алатын дәрежеге жеттік. Аузын айқара ашып айтқан бағасына амалсыз келісесің. Ендігі бар үміт — жоңышқа мен сабанда. Одан қалса жүгерінің паясында болып тұр. Соңғы күндерi аудан көлемінен пiшен де келмей жүр. Есептесек, бiр қарасанды үш ай байлауда ұстап, қыстатып шығу үшiн кемінде 80 мың теңге қажет екен. Қыс биылдағыдай алты айға созылып кетпесе егер.
Одан бөлек, екі мезгіл беретін қара ұн мен кебек, жымық, туралған жемің тағы бар. Осындайда ғой, ет пен сүт бағасының шарықтайтыны. Кәсіпкерлермен бір келісімге келіп, шөптің жеткілікті болуын қамтамасыз етіп, шарықтаған бағаны тұрақтандыруға неге қауқарсызбыз?
Бағлан НҰРАЛЫҰЛЫ
Метки: кургакшылык, шоп жок, аудан
Без партийный,
11-08-2010 15:11
(ссылка)
Рамазан айы құтты болсын!!!
Құрметті жерлестер Сіздерді Рамазан айымен шын жүректен құттықтаймыз!!!
Бұл сенімдерінің негізін бейбітсүйгіштік, қамқорлық, төзімділік секілді жоғары адамгершілік қасиеттер құрайтын барлық мұсылмандар үшін атаулы мереке.
Рамазан айы әрбір мұсылман үшін рухани тұрғыдан жетілуге берілген мүмкіншілік. Бұл дініміздің бір парызы. Тұтқан оразаларыңыз қабыл болсын!!!
Осынау Қасиетті Рамазан айында баршаңызға бейбіт өмір, зор денсаулық, отбасы бақытын тілейміз.
Құрметпен Бәйдібек интернет қоғамының ұжымы.
Бұл сенімдерінің негізін бейбітсүйгіштік, қамқорлық, төзімділік секілді жоғары адамгершілік қасиеттер құрайтын барлық мұсылмандар үшін атаулы мереке.
Рамазан айы әрбір мұсылман үшін рухани тұрғыдан жетілуге берілген мүмкіншілік. Бұл дініміздің бір парызы. Тұтқан оразаларыңыз қабыл болсын!!!
Осынау Қасиетті Рамазан айында баршаңызға бейбіт өмір, зор денсаулық, отбасы бақытын тілейміз.
Құрметпен Бәйдібек интернет қоғамының ұжымы.
Без партийный,
25-11-2011 15:09
(ссылка)
Ауезов мектеби окушылары олимпиадада 2 орын алды
2011 жылдың 2 қараша күні Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде Тарих-педагогика факультетіне қарасты Жалпы тарих кафедрасының ұйымдастыруымен Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығы және Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ-нің 20 жылдық мерей тойларына арналған 10-11 сынып оқушылары арасында «Дүниежүзілік тарих» пәнінен Аймақтық пәндік олимпиадасы өтті.
Олимпиада өз алдына орта білім беру оқу орындары арасында «Дүниежүзілік тарих» пәнінен ең білімді, білікті және үздік оқушыларды топтастыру, мектеп оқушыларының дүниежүзілік тарихы бойынша білім деңгейін мен болашақ тарихшы мамандардың ой жүйріктігі мен тапқырлығын, алғырлығын анықтау, сонымен бірге жастарға тарих саласы бойынша білімдерін алмасу және өзара байыту, бір-бірімен танысу мүмкіндігін туғызу және келешекте тарих мамандығына шақыру мақсаттарын қойған болатын.
Пәндік олимпиадаға Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстарының Бәйдібек, Созақ, Отырар, Жаңақорған, Шиелі аудандары мен Түркістан және Кентау қалаларының 57 мектебінен 160 оқушы қатысты.
Олимпиаданың ашылу салтанатына байланысты алқалы жиынды Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің І-вице президенті, профессор, доктор С. Айнурал мырза мен тәрбие істері жөніндегі вице президент, профессор Ж.Айменов мырзалар ашып, құттықтауларын жеткізді. Оқушылар үшін университетті жан-жақты таныстыратын бейнесюжет көрсетілді, университет өнерпаздарының концерттік бағдарламасы ұсынылды.
Концерттен соң, олимпиада бағдарламаға сай өз жұмыстарын жалғастырды. Олимпиада сайысы 3 кезеңнен тұрып, бірінші кезеңде оқушылар тест сұрақтарына жауап беріп, жоғары нәтиже көрсеткен 42 оқушы келесі кезеңге өтті.
Екінші кезеңде, «Қазақстан дүниежүзілік қауымдастықта» тақырыбының шеңберінде тарихи эссе жазылып, оқушылардың сауаттылығы, нақты мазмұндығы, тарихи фактінің, өзіндік пікір-тұжырым болуы сарапқа салынды. Көрсеткіш нәтижелеріне қарай 12 оқушы үшінші кезеңге жолдама алды. Үшінші кезең оқушының жан-жақты білімділігі мен ой ұшқырлығын танытатын «Жорға» сайысына негізделіп, жеке топ жарғандар жеңімпаз атанады. Бағалау жүйесі мен жеңімпаздарды анықтау бекітілген комиссия тарапынан жүзеге асырылды.
Олимпиада сайыстарының қорытындысында 3 жүлделі орын (6 оқушы) анықталады. Бірінші орын - Түркістан аймақтық дарынды балалар үшін арнайы мектеп интернатының оқушысы Қуандық Балнұрға бұйырса, Екінші орынды - Бәйдібек ауданы, Шаян ауылы М.Әуезов атындағы жалпы орта мектебінің оқушылары Жаһангер Нұрдаулет және Исмаилова Жадыра иеленді. Үшінші орынды Кентау қаласынан келген, Ю.А.Гагарин атындағы 16 мектеп-лицейдің оқушылары Рашидов Рустам, Қуатбаев Жанболат, Джолдасбеков Азилхан өзара бөлісті. Барлық жеңімпаздар мен олардың ұстаздары университет басшылығы тарапынан белгіленген сыйлықтармен және дипломдармен марапатталды.
Олимпиада өз алдына орта білім беру оқу орындары арасында «Дүниежүзілік тарих» пәнінен ең білімді, білікті және үздік оқушыларды топтастыру, мектеп оқушыларының дүниежүзілік тарихы бойынша білім деңгейін мен болашақ тарихшы мамандардың ой жүйріктігі мен тапқырлығын, алғырлығын анықтау, сонымен бірге жастарға тарих саласы бойынша білімдерін алмасу және өзара байыту, бір-бірімен танысу мүмкіндігін туғызу және келешекте тарих мамандығына шақыру мақсаттарын қойған болатын.
Пәндік олимпиадаға Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстарының Бәйдібек, Созақ, Отырар, Жаңақорған, Шиелі аудандары мен Түркістан және Кентау қалаларының 57 мектебінен 160 оқушы қатысты.
Олимпиаданың ашылу салтанатына байланысты алқалы жиынды Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің І-вице президенті, профессор, доктор С. Айнурал мырза мен тәрбие істері жөніндегі вице президент, профессор Ж.Айменов мырзалар ашып, құттықтауларын жеткізді. Оқушылар үшін университетті жан-жақты таныстыратын бейнесюжет көрсетілді, университет өнерпаздарының концерттік бағдарламасы ұсынылды.
Концерттен соң, олимпиада бағдарламаға сай өз жұмыстарын жалғастырды. Олимпиада сайысы 3 кезеңнен тұрып, бірінші кезеңде оқушылар тест сұрақтарына жауап беріп, жоғары нәтиже көрсеткен 42 оқушы келесі кезеңге өтті.
Екінші кезеңде, «Қазақстан дүниежүзілік қауымдастықта» тақырыбының шеңберінде тарихи эссе жазылып, оқушылардың сауаттылығы, нақты мазмұндығы, тарихи фактінің, өзіндік пікір-тұжырым болуы сарапқа салынды. Көрсеткіш нәтижелеріне қарай 12 оқушы үшінші кезеңге жолдама алды. Үшінші кезең оқушының жан-жақты білімділігі мен ой ұшқырлығын танытатын «Жорға» сайысына негізделіп, жеке топ жарғандар жеңімпаз атанады. Бағалау жүйесі мен жеңімпаздарды анықтау бекітілген комиссия тарапынан жүзеге асырылды.
Олимпиада сайыстарының қорытындысында 3 жүлделі орын (6 оқушы) анықталады. Бірінші орын - Түркістан аймақтық дарынды балалар үшін арнайы мектеп интернатының оқушысы Қуандық Балнұрға бұйырса, Екінші орынды - Бәйдібек ауданы, Шаян ауылы М.Әуезов атындағы жалпы орта мектебінің оқушылары Жаһангер Нұрдаулет және Исмаилова Жадыра иеленді. Үшінші орынды Кентау қаласынан келген, Ю.А.Гагарин атындағы 16 мектеп-лицейдің оқушылары Рашидов Рустам, Қуатбаев Жанболат, Джолдасбеков Азилхан өзара бөлісті. Барлық жеңімпаздар мен олардың ұстаздары университет басшылығы тарапынан белгіленген сыйлықтармен және дипломдармен марапатталды.
Метки: олимпиада
Без партийный,
04-10-2010 13:04
(ссылка)
Кызылжарга дауыс бер
Жерлестер! Кызылжарга дауыс бер!
Барлыктарыныз мына хабарды таратыныздар!
http://www.petropavlovsk.kz/
орыстар интернетте Кызылжарга ауыстырмаймыз деп шулап жатыр. Мынау ссылкамен кірде, тіркеліп, сосын дауыс берші...Казактар осындайда кимылдап калайык!!! Себебі орыстардын жок дегені 58 процент болып капты...Барлык рухы тірі казахтын барыне таратайык!!! 100 етейік процентті. таныстарыннын барине жибер. 13:05
Барлыктарыныз мына хабарды таратыныздар!
http://www.petropavlovsk.kz/
орыстар интернетте Кызылжарга ауыстырмаймыз деп шулап жатыр. Мынау ссылкамен кірде, тіркеліп, сосын дауыс берші...Казактар осындайда кимылдап калайык!!! Себебі орыстардын жок дегені 58 процент болып капты...Барлык рухы тірі казахтын барыне таратайык!!! 100 етейік процентті. таныстарыннын барине жибер. 13:05
Салтанат Сералиева,
12-11-2010 13:26
(ссылка)
Туған жерім -Шаян ауылы туралы мағлұмат
Бәйдібек ауданы - Оңтүстік Қазақстан облысының орталық
бөлігіндегі әкімшілік-аумақтық бөлік. Жерінің аумағы 7,2 мың км2 (облыс
аумағының 6,1%-ын қамтиды). Тұрғыны 54,7 мың адам. Аудан жерінде 52 елді мекен,
11 ауылдық округ бар. Орталығы - Шаян ауылы.
Шаян ауылының іргесі 1928 жылы бұрынғы Шаян болысының
негізінде Шаян ауданы болып қаланды. 1965 жылға дейін Шаян, 1996 жылға дейін
Алғабас ауданы болып келді. Бәйдібек ауданы жері Қаратау жотасының
оңтүстік-батыс беткейінде, қырқалы жазықта жатыр. Оңтүстік-шығысын Боралдай
жотасы, Үлкентұра тауы (1425 м) алып жатыр. Жер қойнауынан полиметалл кені
(Байжансай), әктас, құрылыс материалдары барланған. Климаты континентті. Қаңтар
айындағы жылдық орташа температура -4-6°С, шілде айында 25-28°С. Жылдық
жауын-шашынның мөлшері жазық бөлігінде 250-300 мм, таулы өңірде 400-500 мм.
Аудан аумағынан Шаян, Арыстанды, Бөген, Боралдай, Бестоғай, Сасықөзен өзендері
және олардың салалары Үлкен Бөген, Бала Бөген, Қошқарата, Құтырған, тағы басқа
ағып етеді. Қазақта Бәйдібек аудан тұсында Шаян өзенінде Қапшағай бөгеті
салынған. Аудан жерінде Арыстанды өзенінің бойында әйгілі Арыстанды - Қарабас
желі соғады. Ауданның батысындағы шөлдің ашық сұр, сұр топырағында боз жусан,
баялыш, бидайық, күйреуік, шығысындағы таудың сұр-қоңыр топырағында Қаратау
жусаны, нарғия, т.б. шәптесіндер мен бұта аралас долана, тобылғы, жабайы алма,
өрік; өзен бойларында тал, терек, жиде, қамыс өседі. Жануарлар дүниесінен тауда
арқар, елік, қасқыр, жазығында қоян, қарсақ, саршұнақ; құстардан кекілік,
бөдене, көкек, тағы басқа мекендейді. Елді мекендер негізінен өзен аңғарларының
бойында орналасқан. Халықтың орташа тығыздығы 1 км 27,6 адамнан келеді.
Халықтың негізгі бөлігі - қазақтар (53728), орыстар (78), өзбектер (29) тағы
басқа 18 ұлт өкілдері тұрады. Ірі елді мекендері: Шаян ауылы, Ақбастау,
Боралдай, Шақпақ, Мыңбұлақ (Таңатар), Кеңестөбе, тағы басқа ауылдары.
Без партийный,
16-07-2010 17:13
(ссылка)
Қарашаұлы Бәйдібек би
Дерек көзі:
Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 2 том
Қарашаұлы Бәйдібек би
Қарашаұлы Бәйдібек би (шамамен 6 - 7 ғасырлар тоғысында өмір сүрген) – қазақ халқын құраған тайпалардың аумақтық және этникалық тұтастығын қалыптастыру жолында көп еңбек сіңірген тарихи тұлға, би. Шежіре бойынша, Ұлы жүздің үйсін бірлестігіне кіретін албан, суан, дулат, сарыүйсін, шапырашты, ысты, ошақты тайпаларының түп атасы. Бәйдібектің есімі жазба деректерде аз кездескенімен, халық жадында жақсы сақталған. Ол дәулеті шалқыған байлығымен, ұлысты басқарған парасаттылығымен белгілі. Жетісуды, Арыс өзенінің алабын, Ташкент пен Қаратау өлкелерін жайлаған елді басқарған. Мұхаммед Хайдар Дулати (1499-1551) «Тарих-и Рашиди» атты тарихнамасында өзінің он екінші атасы Майқы би (12 - 13 ғасырлар) Шыңғыс ханның орда биі болып, дүйім елді басқарғанын жазған. Ал осы елге бірінші болып билік жүргізген арғы бабасы Бәйдібек екен, одан бері қарай «...бұл ел атадан атаға, ғасырдан ғасырға, баладан балаға мирас болып», елдің билігі өзінің аталарына өткеніне байланысты айғақтар Бәйдібек бидің ертеде өмір сүргендігін көрсетеді. Бәйдібек бидің әкесі Қараша (530-604) Қытай жылнамасында жазылып, билік жүргізген жылдары нақты көрсетілген. Осы деректер Бәйдібектің 6-7 ғасырларда өмір сүргенін дәлелдейді. Халық жадындағы көп деректер Бәйдібектің жеке өміріне байланысты. Оның үш әйелі болған. Бірінші әйелі Сары бәйбіше Байтоқты атты ұл туып, одан Түргеш (Сарыүйсін) дүниеге келеді. Екінші әйелі Зеріптен туған Жалмамбеттен Шапырашты, Ошақты, Ысты өрбиді. Үшінші әйелі әулие Домалақ ана деген атпен белгілі Нұриладан Тілеуберді (ел арасында Жарықшақ немесе Жарықбас), одан Албан, Суан, Дулат тараған. Бәйдібек бидің осы немерелері 7 ғасырдан мемлекет басқарып, ел билеп, қазіргі өздері аттас тайпаларды қалыптастырды. Басқыншылармен бір шайқаста Бәйдібектің Сары бәйбішесінен туған 6 ұлы қаза тапқан Шығыс Қаратаудағы Қошқарата өзенінің бойында «Алты Сары бейіті» деген киелі жер қалды. Бәйдібек сүйегі Балабөген өзені жағасында жерленген. 1998 жылы Бәйдібектің Қарахан дәуірі үлгісіндегі бұрынғы кесенесінің орнына жаңа Бәйдібек және Қасиетті бес ана тарихи ескерткіш кешені салынды. Оңтүстік Қазақстан облысындағы Алғабас ауданына Бәйдібек есімі берілді.
Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 2 том
Қарашаұлы Бәйдібек би
Қарашаұлы Бәйдібек би (шамамен 6 - 7 ғасырлар тоғысында өмір сүрген) – қазақ халқын құраған тайпалардың аумақтық және этникалық тұтастығын қалыптастыру жолында көп еңбек сіңірген тарихи тұлға, би. Шежіре бойынша, Ұлы жүздің үйсін бірлестігіне кіретін албан, суан, дулат, сарыүйсін, шапырашты, ысты, ошақты тайпаларының түп атасы. Бәйдібектің есімі жазба деректерде аз кездескенімен, халық жадында жақсы сақталған. Ол дәулеті шалқыған байлығымен, ұлысты басқарған парасаттылығымен белгілі. Жетісуды, Арыс өзенінің алабын, Ташкент пен Қаратау өлкелерін жайлаған елді басқарған. Мұхаммед Хайдар Дулати (1499-1551) «Тарих-и Рашиди» атты тарихнамасында өзінің он екінші атасы Майқы би (12 - 13 ғасырлар) Шыңғыс ханның орда биі болып, дүйім елді басқарғанын жазған. Ал осы елге бірінші болып билік жүргізген арғы бабасы Бәйдібек екен, одан бері қарай «...бұл ел атадан атаға, ғасырдан ғасырға, баладан балаға мирас болып», елдің билігі өзінің аталарына өткеніне байланысты айғақтар Бәйдібек бидің ертеде өмір сүргендігін көрсетеді. Бәйдібек бидің әкесі Қараша (530-604) Қытай жылнамасында жазылып, билік жүргізген жылдары нақты көрсетілген. Осы деректер Бәйдібектің 6-7 ғасырларда өмір сүргенін дәлелдейді. Халық жадындағы көп деректер Бәйдібектің жеке өміріне байланысты. Оның үш әйелі болған. Бірінші әйелі Сары бәйбіше Байтоқты атты ұл туып, одан Түргеш (Сарыүйсін) дүниеге келеді. Екінші әйелі Зеріптен туған Жалмамбеттен Шапырашты, Ошақты, Ысты өрбиді. Үшінші әйелі әулие Домалақ ана деген атпен белгілі Нұриладан Тілеуберді (ел арасында Жарықшақ немесе Жарықбас), одан Албан, Суан, Дулат тараған. Бәйдібек бидің осы немерелері 7 ғасырдан мемлекет басқарып, ел билеп, қазіргі өздері аттас тайпаларды қалыптастырды. Басқыншылармен бір шайқаста Бәйдібектің Сары бәйбішесінен туған 6 ұлы қаза тапқан Шығыс Қаратаудағы Қошқарата өзенінің бойында «Алты Сары бейіті» деген киелі жер қалды. Бәйдібек сүйегі Балабөген өзені жағасында жерленген. 1998 жылы Бәйдібектің Қарахан дәуірі үлгісіндегі бұрынғы кесенесінің орнына жаңа Бәйдібек және Қасиетті бес ана тарихи ескерткіш кешені салынды. Оңтүстік Қазақстан облысындағы Алғабас ауданына Бәйдібек есімі берілді.
настроение: Внимательное
Без партийный,
16-07-2010 17:08
(ссылка)
АТАДАН – ӨСИЕТ, АНАДАН – ҚАСИЕТ
Белгілі саясаткер Мемлекеттік хатшы, Президент кеңесшісі лауазымды қызметтерін атқарған, қазақтың сөз саптаған шешені, терең ойлы пәлсапалық шығармалар жазған жазушысы Әбіш Кекілбайдың Бәйдібек ата мен Домалақ ана кесенелерін ашу салтанатындағы сөйлеген сөзін сіздердің назарыңызға ұсынуды жөн көрдік.
АТАДАН – ӨСИЕТ, АНАДАН – ҚАСИЕТ
Орта толсын, әлеумет!
Той тойға ұлассын, ағайын!
Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлының осы жиынға жолдаған дұғай сәлемін әлгінде өздеріңіз естідіңіздер.
Ие, бүгінгі жиын – Елбасымыз орынды еске салғандай, әңгімені амалсыз әріден қоздататын тарихи тағлымды жиын. Биылғы жылы айырықша зерделеніп жатырған ұрпақтар сабақтастығының аса бір салихалы салтанаты. Бабаға бағышталған, анаға арналған перзенттік махаббат пен елдік бауырмалдықтың еңселі мәшурасы.
Киелі бабамыз бен аруақты аналарымыз жатқан осы бір жоталы биіктер мен осы бір жоралы жолығысымыздың өзі арғы-бергімізді түп-түгел көз алдымызға алып келгендей. Қақ маңдайда – хан жайлаған Қаратау мен би жайлаған Алатау. Анау алдымыздағы алшия жайғасқан екі шың – осыдан екі жарым ғасыр бұрынғы қанқұйлы басқыншылықта қанқасап болған Садыр Жомарт ауылының шабылған алқабы – Үлкен Тұра мен Кіші Тұра. Жоңғар соғысының қанқұйлы эпопеясы сол арадағы сол бір сорақы оқиғадан өрбіген. Ту сыртымыз – ағаш уықты, киіз туырлықты Алаштың алшаң басқан Сары Арқасы. Бұл арадан қай тарапқа көз салсаң да, сай-сүйегіңді сыр-қыратар шерлі оқиғалардың да, еңсеңді көтеріп, елжіретіп жіберер елдік оқиғалар мен ерлік оқиғалардың да орындарын молынан табасың. Сондықтан да, қай пүшпағы да бірдей қымбат, бірдей қасиетті қазақ даласының қай тарабынан келсек те, бұл ара біздің көзімізге оттай басылады. Өйткені, сан толғаулы тауқыметті тағдырымыздың асау арнасы ең әуелі осы арадан бас алған, тоқсан тарау толқымалы тарихымыздың өрмегі осы арадан өріс алған. Арғы түбін Адам Ата мен Хауа Анадан бастайтын адам нәсілі біздің жерімізде ең алдымен мынау қатпар-қатпар Қаратауға аяқ іліктіріпті. Әуелі күнгейінен ырзық айырып, кейін теріскейіне, одан әрі көсілген кең жазираларға қадам басыпты. Жер ұзарып, пана азайып, қорек сиреген сайын тәсілі асып, әрекеті көбейіп, жеті қат жерді қойып, алты қат аспанның сырына жетіліп, терістікке тұтасып жатқан тоңға, шығыста тұмсық батпас нуға, батыста шалқып жатқан суға тірелгенше шартарапты шарлап бағыпты. Табиғатқа тұтастай кіріптар кезеңде ауа райының айтқанын тыңдап, тасқын судай әрлі-берлі жөңкіліп баққан сан нәсіл қайда бет алса да, осынау бір қүда табақтағы құйрық бауырдай аймаласып жатқан екі таудың айналмасы көп қойнауларына амалсыз іркіліпті. Әр іркілістерінде әр алуан нәсіл өзара жаңаша қиюласып, жаңа бір этникалық сипат тауып, жаңа бір жиынтық атауларға ие болыпты. Бертін келе сол бір ынтымақтары мен ықпалдастықтары тұрақтанып, мемлекеттер құрыпты. Солардың көбі осы арада шаңырақ көтеріпті. Бірде қосылып, бірде шашылып отырған тарихи ыңғайластықтан туындаған сол бір ежелгі мемлекеттіліктің кейінгі бес-алты ғасырдағы баяндаған байырғы кескіндемесі – қазақ мемлекеттілігі болса, ол да бір кезде осы Қаратаудың бір сілемінде бесікке түсіп, әлденеше рет шетінеп кете жаздап, енді, міне, анау ақ бас Алатаудың бір жұмақ қойнауында ат жалынан тартып мінер азаттыққа қолы жетіп, тәуелсіздік ордасын самиян Сары Арқаның сайранды тәріне орнатып жатыр.
Ендеше, бұл өлке – бәріміздің ортақ бесігіміз. Дастандарымыздағы қуған арманыңа жететін, асылыңды та-батын жерұйық Жиделібайсын да осында.
Ата-бабаларымыз қатар тізе бүгіп – қолдарына алғаш рет құран алысқан жері де осы, талай рет қатар тұрып, аруақ түгендесіп, жамырай ұран салысқан жері де осы. Бүгінде ұшы-қиырсыз қазақ даласының қай түкпірінде жүрсек те, бәріміздің де түп бабаларымыз қалған түп Отанымыз осы ара. Бүндағы киелердің қай-қайсы да бәрімізге ортақ. Бұндағы әулие-әмбелердің қай-қайсы да бәрімізге ортақ. Бұндағы бабалардың қай-қайсысы да бәрімізге ортақ. Олардың алдындағы парыз да ортақ, қарыз да ортақ. Оларға біз мынау күн бе күн көріп жүрген жарық дүниені сыйлап кеткендері үшін қарыздармыз. Біз оларға мәңгілік аттары өшпейтін даңқ сыйлауға парыздармыз.
Біз бұны, әсіресе, аңсаған азаттығымыздың аяқ-жөнін түзейтін алғашқы кезеңінде айырықша есте ұстауға тиіспіз. Жерден шықпағанымызды, көктен түспегенімізді ұғындыру үшін де осылай істеуге тиіспіз. Ешкімнен кем, ешкімнен қор еместігімізді ұғыну үшін де осылай істеуге тиістіміз. Бәріміздің әу бастан да бір болғанымызды, бір болсақ, күні ертең-ақ қайтадан дүр болатынымызды түсіну үшін де осылай істеуте тиіспіз.
Биылғыдай айтулы жылы бұл елкенің бұл салада да тындырып жатқаны мол екен. Кешелі-берді Қаратауды әрі айналып, бері айналып, киелі орындарға зиярат етуте сәт түсті. Бабалар аруағына тебіреніп тұрып, бүгінгі жеткіншектеріміздің жетелі істеріне еміреніп түрдық. Өлінің үрейі, тірінің мерейі ырза болардай тірлік бар екен. Жерімізге кие, елімізге иман дарытқан Ұзын Ата, Баба түкті Шашты Әзиз, Қарабура әулие, Жабай ата, Ыстық әулие кесенелері бой көтеріпті. Арыстанбап тарихи қорығында кешенді жұмыстар басталыпты. Қазіргі ұлттық тарихымыздың түп бастауында әйгілі Майқы бимен үзеңгілес болып, онымен бірге Шыңғысты хан сайлауға қатысып, өз алдына ұран, құс, ағаш, ұлыс иемденген Саңғыл би бабамызға да еңселі күмбез тұрғызылып жатыр екен. Бәрінің де ізінде қалған ұрпақтары айырықша ыждаһат қылыпты. Еңбектері Алладан қайтсын! Бірақ, баба – бәрімізге ортақ. Оларға көрсетілер құрмет пен ізет те ортақ. Өйткені, біздің бабаларымыз – бәрімізге ортақ бір қоныстың шебін бірге қорғасып, бір халықтың арын бірге арласқан күллі қазаққа бірдей қымбат жайсаңдар. Оған киелі Түркістандағы Әзірет Сұлтан Ғимаратындағы жөндеу жұмыстарына байланысты ата-бабалардың асыл сүйегін арулап қайта қойған сәтте көзіміз айңын жете түсті. Исі қазақтың игі жақсыларының қатарласып бірге жатқаны – бір кезде бабаларымыздың жұп ажыратпай бірге жүргендігінің куәсі. «Жеңсек басымыз бір биіктен бірге кәрініп, өлсек сүйегіміз бір шүңқырға бірге көміледі» – деп тізе қосысып тірлік кешкен ата-баба үрдісі қиын күнде де қарға тамырлы қазақ болып қалуымыздың бірден бір көпілі болды. Ендеше, олардың қасиетті есімдері мен орындарын көздің қарашығындай күтіп сақтау да қарға тамырлы қазақтың ортақ борышы. Бұл тұрғыдан келгенде, тек осы өлкенің өзінде, алда да атқарылар міндеттер көп. Келесі жыл – ежелгі Түркістанның тойы. Ортақ туымыз, ортақ піріміз орнаған киелі қаланың тойына алла жазса, бәріміз де қатысармыз. Бірақ, оған қонақ болып бару күпірлік. Қонақ күтуші боп бару аздық етеді. Күллі әлемнен, ислам дүниесінен меймандар қабылдайтын елдік тойына күллі ел боп тегіс атсалысуымыз шарт. Көрші жатқан да, алыс жатқан да облыстардың бәрі алдын-ала әрекеттеніп, сол мерекеге қосар үлесі мен соған дайындықта атқарар қызметін анықтайтын уақыт жетті. Ұлтымыз дүниеге келген Сыр, Қаратау, Алатау бойларының әр тасы – тарихи ескерткіш. Мүбәрәк белгі. Бұл айрықша абайшылдықты талап етеді. Кеше Шашты Әзиз ба-сында бір топ ақсақалдар келіп, сондағы киелі Жылыбұлақ тағдырына алаңдаушылық білдірді. Бұл сияқты тарихи-рухани ескерткіштерімізді мемлекеттік қорғауға алудың барық шараларын қарастыруға міндеттіміз. Ол үшін қолданыстағы заңның барлық өкілетін түгел пайдаланып, ол жеткіліксіз болса, тиісті өзгерістерді тездетіп енгізіп, әлгіндей орынды талапты орындаудың амалдарын шұғыл ойластырмай болмайды.
Тарих өткенге емес, бүгін мен ертеңге қызмет етеді. Осы бір ұлы ұғым, ұлы парыз, ұлы жауапкершілік бүгін, міне, тірісінде абыройы мен дәулеті, өлісінде қаулап өскен әулеті жан сүйіндіріп өткен жарықтық Бәйдібек бабамыздың, аруақты Домалақ анамыздың, аттары ардақ бес анамыздың бастарына көтерілген жаңа кесенелердің құрылыстары бітуіне арналған осынау салатанатта басымызды тоғыстырып отыр.
Арғы-бергіде асыл мен ардақтыны көп көрген біздің халқымыздың ауыздан тастамай айырықша әспеттеп келе жатқан бір тұлғасы – Бәйдібек бабамыз. Тек өз ұрпағы үшін ғана емес үш арыс қазаққа, алты баулы алашқа түгел қастерлі есім. Бір жағынан ол күні бүгінге дейін өніп-өркендеп жатқан нақты әулеттердің түп атамыз деп санайтын тұрлаулы тұлғасы, бір жағынан өніп-өскендіктің, көгеріп көктегендіктің, жарастық пен инабаттың, бауырмалдық пен елжандылықтың символына айналған ұлы ұғым.
Шежіреге үңілсек, қазіргі қазақ ұлтын құрайтын үш этникалық бірлік – Байшора (Ақарыс), Жаншора (Бекарыс), Қарашора (Жанарыс) болса, соның Байшорасының Майқысынан, Майқының Бақтиярынан, Бақтиярдың Үйсінен, Үйсіннің Ақсақалынан, Ақсақалдың Қарашынан өрбиді. Арғы шораларды былай қойсақ, Майқы, Бақтиярлар – ежелгі тарихта бар тұлғалар. Олардың ұрпағы шығыста Қытайға, күнгейде Кашмир мен Ауғанстанға, Орта Азия мен Таяу Шығыс елдеріне түгел тараған. Оларды есепке алмай, қазақ топырағында қалғандарының өзін есептегенде ең кемі ұлтымыздың үштен бірін құрайды. Бәйдібек – сондай мол әулеттің түп атасы саналады. Ол жайында арғыдағы Әбілғазы, бергідегі Аристов, Уәлиханов, Аманжоловтай атақты ғалымдар тоқтала жазды. Айтулы Төле би Әлібекұлының қолжазбасы Ташкенттің сирек қолжазбалар қорынан табылды деген дерек бар. Бұқар мен Ташкентте басылған басқа да еңбектер бары айтылады. Оларды тыңғылықты зерттеп, ғылми тұрғыдан мұқият дәйектеу – болашақтың ісі.
