Топырағына тірлік біткен - тәлімбақ
Адам баласы тіршілігінің алғашқы күнінен бастап-ақ табиғатпен тікелей қатынас орнатты. Табиғат адамдарға әрқашан денсаулық және демалыс жағдайларын жасаса, бүкіл халықтың игілігіне, мақсатына, талабына сай қойылған табиғат қорғау шараларының дами беруі ертеңгі күн үшін де қажет. Табиғатты қорғаудағы мақсаттың өзі, бір жағынан, табиғаттағы барды көбейту, жойылған, азайғанның орындарын толтыру болса, екіншіден, қоғамға, мемлекетке қажеттісін пайдаға кеңінен жарата білу болады. Табиғат қорғау – ең алдымен халықтың экономикасын көтеру, табиғатты көріктендіру, болашақ ұрпаққа бай мұра қалдыру деген сөз.
Менің ауылым Батық деп аталады. Ауылымның көптеген жерлерінің табиғаты көз тартарлықтай әсем. Соның бірі жайма шуақ жаз орнаған, ауылымыздың тыныштық айнасындай жайқалып тұрған - тәлімбақ. Тәлімбақ жемістерге өте бай. Ең көп өсетін жеміс түрі –алма. Қазір мамыр айы. Тәлімбақтың алма ағаштары бүршік жарып, гүлдеп тұр.Алма ағаштардың гүлдері ақ мамық қардай үлпілдеп тұр.

Тәлімбақтың табиғатын сөзбен айтып жеткізе алмаймын. Алма ағашы ғана емес қарақат, бүлдірген, көк өрік, шие де өседі. Жаз мезгілі басталысымен тәлімбақтың іші жасыл желекке айналады. Ішінде жүрсең бір жасыл кілем басқандай сезінесің. Онда жеміс ағаштары ғана емес,көптеген ағаштардың түрлері де жерсіндірілген. Мысалы: қайың, терек, қарағаш, арша, емен, қарағай. Бұл ағаштар