Алайда, даусыз бір ақиқат – біз көп уақытқа дейін фольклорлық мәдениет өкілдері болып келдік. Біздің шежірлік әдебиетіміздің хронологиялық нақтыланбай жататындығы да сондықтан. Арғыдағы тарихи тұлғаларымыз нақты адамнан аңыз кейіпкеріне көбірек ұқсап кетеді. Оның бір себебі, олардың бір парасы сонау таза мифологиялық сана үстемдік құрып тұрған көзде өмір сүреді де, өз басындағы оқиғалар мен жағдаяттарды сыртқы рухтардың ықпалына саяды. Екінші бір парасы таза діни көзқарастар үстемдігі тұсында өмір сүріп, өз ахуалын жаратушы иенің айырықша ықыласына апарып телиді. Үшінші бір парасы, ондай көзқарасты жүйелердің тоғысында туып, синкреттік кейіп танытады. Оның үстіне, фольклорлық мәдениеттің ақпараттық жүйесі өмірлік дерек естен шығып кетпеуі үшін әдейі әсірелеп баяндауды талап ететінін қосыңыз. Мұндай жағдайда артында нақты ұрпақтары бар, қайда туып, қайда жерленгеніне дейін белгілі тарихи тұлғалардың өзінің нақты өмірбаянын жасау қиынға түседі. Ондай өмірбаян тіпті күні кешегі Төлебилер уақытында да туа қоймауы мүмкін. Оның үстіне, Бәйдібек баба – бұрын өз алдына мемлекет болған үлкен этникалық құраманың тізгінін үстаған тайпалық көсемнің не өзі, не прототипі болса керек. Оны ондай әлеуметтік биік статусқа көтеру үшін де ол кездегі қоғамдық сана белгілі дәрежеде айрықша киелілік деңгейде әспеттеуге, оның қолындағы билік пен дәулетті аса жоғарғы үстем рухтың айрықша шарапатымен түсіндіруте мәжбүр болған. Сондықтан, осы арада жерленген ұлы бабамыздың өмірбаянын тарихи нақтылау көптеген ғылымдардың үйлеспелі атсалысуын талап ететін күрделі шаруа. Ондай кешенді зерттеулер жүзеге асқанша, айтылар пайымдаулардың қай-қайсысы да әзір болжамдық деңгейден аса қоймас.
Қолда бар тарихи деректерде, ел аузындағы аңыз әңгімелер мен шежірелік баяндауларда Бәйдібек – қара қылды қақ жарған әділ би, дүлдүл шешен, ақылгөй азамат, қол бастаған батыр, дәулетті өзі үшін емес, елі үшін жиған сақи адам боп бейнеленеді. Бәлкім, сол үшін де бір кезде батыс пен шығысқа бірдей мәшһүр болған Үйсін мемлекетінің негізгі табаны боп табылатын Жібек жолы бойындағы түгін тартса майы шығатын қүнарлы қонысқа ие болып қала алған шығар. Сол үшін де әлгіндей жерұйық өлкені бастарына қандай қарлы Қаратау іс түссе де, ешқайда тырп етпей, тапжылмай қорғай білген табанды ұрпақ бітіріп, олардың басын да, бағын да шаршысына толтырып мол еткен шығар. Сол үшін де оны ел басына күн туғанда қобалжымай қол бастайтындай, дау туғанда қаймықпай сөз бастайтындай, бақ орнап, дәреже тигенде тайынбай тәуекелге бел байлайтындай талай сұңғыла-сүлейлердің өзі түп бабасы санап, тобадай табынған шығар. Бергідегі көздеріміз көре қалған жайсаңдарымызды айтпағанда, бүгінде көзі жоқ Құдайдат пен Қамарадин, Мұхамед Хайдар Дулати мен Қарасай, Саңырақ пен Наурызбай, Төле мен Райымбек, Өтеген мен Сұраншы, Сүйінбай мен Жамбыл сынды сүлейлеріміздің Бәйдібекті түп тұяны санап, айрықша қастерлеп өткендігіне ешкім дау айта алмас. Басқасын былай қойғанда тек осы үшін-ақ Бәйдібек баба аруағын қалай ұлықтап, қалай қастерлесек те артықтық етпейді.
Шығыста Хан тауы, батыста Түркістан, түскейде Шаш пен Жиделібайсын, теріскейде Сарысу арасындағы аймақта Бәйдібекке байланысты әлденеше жер атаулары бар. Бәйдібек арығы, Бәйдібек биігі, Бәйдібек бұлағы, Бәйдібек шыңы, Бәйдібек жайлауы, Бәйдібек төбесі... барлығы да нақты адамның туып-өскен отанын, тірлік кешкен аясын көрсете алатындай нақты атаулар. Көзден кетсе де, көңілден өшпейтін қымбат адамның өнегелі өмірінің өрнектері. Осыған қарап-ақ, оның аңыздық тұлға емес, тарихи тұлға екендігіне көңілің көбірек бұрады. Оның үстіне, оған байланысты айтылатын аңыздарда ертегінің батырларына ұқсайтын әсіре әспеттеу жоқ. Тау жығып, көл жұтатын, мың кісімен бір өзі шайқасатын айрықша алапат қасиеттерімен емес, әркімге ұғынықты адами қасиеттермен сипатталады. Пейіліне лайық дәулетке, ниетке лайық әулетке кенелген кемел адам ретінде дәріптеледі. Құдай жолына адал діндарлығы үшін, ағайынға адал бауырмалдығы үшін, халық қамын қамдаған елжандылығы үшін дәріптеледі. Өргі найманның Аталық биімен достығы, оның келіндікке берген қызы Қызайымның тағдыры, туған бауыры Байтулы, зайыптары Марау (Сары бәйбіше), Зеріп, Нүрила, ұлдары Жәлмембет, Түргеш (Сары үйсін), Тілеуберді (Жарықшақ), келіндері Жұпар, Сыланды, Қарашаш туралы аңыздар да тек биік адамгершілік тақырыбына негізделген. Қазақ өз көкірегіндегі асыл мұраттың бәрін осы бір абзал тұлғаның бойына тоғыстырғандай. Ол – ағайын қадірін білетін адал туыс, жекжат қадірін білетін асыл құда, ұл өсіріп, ғұмырын үзартқан, қыз сүйіп өрісін кеңейткен бақытты әке, әйелдің көркі мен ақылының парқын жетік білетін сүйікті жар ретінде кейіптеледі. Оның осындай өнегелі қасиеттері бұл аңыздардың ар жағында нақты өмір шындығы тұрғанын аңғартқандай. Ел арасына алалық түсіп, біреу баққа мастанып, біреу атаққа ашқарақтанып, біреу артық дәулет күйттеп, ағайын жарылып бөліне көшіп, кешегі жұрт айбынған айдынды мемлекет ыдырап, тоз-тозы шыққанда қара орында қалған бөліктерінің басын қүраған нақты тұлға келе-келе аңызға айналып, айрықша инабат пен парасат иесі Бәйдібектің қазіргі ел аузыңдағы бейнесін сомдағандай. Оның бауырлары, әйелдері, келіндері туралы аңыздар қол астындағы елдің біріндеп қауымдасқанын аңғартқандай. Тайпалардың әлгіндей себептермен саяси бірігуін туысқандық бірлік кейпінде мазмұндап, оған бастамашы болған тарихи тұлғаны сондай бірлікке кіргендердің түп атасы қылып бейнелеу әлемдік этнологиялық тәжірибеге әбден сіңіскен әдет болатын. Бұндай арғы түбінде шын тұлға мен шын оқиға жатып, оның басына күллі қауым басындағы тарихи хал-ахуал саналы түрде шоғырландырылып, ел арасындағы, тайпа арасындағы қарым-қатынас ағайындық-туысқандық, құда-жекжаттық жолмен түспалдай бейнеленетіні шығыстық тарихи эпоста да көп көзігетін жағдай. Қорқыт та, Асан Қайғы да тап сондай тұлғалар еді. Бірақ, арғы түбі тарихи тұлғалар еді. Біреуі оғыз тайпаларының ыдырап, бөліне жарылып көшуіне қапаланған халықтың, біреуі ноғайлы жұртының басынан бақ ауғанына қапаланған халықтың өз көзінде елжанды мінез танытқан тарихи тұлғаларына көңілі біткендігінен бастау алған туындылар еді. Сондай тарихи тұлғалардың кешкен рухани халінің халық жады жаңғыртқан тұспал кескіндемелері еді. Бәйдібек жайлы аңыздар да үйсін мемлекеті ыдырап, бастарынан бақ ауған халықтың қара орында қалған жұрттың басын біріктірген басшысы жайлы тұспал өмірбаян емес пе екен деген ойға қалдырады. Олай болса, Бәйдібек – халық саналы түрде өнеге тұтып, саналы түрде дәріптеген тарихи тұлға болып шығуы әбден мүмкін. Бәйдібек бейнесінің сакрализациялық төркінін одан бұрынырақ дәл осы өлкеде өмір сүрген баят тайпасының басшысы Қорқыттың, қайы тайпасының басшысы Қазығұрттың, сельжук тайпаларының басшысы Дуқақ, Ақпан, Қараман, Тоғурыл бейнелерімен, немесе көп бертінгі ноғайлы Асанқайғының бейнелерімен салыстырғанда әлгіндей елдік драмалардың шарықтау көзінде емес, одан көп кейін қапалы жұрт торығып, өткен бақыттан күдер үзіп, енді қалған жүрнақтардың басын біріктіріп, қайтадан ел болуды көксейтін бәсеңдік кезеңінде тірлік кешкен тұлғаға ұқсайтынын айқын аңғарар едік. Ол арғы үйсіннің дәуірлеу тұсының емес, оның қара орынында қалған үйсіннің қайта дәуірлеуін бастап берген көсем бейнесіне көбірек келеді.
Бұның да анық-қанығына жетуді алдағы күнге қалдыра отырып, қазіргідей елдік тұтастығымызды қай көздегіден гөрі де көбірек қамдастырар кезеңде халықтың естен шығармай келе жатқан ерекше дәстүрін жалғастырып, кемел тұлғасы мен кемеңгер бабасына тағзым етіп жатқан тәрбиелі құрметі өте орынды деп білеміз. Дәйім тағдыр талқысы мен тарихтың қатал сынына жиі ұшыраған біздің халқымыз атадан өсиет, анадан қасиет дарыта білу арқылы ғана көсегесін көгерткен. Бәйдібек ата мен Домалақ ананың жарыса дәріптелуінде де осындай сыр бар. Өз өміріміз бен келешегіміз үшін бізді жаратқан, өздері де жарастықта өмір сүрген асыл қосаққа мәңгі-бақи қарыздармыз деп ұғатын ұрпақ пен ел жұрт бабасы мен анасына табыну арқылы жанүядан басталып, жалпақ жұрттың бәрінің көсегесін көгертетін татулық пен ынтымақты құрметтейді. Бүгін де, ертең де, болашақта да береке-бірлігімізге ешқандай қауып төнбеуін көксейді. Ел жадында Домалақ ене атанған Нүрила анамыз бұл өлкеде, ұлтың рухани болмысында исламдық мәдениеттің терең сіңіскендігінің бір даусыз дәлеліндей бейнеленеді. Оның мейірбандығы бірлікшіл ақылы мен қайырымды өнегесі нағыз Тәңір анаға лайық сипаттарға ие. Біздің халқымыз батыс пен шығыстың көп жұрттарына кеңінен танылған мифтік ұғымға айналған бұл жораны да өзінше дамытқан. Атаны анадан, ананы атадан бөле-жара қарамай, екеуінің сыйластығын ел бүтіндігінің бірден-бір көпіліндей айрықша қастер түтқан. Сол арқылы ұлынан парасат, қызынан әжет талап ететін талғампаз жұртымыз кейінгі ұрпақтардың биік адамгершілігін қалыптастыруда өз ата-бабасын, өз ата-анасын өнеге тұтқан. Солардың аруағын апшытудан тайсалып, қисық пен қиянатқа бармаған. Бір тоқтының етін түгел үлестіріп жамағаттың өзегін жалғап, он екі жілікті орынымен үлестіріп бір қауым жұрттың көңілін жарастыра білген көреген жұртымыз әділет арқылы бірлікті, сыйластық арқылы тірлікті көріктендірген.
Біз бүгін жарықтық Бәйдібек атамыз бен Домалақ енемізге құрмет көрсету арқылы халқымыз дәріптеген асыл мұраттар мен биік мақсаттарға адалдығымызды айғақтаймыз.
Сол арқылы қасіреті асқан халқымыз бен тақсіреті асқан тарихымыздың жоғын жоқтасып, кемісін түзесуге әрдайым әзір екендігімізді білдіреміз.
Біз үшін тәуелсіздіктен асқан мұрат, бірліктен асқан мақсат жоғын тағы да айдай әлемнің алдында жария етеміз.
Уақытша қиындықтардан бола алған беттен адаспайтындығымызға, айтқан серттен алжаспайтыңдығымызға өзімізді де, жұртты да сендіреміз.
Өткенін ұмытпайтын ұлтқа сенсеңіздер – бізге сеніңіздер!
Атасын ұлықтайтын жұртқа сенсеңіздер – бізге сеніңіздер!
Анасын ардақтайтын ұрпаққа сенсеңіздер – бізге сеніңіздер! – дейміз.
Солардың арманын жалғап, әнегесін өрбітіп, өз келешегімізді өзіміз кемелдендіруге ұмтыламыз.
Келешек ғасыр мен мыңжылдыққа атаның өсиетіне, ананың ақ сүтіне адал ұрпақтар боп аттап, есесін ешкімге жібермейтін, еңсесін ешқашан түсірмейтін намысшыл қауым боп жетіліп, атамекеннің көркін, ата жұрттың абыройын асыру жолында күш-жігерді аямайтындығымызды білдіреміз.
Құдай сол тілегімізді қабыл қылғай!
Аруақ қош көргей!
Бәйдібек атамыздың, Домалақ енеміздің, барша аймақтарымыздың бәрінің терін иемденген абзал рухты бабаларымыз бен асыл аналарымыздың аруақтары ақ ниеттерімізге риза болып, баршамызға жар болғай!
Маусым, 1999 жыл
АТАДАН – ӨСИЕТ, АНАДАН – ҚАСИЕТ
Орта толсын, әлеумет!
Той тойға ұлассын, ағайын!
Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлының осы жиынға жолдаған дұғай сәлемін әлгінде өздеріңіз естідіңіздер.
Ие, бүгінгі жиын – Елбасымыз орынды еске салғандай, әңгімені амалсыз әріден қоздататын тарихи тағлымды жиын. Биылғы жылы айырықша зерделеніп жатырған ұрпақтар сабақтастығының аса бір салихалы салтанаты. Бабаға бағышталған, анаға арналған перзенттік махаббат пен елдік бауырмалдықтың еңселі мәшурасы.
Киелі бабамыз бен аруақты аналарымыз жатқан осы бір жоталы биіктер мен осы бір жоралы жолығысымыздың өзі арғы-бергімізді түп-түгел көз алдымызға алып келгендей. Қақ маңдайда – хан жайлаған Қаратау мен би жайлаған Алатау. Анау алдымыздағы алшия жайғасқан екі шың – осыдан екі жарым ғасыр бұрынғы қанқұйлы басқыншылықта қанқасап болған Садыр Жомарт ауылының шабылған алқабы – Үлкен Тұра мен Кіші Тұра. Жоңғар соғысының қанқұйлы эпопеясы сол арадағы сол бір сорақы оқиғадан өрбіген. Ту сыртымыз – ағаш уықты, киіз туырлықты Алаштың алшаң басқан Сары Арқасы. Бұл арадан қай тарапқа көз салсаң да, сай-сүйегіңді сыр-қыратар шерлі оқиғалардың да, еңсеңді көтеріп, елжіретіп жіберер елдік оқиғалар мен ерлік оқиғалардың да орындарын молынан табасың. Сондықтан да, қай пүшпағы да бірдей қымбат, бірдей қасиетті қазақ даласының қай тарабынан келсек те, бұл ара біздің көзімізге оттай басылады. Өйткені, сан толғаулы тауқыметті тағдырымыздың асау арнасы ең әуелі осы арадан бас алған, тоқсан тарау толқымалы тарихымыздың өрмегі осы арадан өріс алған. Арғы түбін Адам Ата мен Хауа Анадан бастайтын адам нәсілі біздің жерімізде ең алдымен мынау қатпар-қатпар Қаратауға аяқ іліктіріпті. Әуелі күнгейінен ырзық айырып, кейін теріскейіне, одан әрі көсілген кең жазираларға қадам басыпты. Жер ұзарып, пана азайып, қорек сиреген сайын тәсілі асып, әрекеті көбейіп, жеті қат жерді қойып, алты қат аспанның сырына жетіліп, терістікке тұтасып жатқан тоңға, шығыста тұмсық батпас нуға, батыста шалқып жатқан суға тірелгенше шартарапты шарлап бағыпты. Табиғатқа тұтастай кіріптар кезеңде ауа райының айтқанын тыңдап, тасқын судай әрлі-берлі жөңкіліп баққан сан нәсіл қайда бет алса да, осынау бір қүда табақтағы құйрық бауырдай аймаласып жатқан екі таудың айналмасы көп қойнауларына амалсыз іркіліпті. Әр іркілістерінде әр алуан нәсіл өзара жаңаша қиюласып, жаңа бір этникалық сипат тауып, жаңа бір жиынтық атауларға ие болыпты. Бертін келе сол бір ынтымақтары мен ықпалдастықтары тұрақтанып, мемлекеттер құрыпты. Солардың көбі осы арада шаңырақ көтеріпті. Бірде қосылып, бірде шашылып отырған тарихи ыңғайластықтан туындаған сол бір ежелгі мемлекеттіліктің кейінгі бес-алты ғасырдағы баяндаған байырғы кескіндемесі – қазақ мемлекеттілігі болса, ол да бір кезде осы Қаратаудың бір сілемінде бесікке түсіп, әлденеше рет шетінеп кете жаздап, енді, міне, анау ақ бас Алатаудың бір жұмақ қойнауында ат жалынан тартып мінер азаттыққа қолы жетіп, тәуелсіздік ордасын самиян Сары Арқаның сайранды тәріне орнатып жатыр.
Ендеше, бұл өлке – бәріміздің ортақ бесігіміз. Дастандарымыздағы қуған арманыңа жететін, асылыңды та-батын жерұйық Жиделібайсын да осында.
Ата-бабаларымыз қатар тізе бүгіп – қолдарына алғаш рет құран алысқан жері де осы, талай рет қатар тұрып, аруақ түгендесіп, жамырай ұран салысқан жері де осы. Бүгінде ұшы-қиырсыз қазақ даласының қай түкпірінде жүрсек те, бәріміздің де түп бабаларымыз қалған түп Отанымыз осы ара. Бүндағы киелердің қай-қайсы да бәрімізге ортақ. Бұндағы әулие-әмбелердің қай-қайсы да бәрімізге ортақ. Бұндағы бабалардың қай-қайсысы да бәрімізге ортақ. Олардың алдындағы парыз да ортақ, қарыз да ортақ. Оларға біз мынау күн бе күн көріп жүрген жарық дүниені сыйлап кеткендері үшін қарыздармыз. Біз оларға мәңгілік аттары өшпейтін даңқ сыйлауға парыздармыз.
Біз бұны, әсіресе, аңсаған азаттығымыздың аяқ-жөнін түзейтін алғашқы кезеңінде айырықша есте ұстауға тиіспіз. Жерден шықпағанымызды, көктен түспегенімізді ұғындыру үшін де осылай істеуге тиіспіз. Ешкімнен кем, ешкімнен қор еместігімізді ұғыну үшін де осылай істеуге тиістіміз. Бәріміздің әу бастан да бір болғанымызды, бір болсақ, күні ертең-ақ қайтадан дүр болатынымызды түсіну үшін де осылай істеуте тиіспіз.
Биылғыдай айтулы жылы бұл елкенің бұл салада да тындырып жатқаны мол екен. Кешелі-берді Қаратауды әрі айналып, бері айналып, киелі орындарға зиярат етуте сәт түсті. Бабалар аруағына тебіреніп тұрып, бүгінгі жеткіншектеріміздің жетелі істеріне еміреніп түрдық. Өлінің үрейі, тірінің мерейі ырза болардай тірлік бар екен. Жерімізге кие, елімізге иман дарытқан Ұзын Ата, Баба түкті Шашты Әзиз, Қарабура әулие, Жабай ата, Ыстық әулие кесенелері бой көтеріпті. Арыстанбап тарихи қорығында кешенді жұмыстар басталыпты. Қазіргі ұлттық тарихымыздың түп бастауында әйгілі Майқы бимен үзеңгілес болып, онымен бірге Шыңғысты хан сайлауға қатысып, өз алдына ұран, құс, ағаш, ұлыс иемденген Саңғыл би бабамызға да еңселі күмбез тұрғызылып жатыр екен. Бәрінің де ізінде қалған ұрпақтары айырықша ыждаһат қылыпты. Еңбектері Алладан қайтсын! Бірақ, баба – бәрімізге ортақ. Оларға көрсетілер құрмет пен ізет те ортақ. Өйткені, біздің бабаларымыз – бәрімізге ортақ бір қоныстың шебін бірге қорғасып, бір халықтың арын бірге арласқан күллі қазаққа бірдей қымбат жайсаңдар. Оған киелі Түркістандағы Әзірет Сұлтан Ғимаратындағы жөндеу жұмыстарына байланысты ата-бабалардың асыл сүйегін арулап қайта қойған сәтте көзіміз айңын жете түсті. Исі қазақтың игі жақсыларының қатарласып бірге жатқаны – бір кезде бабаларымыздың жұп ажыратпай бірге жүргендігінің куәсі. «Жеңсек басымыз бір биіктен бірге кәрініп, өлсек сүйегіміз бір шүңқырға бірге көміледі» – деп тізе қосысып тірлік кешкен ата-баба үрдісі қиын күнде де қарға тамырлы қазақ болып қалуымыздың бірден бір көпілі болды. Ендеше, олардың қасиетті есімдері мен орындарын көздің қарашығындай күтіп сақтау да қарға тамырлы қазақтың ортақ борышы. Бұл тұрғыдан келгенде, тек осы өлкенің өзінде, алда да атқарылар міндеттер көп. Келесі жыл – ежелгі Түркістанның тойы. Ортақ туымыз, ортақ піріміз орнаған киелі қаланың тойына алла жазса, бәріміз де қатысармыз. Бірақ, оған қонақ болып бару күпірлік. Қонақ күтуші боп бару аздық етеді. Күллі әлемнен, ислам дүниесінен меймандар қабылдайтын елдік тойына күллі ел боп тегіс атсалысуымыз шарт. Көрші жатқан да, алыс жатқан да облыстардың бәрі алдын-ала әрекеттеніп, сол мерекеге қосар үлесі мен соған дайындықта атқарар қызметін анықтайтын уақыт жетті. Ұлтымыз дүниеге келген Сыр, Қаратау, Алатау бойларының әр тасы – тарихи ескерткіш. Мүбәрәк белгі. Бұл айрықша абайшылдықты талап етеді. Кеше Шашты Әзиз ба-сында бір топ ақсақалдар келіп, сондағы киелі Жылыбұлақ тағдырына алаңдаушылық білдірді. Бұл сияқты тарихи-рухани ескерткіштерімізді мемлекеттік қорғауға алудың барық шараларын қарастыруға міндеттіміз. Ол үшін қолданыстағы заңның барлық өкілетін түгел пайдаланып, ол жеткіліксіз болса, тиісті өзгерістерді тездетіп енгізіп, әлгіндей орынды талапты орындаудың амалдарын шұғыл ойластырмай болмайды.
Тарих өткенге емес, бүгін мен ертеңге қызмет етеді. Осы бір ұлы ұғым, ұлы парыз, ұлы жауапкершілік бүгін, міне, тірісінде абыройы мен дәулеті, өлісінде қаулап өскен әулеті жан сүйіндіріп өткен жарықтық Бәйдібек бабамыздың, аруақты Домалақ анамыздың, аттары ардақ бес анамыздың бастарына көтерілген жаңа кесенелердің құрылыстары бітуіне арналған осынау салатанатта басымызды тоғыстырып отыр.
Арғы-бергіде асыл мен ардақтыны көп көрген біздің халқымыздың ауыздан тастамай айырықша әспеттеп келе жатқан бір тұлғасы – Бәйдібек бабамыз. Тек өз ұрпағы үшін ғана емес үш арыс қазаққа, алты баулы алашқа түгел қастерлі есім. Бір жағынан ол күні бүгінге дейін өніп-өркендеп жатқан нақты әулеттердің түп атамыз деп санайтын тұрлаулы тұлғасы, бір жағынан өніп-өскендіктің, көгеріп көктегендіктің, жарастық пен инабаттың, бауырмалдық пен елжандылықтың символына айналған ұлы ұғым.
Шежіреге үңілсек, қазіргі қазақ ұлтын құрайтын үш этникалық бірлік – Байшора (Ақарыс), Жаншора (Бекарыс), Қарашора (Жанарыс) болса, соның Байшорасының Майқысынан, Майқының Бақтиярынан, Бақтиярдың Үйсінен, Үйсіннің Ақсақалынан, Ақсақалдың Қарашынан өрбиді. Арғы шораларды былай қойсақ, Майқы, Бақтиярлар – ежелгі тарихта бар тұлғалар. Олардың ұрпағы шығыста Қытайға, күнгейде Кашмир мен Ауғанстанға, Орта Азия мен Таяу Шығыс елдеріне түгел тараған. Оларды есепке алмай, қазақ топырағында қалғандарының өзін есептегенде ең кемі ұлтымыздың үштен бірін құрайды. Бәйдібек – сондай мол әулеттің түп атасы саналады. Ол жайында арғыдағы Әбілғазы, бергідегі Аристов, Уәлиханов, Аманжоловтай атақты ғалымдар тоқтала жазды. Айтулы Төле би Әлібекұлының қолжазбасы Ташкенттің сирек қолжазбалар қорынан табылды деген дерек бар. Бұқар мен Ташкентте басылған басқа да еңбектер бары айтылады. Оларды тыңғылықты зерттеп, ғылми тұрғыдан мұқият дәйектеу – болашақтың ісі.
Алайда, даусыз бір ақиқат – біз көп уақытқа дейін фольклорлық мәдениет өкілдері болып келдік. Біздің шежірлік әдебиетіміздің хронологиялық нақтыланбай жататындығы да сондықтан. Арғыдағы тарихи тұлғаларымыз нақты адамнан аңыз кейіпкеріне көбірек ұқсап кетеді. Оның бір себебі, олардың бір парасы сонау таза мифологиялық сана үстемдік құрып тұрған көзде өмір сүреді де, өз басындағы оқиғалар мен жағдаяттарды сыртқы рухтардың ықпалына саяды. Екінші бір парасы таза діни көзқарастар үстемдігі тұсында өмір сүріп, өз ахуалын жаратушы иенің айырықша ықыласына апарып телиді. Үшінші бір парасы, ондай көзқарасты жүйелердің тоғысында туып, синкреттік кейіп танытады. Оның үстіне, фольклорлық мәдениеттің ақпараттық жүйесі өмірлік дерек естен шығып кетпеуі үшін әдейі әсірелеп баяндауды талап ететінін қосыңыз. Мұндай жағдайда артында нақты ұрпақтары бар, қайда туып, қайда жерленгеніне дейін белгілі тарихи тұлғалардың өзінің нақты өмірбаянын жасау қиынға түседі. Ондай өмірбаян тіпті күні кешегі Төлебилер уақытында да туа қоймауы мүмкін. Оның үстіне, Бәйдібек баба – бұрын өз алдына мемлекет болған үлкен этникалық құраманың тізгінін үстаған тайпалық көсемнің не өзі, не прототипі болса керек. Оны ондай әлеуметтік биік статусқа көтеру үшін де ол кездегі қоғамдық сана белгілі дәрежеде айрықша киелілік деңгейде әспеттеуге, оның қолындағы билік пен дәулетті аса жоғарғы үстем рухтың айрықша шарапатымен түсіндіруте мәжбүр болған. Сондықтан, осы арада жерленген ұлы бабамыздың өмірбаянын тарихи нақтылау көптеген ғылымдардың үйлеспелі атсалысуын талап ететін күрделі шаруа. Ондай кешенді зерттеулер жүзеге асқанша, айтылар пайымдаулардың қай-қайсысы да әзір болжамдық деңгейден аса қоймас.
Қолда бар тарихи деректерде, ел аузындағы аңыз әңгімелер мен шежірелік баяндауларда Бәйдібек – қара қылды қақ жарған әділ би, дүлдүл шешен, ақылгөй азамат, қол бастаған батыр, дәулетті өзі үшін емес, елі үшін жиған сақи адам боп бейнеленеді. Бәлкім, сол үшін де бір кезде батыс пен шығысқа бірдей мәшһүр болған Үйсін мемлекетінің негізгі табаны боп табылатын Жібек жолы бойындағы түгін тартса майы шығатын қүнарлы қонысқа ие болып қала алған шығар. Сол үшін де әлгіндей жерұйық өлкені бастарына қандай қарлы Қаратау іс түссе де, ешқайда тырп етпей, тапжылмай қорғай білген табанды ұрпақ бітіріп, олардың басын да, бағын да шаршысына толтырып мол еткен шығар. Сол үшін де оны ел басына күн туғанда қобалжымай қол бастайтындай, дау туғанда қаймықпай сөз бастайтындай, бақ орнап, дәреже тигенде тайынбай тәуекелге бел байлайтындай талай сұңғыла-сүлейлердің өзі түп бабасы санап, тобадай табынған шығар. Бергідегі көздеріміз көре қалған жайсаңдарымызды айтпағанда, бүгінде көзі жоқ Құдайдат пен Қамарадин, Мұхамед Хайдар Дулати мен Қарасай, Саңырақ пен Наурызбай, Төле мен Райымбек, Өтеген мен Сұраншы, Сүйінбай мен Жамбыл сынды сүлейлеріміздің Бәйдібекті түп тұяны санап, айрықша қастерлеп өткендігіне ешкім дау айта алмас. Басқасын былай қойғанда тек осы үшін-ақ Бәйдібек баба аруағын қалай ұлықтап, қалай қастерлесек те артықтық етпейді.
Шығыста Хан тауы, батыста Түркістан, түскейде Шаш пен Жиделібайсын, теріскейде Сарысу арасындағы аймақта Бәйдібекке байланысты әлденеше жер атаулары бар. Бәйдібек арығы, Бәйдібек биігі, Бәйдібек бұлағы, Бәйдібек шыңы, Бәйдібек жайлауы, Бәйдібек төбесі... барлығы да нақты адамның туып-өскен отанын, тірлік кешкен аясын көрсете алатындай нақты атаулар. Көзден кетсе де, көңілден өшпейтін қымбат адамның өнегелі өмірінің өрнектері. Осыған қарап-ақ, оның аңыздық тұлға емес, тарихи тұлға екендігіне көңілің көбірек бұрады. Оның үстіне, оған байланысты айтылатын аңыздарда ертегінің батырларына ұқсайтын әсіре әспеттеу жоқ. Тау жығып, көл жұтатын, мың кісімен бір өзі шайқасатын айрықша алапат қасиеттерімен емес, әркімге ұғынықты адами қасиеттермен сипатталады. Пейіліне лайық дәулетке, ниетке лайық әулетке кенелген кемел адам ретінде дәріптеледі. Құдай жолына адал діндарлығы үшін, ағайынға адал бауырмалдығы үшін, халық қамын қамдаған елжандылығы үшін дәріптеледі. Өргі найманның Аталық биімен достығы, оның келіндікке берген қызы Қызайымның тағдыры, туған бауыры Байтулы, зайыптары Марау (Сары бәйбіше), Зеріп, Нүрила, ұлдары Жәлмембет, Түргеш (Сары үйсін), Тілеуберді (Жарықшақ), келіндері Жұпар, Сыланды, Қарашаш туралы аңыздар да тек биік адамгершілік тақырыбына негізделген. Қазақ өз көкірегіндегі асыл мұраттың бәрін осы бір абзал тұлғаның бойына тоғыстырғандай. Ол – ағайын қадірін білетін адал туыс, жекжат қадірін білетін асыл құда, ұл өсіріп, ғұмырын үзартқан, қыз сүйіп өрісін кеңейткен бақытты әке, әйелдің көркі мен ақылының парқын жетік білетін сүйікті жар ретінде кейіптеледі. Оның осындай өнегелі қасиеттері бұл аңыздардың ар жағында нақты өмір шындығы тұрғанын аңғартқандай. Ел арасына алалық түсіп, біреу баққа мастанып, біреу атаққа ашқарақтанып, біреу артық дәулет күйттеп, ағайын жарылып бөліне көшіп, кешегі жұрт айбынған айдынды мемлекет ыдырап, тоз-тозы шыққанда қара орында қалған бөліктерінің басын қүраған нақты тұлға келе-келе аңызға айналып, айрықша инабат пен парасат иесі Бәйдібектің қазіргі ел аузыңдағы бейнесін сомдағандай. Оның бауырлары, әйелдері, келіндері туралы аңыздар қол астындағы елдің біріндеп қауымдасқанын аңғартқандай. Тайпалардың әлгіндей себептермен саяси бірігуін туысқандық бірлік кейпінде мазмұндап, оған бастамашы болған тарихи тұлғаны сондай бірлікке кіргендердің түп атасы қылып бейнелеу әлемдік этнологиялық тәжірибеге әбден сіңіскен әдет болатын. Бұндай арғы түбінде шын тұлға мен шын оқиға жатып, оның басына күллі қауым басындағы тарихи хал-ахуал саналы түрде шоғырландырылып, ел арасындағы, тайпа арасындағы қарым-қатынас ағайындық-туысқандық, құда-жекжаттық жолмен түспалдай бейнеленетіні шығыстық тарихи эпоста да көп көзігетін жағдай. Қорқыт та, Асан Қайғы да тап сондай тұлғалар еді. Бірақ, арғы түбі тарихи тұлғалар еді. Біреуі оғыз тайпаларының ыдырап, бөліне жарылып көшуіне қапаланған халықтың, біреуі ноғайлы жұртының басынан бақ ауғанына қапаланған халықтың өз көзінде елжанды мінез танытқан тарихи тұлғаларына көңілі біткендігінен бастау алған туындылар еді. Сондай тарихи тұлғалардың кешкен рухани халінің халық жады жаңғыртқан тұспал кескіндемелері еді. Бәйдібек жайлы аңыздар да үйсін мемлекеті ыдырап, бастарынан бақ ауған халықтың қара орында қалған жұрттың басын біріктірген басшысы жайлы тұспал өмірбаян емес пе екен деген ойға қалдырады. Олай болса, Бәйдібек – халық саналы түрде өнеге тұтып, саналы түрде дәріптеген тарихи тұлға болып шығуы әбден мүмкін. Бәйдібек бейнесінің сакрализациялық төркінін одан бұрынырақ дәл осы өлкеде өмір сүрген баят тайпасының басшысы Қорқыттың, қайы тайпасының басшысы Қазығұрттың, сельжук тайпаларының басшысы Дуқақ, Ақпан, Қараман, Тоғурыл бейнелерімен, немесе көп бертінгі ноғайлы Асанқайғының бейнелерімен салыстырғанда әлгіндей елдік драмалардың шарықтау көзінде емес, одан көп кейін қапалы жұрт торығып, өткен бақыттан күдер үзіп, енді қалған жүрнақтардың басын біріктіріп, қайтадан ел болуды көксейтін бәсеңдік кезеңінде тірлік кешкен тұлғаға ұқсайтынын айқын аңғарар едік. Ол арғы үйсіннің дәуірлеу тұсының емес, оның қара орынында қалған үйсіннің қайта дәуірлеуін бастап берген көсем бейнесіне көбірек келеді.
Бұның да анық-қанығына жетуді алдағы күнге қалдыра отырып, қазіргідей елдік тұтастығымызды қай көздегіден гөрі де көбірек қамдастырар кезеңде халықтың естен шығармай келе жатқан ерекше дәстүрін жалғастырып, кемел тұлғасы мен кемеңгер бабасына тағзым етіп жатқан тәрбиелі құрметі өте орынды деп білеміз. Дәйім тағдыр талқысы мен тарихтың қатал сынына жиі ұшыраған біздің халқымыз атадан өсиет, анадан қасиет дарыта білу арқылы ғана көсегесін көгерткен. Бәйдібек ата мен Домалақ ананың жарыса дәріптелуінде де осындай сыр бар. Өз өміріміз бен келешегіміз үшін бізді жаратқан, өздері де жарастықта өмір сүрген асыл қосаққа мәңгі-бақи қарыздармыз деп ұғатын ұрпақ пен ел жұрт бабасы мен анасына табыну арқылы жанүядан басталып, жалпақ жұрттың бәрінің көсегесін көгертетін татулық пен ынтымақты құрметтейді. Бүгін де, ертең де, болашақта да береке-бірлігімізге ешқандай қауып төнбеуін көксейді. Ел жадында Домалақ ене атанған Нүрила анамыз бұл өлкеде, ұлтың рухани болмысында исламдық мәдениеттің терең сіңіскендігінің бір даусыз дәлеліндей бейнеленеді. Оның мейірбандығы бірлікшіл ақылы мен қайырымды өнегесі нағыз Тәңір анаға лайық сипаттарға ие. Біздің халқымыз батыс пен шығыстың көп жұрттарына кеңінен танылған мифтік ұғымға айналған бұл жораны да өзінше дамытқан. Атаны анадан, ананы атадан бөле-жара қарамай, екеуінің сыйластығын ел бүтіндігінің бірден-бір көпіліндей айрықша қастер түтқан. Сол арқылы ұлынан парасат, қызынан әжет талап ететін талғампаз жұртымыз кейінгі ұрпақтардың биік адамгершілігін қалыптастыруда өз ата-бабасын, өз ата-анасын өнеге тұтқан. Солардың аруағын апшытудан тайсалып, қисық пен қиянатқа бармаған. Бір тоқтының етін түгел үлестіріп жамағаттың өзегін жалғап, он екі жілікті орынымен үлестіріп бір қауым жұрттың көңілін жарастыра білген көреген жұртымыз әділет арқылы бірлікті, сыйластық арқылы тірлікті көріктендірген.
Біз бүгін жарықтық Бәйдібек атамыз бен Домалақ енемізге құрмет көрсету арқылы халқымыз дәріптеген асыл мұраттар мен биік мақсаттарға адалдығымызды айғақтаймыз.
Сол арқылы қасіреті асқан халқымыз бен тақсіреті асқан тарихымыздың жоғын жоқтасып, кемісін түзесуге әрдайым әзір екендігімізді білдіреміз.
Біз үшін тәуелсіздіктен асқан мұрат, бірліктен асқан мақсат жоғын тағы да айдай әлемнің алдында жария етеміз.
Уақытша қиындықтардан бола алған беттен адаспайтындығымызға, айтқан серттен алжаспайтыңдығымызға өзімізді де, жұртты да сендіреміз.
Өткенін ұмытпайтын ұлтқа сенсеңіздер – бізге сеніңіздер!
Атасын ұлықтайтын жұртқа сенсеңіздер – бізге сеніңіздер!
Анасын ардақтайтын ұрпаққа сенсеңіздер – бізге сеніңіздер! – дейміз.
Солардың арманын жалғап, әнегесін өрбітіп, өз келешегімізді өзіміз кемелдендіруге ұмтыламыз.
Келешек ғасыр мен мыңжылдыққа атаның өсиетіне, ананың ақ сүтіне адал ұрпақтар боп аттап, есесін ешкімге жібермейтін, еңсесін ешқашан түсірмейтін намысшыл қауым боп жетіліп, атамекеннің көркін, ата жұрттың абыройын асыру жолында күш-жігерді аямайтындығымызды білдіреміз.
Құдай сол тілегімізді қабыл қылғай!
Аруақ қош көргей!
Бәйдібек атамыздың, Домалақ енеміздің, барша аймақтарымыздың бәрінің терін иемденген абзал рухты бабаларымыз бен асыл аналарымыздың аруақтары ақ ниеттерімізге риза болып, баршамызға жар болғай!
Маусым, 1999 жыл
настроение: Внимательное
слушаю: домалак ана
Без партийный,
31-10-2011 10:02
(ссылка)
Прокуратура мен акиматта жарылыс болды
Қатты жарылыс!
Атырау қаласының орталығында екі үлкен жарылыс болды.
Қазан 31, 2011 шамамен таңертең сағат 9 Атырау қаласының орталығында облыстық акимат пен облыстық прокуратура жанында қатты жарылыс болды. Жараланғандар бар. Ішкі істер департаменті мен акимат нақты не жағдай болғанын айтқан жоқ.
“Ак Жайык” газеты журналисті Байнекеева Зульфия
жаналыктарга силтеме 1
жаналыктарга силтеме 2
Атырау қаласының орталығында екі үлкен жарылыс болды.
Қазан 31, 2011 шамамен таңертең сағат 9 Атырау қаласының орталығында облыстық акимат пен облыстық прокуратура жанында қатты жарылыс болды. Жараланғандар бар. Ішкі істер департаменті мен акимат нақты не жағдай болғанын айтқан жоқ.
“Ак Жайык” газеты журналисті Байнекеева Зульфия
жаналыктарга силтеме 1
жаналыктарга силтеме 2
Без партийный,
16-07-2012 11:08
(ссылка)
Күйеубала 14 жылға сотталды
20 Маусым 2012 1000 рет оқылды
Пікір жазыңыз
Бахадыр Саймасаев Төлеби ауданының тумасы. Жасы 41-де. Әйелі С. Саймасаевамен 2011 жылы заңды тұрғыда ажырасқан. 3 қыз, 2 ұл әкелерімен емес, аналарымен болуды қалап,барлығы Бәйдібек ауданында тұратын С. Саймасаеваның ата-анасының үйінде тұрып жатады. Жалғыз өзі жын ұрған адамдай еліріп, елезіген Бахадыр биылғы жылдың ақпан айында қолына қосауыз мылтық ұстап, балаларын алып кетпекке түнгі сағат 2-ге таяу уақытта Бәйдібек ауданына көлік жалдап жетеді.
Бұл кезде бұрынғы әйелі С. Саймасаева өзінің асырауындағы баларымен бірге әкесі Ұласбек Егеновтің меншігіндегі шағын үйде ұйықтап жатқан болатын.Есіктің ілулі екенін білген Бахадыр бұзып кіріп, шырт ұйқыда жатқан балаларын мылтықпен түртіп оятып, шапшаң киінулерін ескертеді. Бұрын да әкелерінен өлердей қорқатын ұл-қыздары бұл жолы суық қарумен келген әкелерінің түрінен де, ниетінен де қатты қорқады. Осы арлықта үлкен қызы Алтынай ұялы телефон арқылы атасын шақырған. Арада шамалы уақыт өткенде үйге енген қайынатасы Ұласбектің. «Ей, бұл жерде неге жүрсін?» деп, Бахадырге ұмтылғанда бұрынғы күйеу бала алдын ала қолындағы оқтаулы мылтықпен қайынатасының қақ жүрегін көздеп, шүріппені басып салады. Не болғанын жөнді түсіне алмаған күйі құлаған Ұласбек Егенов оқиға орнында көз жұмды. Аталарының көз алдарында қанға бөгіп, қайтыс болғанынан сұмдық қорыққан кәмелеттік жасқа толмаған балалардың үрейінде шек жоқ еді. Ал бұл кезде қолын қанға малыған Бахадыр келген көлігімен кері қайтқан.
Жуырда осы қылмыстық істі қараған ОҚО қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соты Бахадыр Саймасаевты ҚР ҚК-нің 251-бабының 1-бөлігімен, 96-бабының 2- бөлігінің «д» тармағымен және 145- бабының 2- бөлімімен кінәлі деп тауып, 14 жылға бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады. Жазасын түзеу колониясының қатаң режимінде өтейтін болады.
Райымхан ЗАППАРОВ,
ОҚО қылмыстық істер
жөніндегі мамандырылған
ауданаралық сотының
төрағасы.
Метки: қылмыс
Без партийный,
25-10-2013 08:19
(ссылка)
Аудан акіміне не болды?
Короткая песня акима9 октября 2013 в 18:41
Зауре МИРЗАХОДЖАЕВА
Аким ЮКО Аскар Мырзахметов (на снимке в центре) в «гостях» у акима Байдибекского района Кубеева (на снимке слева) за полтора месяца до его ареста. Рабочая поездка главы региона в Байдибек.
Финансовые полицейские Южного Казахстана арестовали акима Байдибекского района. Главу крупного сельскохозяйственного района подозревают в получении взятки.
Узнать больше о подробностях задержания и размерах мзды не удалось. По заверениям борцов с коррупцией, это тайна следствия, не подлежащая огласке. Между тем, по нашей информации в кресле акима Байдибекского района Абдумуталип КУБЕЕВ просидел всего пару месяцев. Оно ему досталось после того, как аким ЮКО Аскар МЫРЗАХМЕТОВ подписал приказ о его назначении в июле 2013 года. До этого времени 53-летний назначенец занимался бизнесом и возглавлял весьма успешное ТОО «SERPER invest». Однако реализовать свои потенциал в новой ипостаси Кубееву не удалось - наручники помешали.
Между тем, по данным финансовой полиции Южного Казахстана, за последнюю пятилетку это не первый случай задержания акима района. Ранее под следствием побывал аким Сузакского района Алибек БЕКТАЕВ, прославившийся в 2008 году на всю страну тем, что отхлестал по голове своего взяткодателя.Конвертом, трещащим от долларового магарыча. Скорый на раздачу чиновник впоследствии получил 8 лет колонии. Что ждет его последователя из Байдибека по окончании следствия, решит суд.
Зауре МИРЗАХОДЖАЕВА, фото Шамурата ФАЙЗИЕВА, Шымкент
09.10.2013
Зауре МИРЗАХОДЖАЕВА
Аким ЮКО Аскар Мырзахметов (на снимке в центре) в «гостях» у акима Байдибекского района Кубеева (на снимке слева) за полтора месяца до его ареста. Рабочая поездка главы региона в Байдибек.
Финансовые полицейские Южного Казахстана арестовали акима Байдибекского района. Главу крупного сельскохозяйственного района подозревают в получении взятки.
Узнать больше о подробностях задержания и размерах мзды не удалось. По заверениям борцов с коррупцией, это тайна следствия, не подлежащая огласке. Между тем, по нашей информации в кресле акима Байдибекского района Абдумуталип КУБЕЕВ просидел всего пару месяцев. Оно ему досталось после того, как аким ЮКО Аскар МЫРЗАХМЕТОВ подписал приказ о его назначении в июле 2013 года. До этого времени 53-летний назначенец занимался бизнесом и возглавлял весьма успешное ТОО «SERPER invest». Однако реализовать свои потенциал в новой ипостаси Кубееву не удалось - наручники помешали.
Между тем, по данным финансовой полиции Южного Казахстана, за последнюю пятилетку это не первый случай задержания акима района. Ранее под следствием побывал аким Сузакского района Алибек БЕКТАЕВ, прославившийся в 2008 году на всю страну тем, что отхлестал по голове своего взяткодателя.Конвертом, трещащим от долларового магарыча. Скорый на раздачу чиновник впоследствии получил 8 лет колонии. Что ждет его последователя из Байдибека по окончании следствия, решит суд.
Зауре МИРЗАХОДЖАЕВА, фото Шамурата ФАЙЗИЕВА, Шымкент
09.10.2013
Без партийный,
13-07-2010 08:40
(ссылка)
Біздін Бәйдібек ауданы туралы 2003 жылы жазылған
Біздін Бәйдібек ауданы туралы 2003 жылы жазылған Каз правда газетіндегі мақаланы оқып шығыңыз. Мақаланың авторы Ауданымызды депрессивный аудандардың қатарына жатқызады.
mina jerdi basip kal.
Сұрақ, Содан бері 7 жыл өтіпті, көп өзгерістер бола қойды ма?
настроение: Внимательное
Без партийный,
28-04-2011 11:13
(ссылка)
Google MapMaker: Almaty Party 23 сәуір 2011
Увеличить
Өткен сенбіде яғни, сәуірдің 23-нші жұлдызында, КБТУ ғимаратында Гуглдың MapMaker құралын қолданушы және үйренемін деушілерге арналған алматылық картографтардың кездесуі болды. Іс-шараға демеушілік жасаған Google-дің Калифорниядағы бас офисі. Кездесуді MapMaker құралының Орталық Азия бойынша адвокаты қызметін атқарушы мистер Ламмерт Бис, Google-дің бас офисінде қызмет ететін Рүстем Арзымбетов және қазақстандық картограф Денис Онищенколар жүргізді.
Увеличить
КБТУ картографтардың кездесуіне игі ықпалын жасап, кең конференс-холлы мен жылдамдығы 16 Мb/сек. сымсыз интернет байланысымен қамтамасыз етті. Өздері келіп қатыса алмай қалғандар үшін UStream ағынды видеотрансляциясы жұмыс істеді. Ұйымдастыруышылар іс-шараға 70-ке жуық қатысушы келеді деп жоспарлаған екен, біра 100-ге жуық кісі келді, зал лық толы болды.
Увеличить
Кездесу форматы бойынша бір теориялық және екі практикалық сессия өткізілуі керек еді. Теоретикалық сессияның көп бөлігіне Д.Онищенко қатысушылардың сұрақтарына жауап берді. Арада кофе-брейк үзіліс болып, картографтар өз арасында пікір алмасып жақын танысуына мүмкіндік берілді. Үзіліс кезінде негізгі ұйымдастырушы, шыққан тегі голландиялық мистер Ламмерт Биспен жеке танысып, ойымдағы сауалдарды қойып жауап алудың сәті түсті.
Увеличить
Ол қазіргі кезде Оңтүстік Қазақстан облысының картасын сызумен айналысып жатқандығын, болашақтағы жоспары Шымкент қаласында осы сияқты картогорафиялық кездесу ұйымдастыратынын айтты. Менің осы уақытқа дейін Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша Google MapMaker картасына қосқан үлесім үшін көп алғысын айтты. Екеуміз біріге жасаған Оңтүстік Қазақстан облысының Мақтарал ауданындағы өзгерістеріміздің өте сәтті болғанын еске түсірдік, пікір алысып болашақ жоспарларды талқыладық.
Ең соңында практикалық сессия өткізілетін кезде залда 40 шақты кісі қалды, сосын олардың арасында жарыс ұйымдастырылды. Олардың ішінде ең үздік шыққандары Google MapMaker логотипі бейнеленген сыйлық жейделерге ие болды.
Увеличить
Практикалық жарыс барысында картаға 1000 астам өзгерістер енгізілді. Қатысушылар өзінің туған ауылы мен қалаларындағы немесе басқа қалалардағы ғимараттарды, дүкендерді, тұрғын үйлерді, дәріханаларды аса ыждахатпен картаға түсіріп белгіледі. Денис пен Рүстем кеңесші ретінде қызмет көрсетті.
Қыздар арасындағы жарыста жеңімпаз атанғандар: (егер шын есімін білмесек никнеймін ғана жарияладық)
1 орын,29 өзгеріс - Кан Татьяна
2 орын,19 өзгеріс - Утешева Динара
3 орын,13 өзгеріс - Гүлжан Оразғалиева
4 орын,10 өзгеріс - k.aigera.92
Ерлер арасындағы жарыста жеңімпаз атанғандар:
1 орын,74 өзгеріс (!) - Виталий Токарев
2 орын,47 өзгеріс - jujjer
3 орын,35 өзгеріс - lutpull
4 орын,30 өзгеріс - Байбоз Ақниет
Жарыс соңында қатысушылардың барлығы жалпы фотоға түсті, келесі кездесуде көріскенше деп қимай тарқасты. Жалпы кездесудің техникалық ұйымдасырылуы тамаша, сәтті өткеніне келіспеске сөз жоқ. Қатысушылардың барлығының ойы жүз пайыз дауыспен мұндай кездесулер Қазақстанның барлық қалаларында өткені дұрыс болар еді деген пікірге тоғысты.
Без партийный,
21-06-2011 09:25
(ссылка)
С.О. Кенжебаев назначен Зам. акимом г.Шымкент
ШЫМКЕНТ. 6 июня. BNews.kz
– В Шымкенте назначен новый заместитель акима города. Об этом сообщили в отделе кадровой службы аппарата акима города Шымкента.
«Распоряжением акима города Армана Жетписбаева назначен заместителем акима города Кенжебаев Садык Онгарович, работавший ранее советником акима Южно-Казахстанской области», - проинформировали в отделе.
«Прежний заместитель акима города Шымкента – Билисбеков Ергали Даулетбекович, занимавший эту должность с марта 2008 года, назначен переводом в Астану», - добавили в акимате.
По данным биографической справки Кенжебаева Садыка Онгаровича, представленной акиматом, у него высшее образование - инженер-строитель, экономист. Закончил Казахско-технический институт, Алматинский экономический университет.
Опыт работы:
08.1984 г.-08.1986 г. - мастер-строитель совхоза XXII Съезда Алгабасского района ЮКО;
08.1986 г.-11.1988 г. - секретарь комитета комсомола совхоза XXII Съезда Алгабасского района ЮКО;
11.1988 г. -03.1990 г. - специалист партийного комитета Алгабасского района ЮКО;
03.1990 г. -03.1992 г. - первый секретарь комитета ЛКЖО Алгабасского района ЮКО;
03.1992 г.-07.1992 г. - заведующий организационным отделом аппарата акима Алгабасского района ЮКО;
07.1992 г.-11.1996 г. - директор совхоза XXII Съезда Алгабасского района ЮКО;
11.1996 г.-03.1998 г. - председатель кооперативного общества «Қаратау» Байдибекского района ЮКО;
3.1998 г.-10.2004 г. - заместитель акима Байдибекского района;
10.2004 г.-10.2006 г. - аким сельского округа Боралдай Байдибекского района ЮКО; 10.2006 г.-01.2008 г. - заместитель акима Байдибекского района ЮКО;
01.2008 г. - 08.2010 г. - аким Байдибекского района ЮКО;
08.2010 г.-06.2011 г. - советник акима Южно-Казахстанской области.
С июня 2011 г. - заместитель акима г. Шымкента.
– В Шымкенте назначен новый заместитель акима города. Об этом сообщили в отделе кадровой службы аппарата акима города Шымкента.
«Распоряжением акима города Армана Жетписбаева назначен заместителем акима города Кенжебаев Садык Онгарович, работавший ранее советником акима Южно-Казахстанской области», - проинформировали в отделе.
«Прежний заместитель акима города Шымкента – Билисбеков Ергали Даулетбекович, занимавший эту должность с марта 2008 года, назначен переводом в Астану», - добавили в акимате.
По данным биографической справки Кенжебаева Садыка Онгаровича, представленной акиматом, у него высшее образование - инженер-строитель, экономист. Закончил Казахско-технический институт, Алматинский экономический университет.
Опыт работы:
08.1984 г.-08.1986 г. - мастер-строитель совхоза XXII Съезда Алгабасского района ЮКО;
08.1986 г.-11.1988 г. - секретарь комитета комсомола совхоза XXII Съезда Алгабасского района ЮКО;
11.1988 г. -03.1990 г. - специалист партийного комитета Алгабасского района ЮКО;
03.1990 г. -03.1992 г. - первый секретарь комитета ЛКЖО Алгабасского района ЮКО;
03.1992 г.-07.1992 г. - заведующий организационным отделом аппарата акима Алгабасского района ЮКО;
07.1992 г.-11.1996 г. - директор совхоза XXII Съезда Алгабасского района ЮКО;
11.1996 г.-03.1998 г. - председатель кооперативного общества «Қаратау» Байдибекского района ЮКО;
3.1998 г.-10.2004 г. - заместитель акима Байдибекского района;
10.2004 г.-10.2006 г. - аким сельского округа Боралдай Байдибекского района ЮКО; 10.2006 г.-01.2008 г. - заместитель акима Байдибекского района ЮКО;
01.2008 г. - 08.2010 г. - аким Байдибекского района ЮКО;
08.2010 г.-06.2011 г. - советник акима Южно-Казахстанской области.
С июня 2011 г. - заместитель акима г. Шымкента.
Байдибектен шыккан бекзаттар....
Байдибек танымал тулгаларга бай онір.. Онер,білім, гылым, саясатта журген талай жерлестеріміз бар.. Егер сол азаматтар туралы білгендерініз болса жазыныздар... Бул кейінгі толкын ушін керек дуние.. Сондыктан жана есімдерді тануга мумкіндік ашайык
Без партийный,
03-03-2011 14:16
(ссылка)
Бәйдібек ауданының халық санағы
1-ншісі 14-02-1999 ж. жалпы халық санағы бойынша
2-ншісі 25-02-2009 ж. жалпы халық санағы бойынша
екі цифрдың арасына үтір қойылған, шатасып қалмаңыздар.
Бәйдібек ауданы 50508, 53004
Қосақжар а.о. 7763, 8510
Шаян а. 7763, 8510
Ағыбет а.о. 2603, 2855
Ағыбет а. 1061, 1244
Алғабас а. 520, 772
Жаңаталап а. 387, 372
Жұлдыз а. 635, 467
Ақбастау а.о. 4769, 5045
Ақбастау а. 3134, 3300
Жолғабас а. 448, 393
Кеңес а. 731 783,
Тұрақты а. 456, 569
Алғабас а.о. 4567, 4695
Шақпақ а. 2633, 2660
Қазата а. 986, 1088
Таңатар а. 751, 893
Үсіктас а. 197, 54
Алмалы а.о. 2757, 3145
Алмалы а. 582, 661
Байжансай с. 339, 198
Жарықбас а. 554, 648
Бәйдібек-ата а. 1282, 1638
Боралдай а.о. 10114, 10412
Боралдай а. 2903, 2967
Амансай а. 650, 798
Жоғарғы Боралдай а. 1113, 928
Жыланды а. 747, 795
Ақжар а. 764, 267
Қаратас а. 560, 529
Сарыбұлақ а. 639, 762
Тайманов а. 830, 1233
Талап а. 490, 623
Теректі а. 794, 850
Түйетас а. 624, 660
Борлысай а.о. 2588, 2815
Ақтас а. 1036, 1105
Кеңсай а. 587, 662
Қошқарата а. 845, 947
Шұқыршақ а. 120, 101
Бөген а.о. 5186, 5221
Шалдар а. 1465, 1307
Бекбау а. 1233, 1110
Екпінді а. 1150, 1250
Жиенқұм а. 695, 827
Сарқырама а. 643, 727
Жамбыл а.о. 3346, 3056
Жамбыл а. 1647, 1444
Жүзімдік а. 533, 590
Қызылжар а. 165, 80
Тасқұдық а. 480, 489
Шыбыт а. 521, 453
Көктерек а.о. 2704, 2781
Бірлік а. 496, 534
Ынтымақ а. 443, 470
Кеңестөбе а. 1765, 1777
Мыңбұлақ а.о. 4111, 4469
Мыңбұлақ а. 1523, 1946
Ақбұлақ а. 165, -
Бестоғай а. 387, 395
Қайнарбұлақ а. 857, 956
Қосбұлақ а. 464, 480
Мәдениет а. 427, 532
Нұра а. 288, 160
10 жыл ішінде аудан халқының саны небары 2,5 мың адамға көбейіпті.
2-ншісі 25-02-2009 ж. жалпы халық санағы бойынша
екі цифрдың арасына үтір қойылған, шатасып қалмаңыздар.
Бәйдібек ауданы 50508, 53004
Қосақжар а.о. 7763, 8510
Шаян а. 7763, 8510
Ағыбет а.о. 2603, 2855
Ағыбет а. 1061, 1244
Алғабас а. 520, 772
Жаңаталап а. 387, 372
Жұлдыз а. 635, 467
Ақбастау а.о. 4769, 5045
Ақбастау а. 3134, 3300
Жолғабас а. 448, 393
Кеңес а. 731 783,
Тұрақты а. 456, 569
Алғабас а.о. 4567, 4695
Шақпақ а. 2633, 2660
Қазата а. 986, 1088
Таңатар а. 751, 893
Үсіктас а. 197, 54
Алмалы а.о. 2757, 3145
Алмалы а. 582, 661
Байжансай с. 339, 198
Жарықбас а. 554, 648
Бәйдібек-ата а. 1282, 1638
Боралдай а.о. 10114, 10412
Боралдай а. 2903, 2967
Амансай а. 650, 798
Жоғарғы Боралдай а. 1113, 928
Жыланды а. 747, 795
Ақжар а. 764, 267
Қаратас а. 560, 529
Сарыбұлақ а. 639, 762
Тайманов а. 830, 1233
Талап а. 490, 623
Теректі а. 794, 850
Түйетас а. 624, 660
Борлысай а.о. 2588, 2815
Ақтас а. 1036, 1105
Кеңсай а. 587, 662
Қошқарата а. 845, 947
Шұқыршақ а. 120, 101
Бөген а.о. 5186, 5221
Шалдар а. 1465, 1307
Бекбау а. 1233, 1110
Екпінді а. 1150, 1250
Жиенқұм а. 695, 827
Сарқырама а. 643, 727
Жамбыл а.о. 3346, 3056
Жамбыл а. 1647, 1444
Жүзімдік а. 533, 590
Қызылжар а. 165, 80
Тасқұдық а. 480, 489
Шыбыт а. 521, 453
Көктерек а.о. 2704, 2781
Бірлік а. 496, 534
Ынтымақ а. 443, 470
Кеңестөбе а. 1765, 1777
Мыңбұлақ а.о. 4111, 4469
Мыңбұлақ а. 1523, 1946
Ақбұлақ а. 165, -
Бестоғай а. 387, 395
Қайнарбұлақ а. 857, 956
Қосбұлақ а. 464, 480
Мәдениет а. 427, 532
Нұра а. 288, 160
10 жыл ішінде аудан халқының саны небары 2,5 мың адамға көбейіпті.
Метки: статистика, жалпы халык санагы
Без партийный,
25-04-2012 11:54
(ссылка)
Аблязовтың хаты
Мұхтар Әблязов: Жендеттер халық алдын жауап береді!
Қазақстандықтар, ағайындар, қарындастар!
Бүгін біздің көз алдымызда Қазақстан тарихының трагедиялық оқиғалары болып жатыр. 2011 жылдың желтоқсанында Назарбаевтың оккупациялық режимі Жаңаөзенде қарусыз халыққа оқ атты. Қазақстанның тоталитарлық полицайлық мемлекет екеніне, Назарбаев пен оның жандайшаптары билікті өз қолында ұстап қалу үшін кез келген қылмысты жасаудан тайынбайтынына бүкіл әлемнің көзі жетті.
Адамдарға оқ атқан қылмыстарын жасыру үшін Жаңаөзендегі ереуілшілердің белсенділерін тұтқындау және оларды қалайда осы қайғылы оқиғаға кінәлі етіп шығаруға бұйрық берілді. Тұтқындалғандарды жертөледе қамап отыр. Жасамаған қылмыстарын мойындатуға мәжбүрлеп, ұрып, тұншықтырып, денесін майып қылып, еркектер мен әйелдерді зорлап жатыр.
Роза Төлетаеваға 20 киіз үйді және банкті өртегенсің деп, кінаны мойныңа ал деп полиэтилен дорбамен тұншықтарған, шашынан асып байлап қойған, жас балаларыңа зиян тигіземіз деп қорқытқан. Олар айуандықпен арматура темірмен үш баланың анасы Роза Төлетаеваны зорлаған.
Шабдал Өткелов өзін қинап азаптаған адамның аты жөнін толық айтты. Оның айтуынша оны азаптаған Жаңаөзен уақытша қамау изоляторының бастығы Рашид Кулибаев пен оынң қасындағы төрт тергеуші. Олар оны полиэтилен дорбамен тұншықтырып қинаған. Талып қалған кезде есін жиғызып алып қайтадан тұншықтырған.
Есенгелді Абдрахмановты темір төсеніш жерге жатқызып қойып үстіне мұздай су құйған және кеудесіне шығып секірген, аузы мұрнынан қан аққанға дейін.
Парахат Дүйсенбаевтың әкесін атып өлтірген, әпкесін ауыр жаралаған, өзі де аяғынан оқ тиіп жарақаттанған. Полковник Қадыров Парахат Дүйсенбаевты жеке өзі ұрып соққан, басын дуалға ұрған, зорлаймын деп қорқытқан, кіндіктен төмен ұрған. Парахаттың Қалалық ішкі істер басқармасында тергеу кезінде ұрып соғудан екі бүйрегі сау қалмаған, сот отырысы кезінде есінен танып қалды.
11 сынып оқушысы кәмелетке толмаған жасөспірім бала Нұрсұлтан Мұқашевты да азаптаған. Алаңға баруға оны мектеп мәжбүрлеген. Оның ата анасы баласының атын қоярда кейін сол құрметтеп атын қойған кісінің құрбаны болатынын алдын ала білді ме екен.
Бұл туралы енді үндемей отыруға болмайды! Бұл айуандықтары үшін жазасыз қалмауы керек!
Күн сайын жендеттер мен жазалаушылардың аты жөні бізге белгілі болып келе жатыр, масқаралықтардың беті ашылып келе жатыр. Мен отандастарыма осы ақпаратты жеткізуге шақырамын. Ел жендеттердің атын біліп жүрсін. Оларды бүкіл Қазақстан білсін, әйтпесе олар ертең біздің анамызды, қызымызды, баламызды тура өстіп азаптайды.
Назарбаевтың режиім бұл жауыз қылмыстарының беті ашылып қалмауы үшін, жауапкершіліктен құтылып кету үшін қолдан келгеннің барлығын жасайды. Өйткені тергеу ісі түбінде атуға бұйрық берген адамға барып тіреледі.
Қазақстанның өз халқы адам азаптаған айуандарды тергеуі керек! Олар кек қайтарудан қашып құтылып кетпеуі тиіс. Бұл қылмыстары үшін «маған солай бұйрық бергеннен соң істедім» деп ақталулары тіпті маңызды емес. Жазасын алатын сәті келген кезде осы айуандық қылмысты жасағандар таңғалмасын.
Қазір осының барлығы Назарбаевтың бұйрығымен жасалып жатқандығы айдан анық. Құқық қорғау органдарының қызметкерлері қолдарында анық жазылған бұйрық болмаса мұндай қылмыстарды жасауға өздігінен бара алмайтын еді.
Мен тұтқындарды азаптап жатқан полиция, ҰҚК, прокуратура қызметкерлеріне ашық айтамын. Сіздердің жасап жатқан қылмыстарыңыздың ескіретін уақыты болмайды. Сіздер өз әрекеттеріңізге жауап бересіздер. Бүгінгі уақытта сіздің қылмыстарыңызды жеңілдететін бір ғана мүмкіндігіңіз бар. Ол бұйрық берген, тергеу кезінде азаптауды қолдануға рұқстан берген, сіздерді қорғауға уәде берген адамдардың атын айту.
Мен бұл азаптау мен тозақтардан өтіп келе жатқан Қазақстандықтарға айтарым азаптаушылардан қорықпай шындықты айтыңыздар. Шындықты айтуға жігерленіңіздер. Сіздер бізге ерліктің үлгісін көрсетіп жатырсыздар. Назарбаевтың оккупациялық режимі бізді сындыра алған жоқ, демек отанымыздың болашағы бар екен.
Мен түрмеде жатқанда көп нәрсені көрдім, Қазақстанның ең сұмдық «Державинка» түрмесінде жаттым. Ол жерде ұрып соғып азаптау қалыпты жағдай еді. Мені де азаптады, жаным қиналды, қорықтым, тарықтым – бірақ еңі басты бір нәрсені ұқтым, үмітті жоғалтуға болмайды. Әділеттілік орнайды. Біз сіздермен біргеміз!
Мен барлықтарыңызды Қазақстандықтарды Назарбаев пен оның оккупациялық режиміне ешқандай көмек бермеуге шақырамын. Назарбаевтың қылмысына ортақ болмаңыздар, ол өз елінің азаматтарына тізесін батырды. Өлгендер мен азапталғандардың қанын енді Назарбаев жуып кетіре алмайды.
Қазақстанды Назарбаевтан азат етейік! Бұл біздің еліміз. Қазақстан тәуелсіз болсын!
Мұхтар Әблязов,
Қазақстан Республикасының азаматы
24 сәуір 2012 жыл.
Без партийный,
16-07-2010 16:57
(ссылка)
Bizdin Ministr jerlesterimiz turaly
Aйқын газетінде өткен жылы мынадай мақала шыққан екен.
ТИТТЕЙ ТҮЙМЕБАЕВ
04:07 | 17.09.2009
Просмотров: 238
Автор: www.aikyn.kz
БАЛАЛЫҚ ПЕН ДАНАЛЫҚ
Осыдан біраз уақыт бұрын «Айқын» газетінде (27.08.2009) ҚР Білім және ғылым министрі Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев туралы Қуандық Оразбекұлының мақаласы жарияланды. Министрдің де ет пен сүйектен жаралған пенде, асық атып ойнаған ауылдың қара домалақ баласы, оның арманы, қиялы, мақсаты, жігері туралы білу оқырманға қызықты болар деген оймен аталған мақаланы жариялап отырмыз.
- Біз үйсін тайпасынан шыққан Бәйдібек баба ұрпақтарымыз. Oзі батыр, өзі бай, әрі көсем, әрі көреген кісі болған екен. Бабаның сағанасы Оңтүстік Қазақстан облысы, Бәйдібек ауданындағы Бала бөгеннің жағасына салынған. Сол жанындағы төбешіктің басына бабаның екінші әйелі Зеріп ана жерленген. Біз сол Зеріп анадан тарағанбыз, - дейді қазіргі Білім және ғылым министрі Жансейіт Қансейітұлы Түймебаевтың әкесі, қазыналы қария, 81 жасқа толып отырған Қансейіт қажы Түймебаев.
Қария әрі қарай әңгімесін:
- Зеріп анамыздың Бәйдібек бабадан бір мүшел кішілігі бар екен. Јзі ақылдың дариясы, сұлулығына көз тоймайтын адам болыпты. Ол кісіден Жалмамбет, одан Жауатар, Жауатардан Тілек, одан Ыстық, Ыстықтан Тасжан, одан Әйтен, Әйтеннен Сырымбет, одан Досалы дүниеге келеді. Досалыдан Байсары, одан Бәймен, Бәйменнен, Бәйменнен Бектас, одан Бердібай, Бердібайдан Түймебай туылған. Сол Түймебайдың баласы менмін, менің ұлым – Жансейіт, - деп жалғастырды.
Қансейіт қария – бар ғұмырын партия, кеңес қызметіне арнаған азамат. Адал, ақ көңіл, ақылгөй, дана адам. Қансейіттен 4 ұл, 9 қыз тараған. Ұлдары – Байсейіт, Жансейіт, Имангелді, Бақыткелді; қыздары – Нұрайша, Балайша, Жұмыкүл, Жанаркүл, Ұлтуар, Үміткүл, Нышанкүл, Рәткүл, Әлия.
Жансейіттің анасы Ұлмекен әженің де арғы бабасы Жылқыбай деген кісі өте бай адам болған екен. Оның байлығы соншалықты, жылқылары суатқа келгенде су сарқылып қалатынын ел аңыз қылып айтады екен. Бірақ Жылқыбайдың аты байлығымен емес, мәрттігімен шығыпты. Алдына келген ағайынның бетін қайтармайтын, жанындағы ел жұртына сыбаға беріп отыратын мырза болыпты.
Сол Қансейіт қария мен Ұлмекен әженің ұлы Жансейіт Түймебаев төрт жылдық мектепті Созақ ауданындағы «Қаратау» кеңшарында бітіреді. Содан кейін оны Шымкент қаласындағы шопандардың балалары оқитын № 12 мектеп-интернатқа оқуға береді. Әкесі Қансейіт ол кезде кеңшарда партия комитетінің хатшысы. Сондықтан Жансейітті «аға шопанның баласы» деп, құжат толтырып, интернатқа өткізеді. Сол жерде орта білім алып шығады. Алтын медальмен, үздік бітіреді. 5-11 сыныптарда Жансейіттің сынып жетекшісі, математика пәнінің мүғалімі Сара Қабылбекова болыпты. Ол кісі қазір сырқаттаныңқырап жатыр екен.
- Өте жақсы оқушы болды. Мен Жансейітке алаңдамайтынмын. Қолынан кітабы түспейтін, үнемі күліп жүретін. Мен оны математик болатын шығар дейтін едім. Кейін филология саласында ғылым жолына түсіп кетті, - дейді.
Кезінде бала болған Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев бүгін Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрі, белгілі ғалым. Ол – ғылым докторы, профессор, Қазақстандағы зиялы қауым өкілдерінің көшбасында тұрғандардың бірі, үлкен ұйымдастырушы, дипломат.
Мемлекетіміздің бас мұғалімнің жасы қазір 51 де. Қансейіт қарияның сөзімен айтқанда, Жансейіт пен гүлдей құлпырған Жанна екеуі екі перзент тәрбиелеп, өсіріп отыр. Қызы Елдана өнерге, тілдерді меңгеруге өте бейім сияқты. Ол бірнеше ресми байқаулардың жеңімпазы. Білімді қыз қазір шетелдердің бірінде білім алып жүр. Ал Елнар Астнадағы мектептердің бірінде оқиды.
Қазақ «болатын бала…» деп жиі айтады.
«Болатын бала» көп болсын!
mina jerdi turtip kal
настроение: Внимательное
слушаю: algabasim
Без партийный,
05-03-2011 07:33
(ссылка)
Конкурс! мына суретте қай жер?
Метки: конкурс, белгісіз сурет
Без партийный,
02-07-2012 09:49
(ссылка)
13 млн тенге алып 9 млн кайтарып берди
Установлен факт необоснованного получения бюджетных субсидий. На основании акта МВК по Байдибекскому району о посадке многолетних насаждений, ПК «ЖЕР ҰЙЫҚ-21» выплачено 13 065 022 тенге бюджетных субсидий.
Однако как установлено, что закладка плодово-ягодных культур осуществлена ПК «ЖЕР ҰЙЫҚ-21» с нарушением требований правил, в частности ПК не произведены соответствующие затраты на приобретение капельного орошения.
В связи с чем прокуратурой области внесен иск, и решением специализированного межрайонного экономического суда от 28.04.2012 года иск прокуратуры области удовлетворен, акт МВК по Байдибекскому району от 20.09.2010 года признан недействительным, с ПК «ЖЕР ҰЙЫҚ-21» в доход государства взыскано 9 млн. 900 тыс. тенге.
Однако как установлено, что закладка плодово-ягодных культур осуществлена ПК «ЖЕР ҰЙЫҚ-21» с нарушением требований правил, в частности ПК не произведены соответствующие затраты на приобретение капельного орошения.
В связи с чем прокуратурой области внесен иск, и решением специализированного межрайонного экономического суда от 28.04.2012 года иск прокуратуры области удовлетворен, акт МВК по Байдибекскому району от 20.09.2010 года признан недействительным, с ПК «ЖЕР ҰЙЫҚ-21» в доход государства взыскано 9 млн. 900 тыс. тенге.
Без партийный,
20-07-2010 13:50
(ссылка)
Дулат Төртбай датқа
Төртбай датқа – ХІХ ғ. екінші жартысында өмір сүрген, Шымкент өңіріндегі (қазіргі Бәйдібек ауданының жерінде) дулаттардың Темір, Шыңқожа елін билеген, әйгілі тұлға. Төртбай датқаның тарихи тұлғасы әзірге дейін зерттелмеген болғандықтан, біз ол туралы осы мақаланы жазып, оқырман елмен таныстыруды жөн көрдік.
Төртбай датқаның ататегі шежіре бойынша – Дулат, оның ішінде Шымыр. Шымыр руының ішінде Темір тармағынан шығады. Оның шежіресі былай таратылады: Темір – Теңсопы – Байдалы – Дәулеталы – Анда – Өтеміс – Меңіс – Оразбақ – Құдайсүгір бай – Құлты – Ерсілі – Төртбай.
Ең алдымен ағасы Бесбай, кейін Төртбайдың өзі де Қоқанд ханының жергілікті әкімдерге беретін датқа лауазымын иеленген еді. Қоқанд хандығының зұлымдық саясаты белгілі. Көптеген ру басылары Қоқанд қызметін ресми түрде егеленді. Ондағы мақсат елін Қоқандтықтардың соғыс, жөнсіз тонау, талан-тараж әрекеттерінен қорғау еді. ХІХ ғасырда Қоқандтықтар кез келген қазақ руына соғыс ашып, тонап кетіп отырды. 1781 ж. Абылай хан өлгеннен соң Ұлы Жүз руларының басы бірікпеді. Қазақ тарихының белгілі зерттеушісі Н.Аристовтың еңбегінде, Абылай ханның өзі көзі тірі кезінде Ұлы Жүз руларының билігін үлкен ұлы Әділге тапсырған деген дерек кездеседі. Бірақ Әділ әкесі сияқты күшті хан билігін орната алмағаны шындық. Сондықтан әр ру жеке дара көшіп қонып жүрді де, шетелдік жауларға оңай жем болды. Ұлы жүздегі қазақ хандарының билігі әлсірегенін пайдаланған Қоқанд хандығы қазақ жеріне қарақшылық шабуылдарын үдетті. Шабуылдарға тойтарыс бере алмаған, көптеген рубасылар өз еркімен Қоқанд вассалитетін ресми түрде қабылдап, датқа деген лауазым алды, оларға алым салық беріп тұрумен шектелді. Кейіннен қоқандықтардың қоқайына шыдамай, соңынан халқын ертіп шығып, көптеген көтірілістерді де осы датқалардың өзі ұйымдастырып, қоқандық салықшыларды қырып тастап отырған. Сондай бір ауыр жылдарда өмір сүріп, халқына адал еңбек сіңірген тұлғалардың бірі Төртбай датқа болған. Біз жоғарыда оның шыққан ата тегін айтып өттік. Төртбай датқаның Кенесары ханның көтерілісі, Тентек төренің көтерілісіне қатысы болуы мүмкін. Ал оның Кенесары ханның баласы Сыздық сұлтанмен тығыз қарым қатынасы болғандығын тарихи құжаттар бұлтартпай дәлелдейді. Белгілі зерттеуші Н.Аристовтың жазуы бойынша дулат Төртбай датқа Қоқандтың Манкент бекінісіне иелік еткен екен . 1864 ж. күз айында басталған Ресей әскерлерінің Түркістанға жаулап алушылық шабуылы, орыстардың Шымкент қаласын шабуылдауынан басталады. Шымкенттен санаулы-ақ шақырым жерде орналасқан Қоқандтың Манкент бекінісін қорғау Төртбай датқаға тапсырылған. Ол әйгілі қазақ сұлтаны Кенесарыұлы Сыздық сұлтанға қосылып, Шымкент қаласын қорғауға қатысуы да мүмкін. 1864 ж. 19 қыркүйекте орыс қолбасшысы ген.Черняев Шымкентті басып алғаннан кейін, мұздай қаруланған 2000-ға жуық әскерімен Шымкенттен Ташкентке қарай жылжыды. Сыздық сұлтанға қосылған жергілікті халықтың дулат, сіргелі, қаңлы, қоңырат рулары Черняев әскерін Қазығұрт тауында Тұрбат, Талдыбұлақ, Шорбұлақ, Шарапхана маңында қарсы алып, басқыншылармен табан тірескен шайқастар болды . 1865 ж. ген. Черняевтың Ташкент қаласын шабуылдағанда дулат Төртбай датқа мұнда да көп көзге түсті. Қаланың қорғанысын ұйымдастырған Сыздық сұлтанның серігі болып, оның жанынан табылады. Дулаттың темір, көкірек, бестерек, шоқай руларын бастаған Төртбай датқамен бірге, ысты, сіргелі, шанышқылы тайпасының қарулы жасақтарын бастаған бірнеше басқа датқалар қалаға жақын жердегі Сарытөбеде (Шортөбе) орыс әскерін күтіп алып, шайқасқа түседі. Сол Сарытөбе шайқасының шешуші кезеңінде қоқандық әскербасы қыпшақ Әлімқұл ауыр жараланып өледі, содан соң қоқан әскері мен оның негізгі атты жасақтары болған қазақтар кейін шегініп кетіп Ташкент қаласының қорғанына кіреді. Қаланың ықпалды басшыларымен бірге дулат Төртбай датқа да Кеңеске қатысып, өлген әскер басы (әмір-и ләшкәр) орнына Сыздық сұлтанды сайлауға қатысады, сол жердегі барлық сарттар мен қазақтың игі жақсылары бірігіп бір ауыздан орыстардан Қоқанд хандығын қорғауға және Ташкент қаласының қазынасын Сыздық сұлтанға тапсыруға мәмілеседі. Белгілі зерттеуші Е.Т.Смирновтың жазуы бойынша, Сыздық сұлтан сол кеңесте төніп тұрған орыс қаупінен құтылу үшін мынадай бір шешім қабылдайды. Бұхара әмірі Абдул-Мұзаффар ханға барып көмек сұрауға, қазақтардан дулат Төртбай датқаны, шанышқылы Молда Қошықты және сарттардың ішінен екі-үш ықпалды адамды елші етіп жібереді . Бұхара әмірі Төртбай датқалар барған елшілікті қабылдап, қоршауда қалған Ташкентке көмектесу үшін Тойшыбек тоқсабаны әскерімен бірге жібереді (оның аты басқа бір тарихи деректе Ескендір бек деп аталады). Бірақ бұлар елшілікке аттанып кеткен кезде-ақ, ташкендік сарттардың ішінде қызғаныш оты туады. Атасы Қасым, әкесі Кенесары хан бізбен соғысып өтіп еді, енді біз біз бұған қалайша билікті тапсырып беріп қойдық деп қызғана бастайды. Егер сұлтан орыс генералы Черняевті жеңіп кетсе де, бәрібір қастандық жасап сұлтанды өлтіруді ойлайды. Сыздық сұлтан бұлардың арам ойларының бәрін естіп, біліп жүреді. Аты аталған тоқсаба келген соң, Сыздық сұлтан Ташкендік сарттардың өзіне қастандық жасауынан қауіптене бастады. Сыздық сұлтан Ташкенттің Ордасын Бұхарадан келген тоқсабаға тапсырып, серіктерімен бірге Бұхараға кетеді.
Осы оқиғалардан кейін Төртбай датқаның тағдыры қалай болғаны белгісіз, халық арасында ол туралы айтылатын аңыз әңгімелер көп. Ел ішінде сақталған ауызша деректер бойынша ол – Алпамса денелі, сөзге шешен, сұсты адам болыпты, сөйлегенде басындағы тақиясы шеке терісімен бірге жоғары-төмен қозғалып тұрады екен. Осы орайда Төртбайдың жастық шағында датқа атағын алуы туралы Құрасбек Арыстанбаев ақсақалдың өзінен бұрынғы құймақұлақ қариялардан естіп тыңдаған әңгімесінен үзінді келтірсек: «Төртбайдың жас шағында ағасы Бесбай датқа елден Қоқанд ханына жыл сайын шақырған мезгілінде тарту апарып беріп тұрады. Қоқандтың ханы белгіленген мерзімінен кешігіп тарту әкелгендерді «қазық қағып» қатаң жазалайды. Бесбай датқаға бір жолы хабаршы кешігіп жетіп, хан маслахатына енді барса үлгере алмай кешігетінін білді. Қатты қапаланып, тығырыққа тіреліп тұрғанда, Төртбай келіп: «Аға орныңызға мен барайын» – деп жолын сұрап алады. Барса, Қоқанд ханы маслихатын бастағанына екі-үш күн болып қалған, оған кешіккендерді аямай жазалап жатыр екен. Бірақ Төртбай кіріп келіп сәлем бергенде хан ләм-мим деп ауыз аша алмай қалады. Кейін жанындағы уәзірлеріне: «Мені мына қазақтың Дулат Төртбай датқасының мысы басып кетіпті, маслихатқа кешіккендер жазалансын деген өз жарлығым өз есіме түспей қалды» - депті. Ағасының орнына тәуекелге бас тігіп барған әруақты Төртбай сол жерде датқа болмаса да, енді датқа атанып елге абыроймен қайтады».
«Материалы по киргизскому землепользованию» (МКЗ.) деп аталатын статистикалық жинаққа сүйенсек темір руы қоныстанып отырған болыста «Төртбай қорған» деп аталған жер болған, кезінде сол қорғанды Төртбай датқаның өзі соқтырғанына күмәніміз жоқ. Себебі датқа лауазымын алған әр билеуші бір бекініс-қорған салып, оған еге болған. Бұл заңды Қоқанд хандығындағы датқалардың бәрі орындады. Ол елінің отырықшылануын көздеп Қызыларық, Морықата арық атты суғару каналдарын қаздырады. Елін дін жолына тарту үшін мешіт салдырған. Оның мешітінде Өмір қожа, кейін оның баласы Имамәлі деген кісілер имамдық қылған. Төртбай датқа үлкен ұлына Қоқандтың әйгілі әскербасы батыры қыпшақ Әлімқұлдың атын қойған. Әлімқұлдан кейінгі кіші ұлдарының аты Бегімбет, Айдар және ең кенжесі Жаманқара. Олардан өсіп өнген әулет қазіргі Оңтүстік Қазақстан обл.-ның Бәйдібек ауданы, Амансай ауылында тұрады. Төртбай датқаның қара шаңырағында қалған кенже ұлы Жаманқара Төртбайұлы – 1910 ж. халық санағына тіркелгенде, орта жастағы кісі еді. Осы санақтың құжатында бұл кісінің Морық-атаны қыстау етіп, Жаңарықтың бойына егін салғаны жазылған .
Осы мақаланы жазу барасында көп зерттеніп, ХХ ғасыр басындағы статистикалық зерттеу материалдарындағы шежірелік кестелер мен әкімшілік ауылдық тізімді пайдаланудың маңыздылығы ерекше екенін түсіндік. Рулық шежірені саралауда соңғы жылдары жарық көрген, ұзақ уақыт бойы ел ішінен жиналған нұсқаларға сүйенген шежірешілердің дерегіне ден қойдық. Сондықтан бұл мақаланы Төртбай датқа сияқты тарихта ұмытылып қалған тұлғаларымызды тануға бағытталған ұмтылысымыз деп қабылдарсыздар деген ойдамыз. «Елдің атын ер шығарады» демекші, Төртбай датқа туралы тұжырымды терең зерттеулерді жүргізу алдағы болашақтың ісі деп ойлаймыз.
Сәдірбекұлы Нұржан.
Тарихшы
Алматы қаласы 2010 ж.
Автордың бұл зерттеу мақаласы бұрын мына кітапта жарияланған.
Қазақ ру тайпаларының тарихы: Дулат. 11 т., 2 к.Алматы, 2008 ж.
Төртбай датқаның ататегі шежіре бойынша – Дулат, оның ішінде Шымыр. Шымыр руының ішінде Темір тармағынан шығады. Оның шежіресі былай таратылады: Темір – Теңсопы – Байдалы – Дәулеталы – Анда – Өтеміс – Меңіс – Оразбақ – Құдайсүгір бай – Құлты – Ерсілі – Төртбай.
Ең алдымен ағасы Бесбай, кейін Төртбайдың өзі де Қоқанд ханының жергілікті әкімдерге беретін датқа лауазымын иеленген еді. Қоқанд хандығының зұлымдық саясаты белгілі. Көптеген ру басылары Қоқанд қызметін ресми түрде егеленді. Ондағы мақсат елін Қоқандтықтардың соғыс, жөнсіз тонау, талан-тараж әрекеттерінен қорғау еді. ХІХ ғасырда Қоқандтықтар кез келген қазақ руына соғыс ашып, тонап кетіп отырды. 1781 ж. Абылай хан өлгеннен соң Ұлы Жүз руларының басы бірікпеді. Қазақ тарихының белгілі зерттеушісі Н.Аристовтың еңбегінде, Абылай ханның өзі көзі тірі кезінде Ұлы Жүз руларының билігін үлкен ұлы Әділге тапсырған деген дерек кездеседі. Бірақ Әділ әкесі сияқты күшті хан билігін орната алмағаны шындық. Сондықтан әр ру жеке дара көшіп қонып жүрді де, шетелдік жауларға оңай жем болды. Ұлы жүздегі қазақ хандарының билігі әлсірегенін пайдаланған Қоқанд хандығы қазақ жеріне қарақшылық шабуылдарын үдетті. Шабуылдарға тойтарыс бере алмаған, көптеген рубасылар өз еркімен Қоқанд вассалитетін ресми түрде қабылдап, датқа деген лауазым алды, оларға алым салық беріп тұрумен шектелді. Кейіннен қоқандықтардың қоқайына шыдамай, соңынан халқын ертіп шығып, көптеген көтірілістерді де осы датқалардың өзі ұйымдастырып, қоқандық салықшыларды қырып тастап отырған. Сондай бір ауыр жылдарда өмір сүріп, халқына адал еңбек сіңірген тұлғалардың бірі Төртбай датқа болған. Біз жоғарыда оның шыққан ата тегін айтып өттік. Төртбай датқаның Кенесары ханның көтерілісі, Тентек төренің көтерілісіне қатысы болуы мүмкін. Ал оның Кенесары ханның баласы Сыздық сұлтанмен тығыз қарым қатынасы болғандығын тарихи құжаттар бұлтартпай дәлелдейді. Белгілі зерттеуші Н.Аристовтың жазуы бойынша дулат Төртбай датқа Қоқандтың Манкент бекінісіне иелік еткен екен . 1864 ж. күз айында басталған Ресей әскерлерінің Түркістанға жаулап алушылық шабуылы, орыстардың Шымкент қаласын шабуылдауынан басталады. Шымкенттен санаулы-ақ шақырым жерде орналасқан Қоқандтың Манкент бекінісін қорғау Төртбай датқаға тапсырылған. Ол әйгілі қазақ сұлтаны Кенесарыұлы Сыздық сұлтанға қосылып, Шымкент қаласын қорғауға қатысуы да мүмкін. 1864 ж. 19 қыркүйекте орыс қолбасшысы ген.Черняев Шымкентті басып алғаннан кейін, мұздай қаруланған 2000-ға жуық әскерімен Шымкенттен Ташкентке қарай жылжыды. Сыздық сұлтанға қосылған жергілікті халықтың дулат, сіргелі, қаңлы, қоңырат рулары Черняев әскерін Қазығұрт тауында Тұрбат, Талдыбұлақ, Шорбұлақ, Шарапхана маңында қарсы алып, басқыншылармен табан тірескен шайқастар болды . 1865 ж. ген. Черняевтың Ташкент қаласын шабуылдағанда дулат Төртбай датқа мұнда да көп көзге түсті. Қаланың қорғанысын ұйымдастырған Сыздық сұлтанның серігі болып, оның жанынан табылады. Дулаттың темір, көкірек, бестерек, шоқай руларын бастаған Төртбай датқамен бірге, ысты, сіргелі, шанышқылы тайпасының қарулы жасақтарын бастаған бірнеше басқа датқалар қалаға жақын жердегі Сарытөбеде (Шортөбе) орыс әскерін күтіп алып, шайқасқа түседі. Сол Сарытөбе шайқасының шешуші кезеңінде қоқандық әскербасы қыпшақ Әлімқұл ауыр жараланып өледі, содан соң қоқан әскері мен оның негізгі атты жасақтары болған қазақтар кейін шегініп кетіп Ташкент қаласының қорғанына кіреді. Қаланың ықпалды басшыларымен бірге дулат Төртбай датқа да Кеңеске қатысып, өлген әскер басы (әмір-и ләшкәр) орнына Сыздық сұлтанды сайлауға қатысады, сол жердегі барлық сарттар мен қазақтың игі жақсылары бірігіп бір ауыздан орыстардан Қоқанд хандығын қорғауға және Ташкент қаласының қазынасын Сыздық сұлтанға тапсыруға мәмілеседі. Белгілі зерттеуші Е.Т.Смирновтың жазуы бойынша, Сыздық сұлтан сол кеңесте төніп тұрған орыс қаупінен құтылу үшін мынадай бір шешім қабылдайды. Бұхара әмірі Абдул-Мұзаффар ханға барып көмек сұрауға, қазақтардан дулат Төртбай датқаны, шанышқылы Молда Қошықты және сарттардың ішінен екі-үш ықпалды адамды елші етіп жібереді . Бұхара әмірі Төртбай датқалар барған елшілікті қабылдап, қоршауда қалған Ташкентке көмектесу үшін Тойшыбек тоқсабаны әскерімен бірге жібереді (оның аты басқа бір тарихи деректе Ескендір бек деп аталады). Бірақ бұлар елшілікке аттанып кеткен кезде-ақ, ташкендік сарттардың ішінде қызғаныш оты туады. Атасы Қасым, әкесі Кенесары хан бізбен соғысып өтіп еді, енді біз біз бұған қалайша билікті тапсырып беріп қойдық деп қызғана бастайды. Егер сұлтан орыс генералы Черняевті жеңіп кетсе де, бәрібір қастандық жасап сұлтанды өлтіруді ойлайды. Сыздық сұлтан бұлардың арам ойларының бәрін естіп, біліп жүреді. Аты аталған тоқсаба келген соң, Сыздық сұлтан Ташкендік сарттардың өзіне қастандық жасауынан қауіптене бастады. Сыздық сұлтан Ташкенттің Ордасын Бұхарадан келген тоқсабаға тапсырып, серіктерімен бірге Бұхараға кетеді.
Осы оқиғалардан кейін Төртбай датқаның тағдыры қалай болғаны белгісіз, халық арасында ол туралы айтылатын аңыз әңгімелер көп. Ел ішінде сақталған ауызша деректер бойынша ол – Алпамса денелі, сөзге шешен, сұсты адам болыпты, сөйлегенде басындағы тақиясы шеке терісімен бірге жоғары-төмен қозғалып тұрады екен. Осы орайда Төртбайдың жастық шағында датқа атағын алуы туралы Құрасбек Арыстанбаев ақсақалдың өзінен бұрынғы құймақұлақ қариялардан естіп тыңдаған әңгімесінен үзінді келтірсек: «Төртбайдың жас шағында ағасы Бесбай датқа елден Қоқанд ханына жыл сайын шақырған мезгілінде тарту апарып беріп тұрады. Қоқандтың ханы белгіленген мерзімінен кешігіп тарту әкелгендерді «қазық қағып» қатаң жазалайды. Бесбай датқаға бір жолы хабаршы кешігіп жетіп, хан маслахатына енді барса үлгере алмай кешігетінін білді. Қатты қапаланып, тығырыққа тіреліп тұрғанда, Төртбай келіп: «Аға орныңызға мен барайын» – деп жолын сұрап алады. Барса, Қоқанд ханы маслихатын бастағанына екі-үш күн болып қалған, оған кешіккендерді аямай жазалап жатыр екен. Бірақ Төртбай кіріп келіп сәлем бергенде хан ләм-мим деп ауыз аша алмай қалады. Кейін жанындағы уәзірлеріне: «Мені мына қазақтың Дулат Төртбай датқасының мысы басып кетіпті, маслихатқа кешіккендер жазалансын деген өз жарлығым өз есіме түспей қалды» - депті. Ағасының орнына тәуекелге бас тігіп барған әруақты Төртбай сол жерде датқа болмаса да, енді датқа атанып елге абыроймен қайтады».
«Материалы по киргизскому землепользованию» (МКЗ.) деп аталатын статистикалық жинаққа сүйенсек темір руы қоныстанып отырған болыста «Төртбай қорған» деп аталған жер болған, кезінде сол қорғанды Төртбай датқаның өзі соқтырғанына күмәніміз жоқ. Себебі датқа лауазымын алған әр билеуші бір бекініс-қорған салып, оған еге болған. Бұл заңды Қоқанд хандығындағы датқалардың бәрі орындады. Ол елінің отырықшылануын көздеп Қызыларық, Морықата арық атты суғару каналдарын қаздырады. Елін дін жолына тарту үшін мешіт салдырған. Оның мешітінде Өмір қожа, кейін оның баласы Имамәлі деген кісілер имамдық қылған. Төртбай датқа үлкен ұлына Қоқандтың әйгілі әскербасы батыры қыпшақ Әлімқұлдың атын қойған. Әлімқұлдан кейінгі кіші ұлдарының аты Бегімбет, Айдар және ең кенжесі Жаманқара. Олардан өсіп өнген әулет қазіргі Оңтүстік Қазақстан обл.-ның Бәйдібек ауданы, Амансай ауылында тұрады. Төртбай датқаның қара шаңырағында қалған кенже ұлы Жаманқара Төртбайұлы – 1910 ж. халық санағына тіркелгенде, орта жастағы кісі еді. Осы санақтың құжатында бұл кісінің Морық-атаны қыстау етіп, Жаңарықтың бойына егін салғаны жазылған .
Осы мақаланы жазу барасында көп зерттеніп, ХХ ғасыр басындағы статистикалық зерттеу материалдарындағы шежірелік кестелер мен әкімшілік ауылдық тізімді пайдаланудың маңыздылығы ерекше екенін түсіндік. Рулық шежірені саралауда соңғы жылдары жарық көрген, ұзақ уақыт бойы ел ішінен жиналған нұсқаларға сүйенген шежірешілердің дерегіне ден қойдық. Сондықтан бұл мақаланы Төртбай датқа сияқты тарихта ұмытылып қалған тұлғаларымызды тануға бағытталған ұмтылысымыз деп қабылдарсыздар деген ойдамыз. «Елдің атын ер шығарады» демекші, Төртбай датқа туралы тұжырымды терең зерттеулерді жүргізу алдағы болашақтың ісі деп ойлаймыз.
Сәдірбекұлы Нұржан.
Тарихшы
Алматы қаласы 2010 ж.
Автордың бұл зерттеу мақаласы бұрын мына кітапта жарияланған.
Қазақ ру тайпаларының тарихы: Дулат. 11 т., 2 к.Алматы, 2008 ж.
настроение: Внимательное
Метки: тортбай датка
Без партийный,
24-09-2013 14:11
(ссылка)
Шаянда жер силкинди!
Ауданымызда 24 қыркуйек 2013 ж. 2 мәрте жер сілкінді. 1 рет 4,2 балл, 2 рет 4,5 балл.
силтеме
тагы силтеме
силтеме
тагы силтеме
Метки: жер силкиниси
В этой группе, возможно, есть записи, доступные только её участникам.
Чтобы их читать, Вам нужно вступить в группу
Чтобы их читать, Вам нужно вступить в группу
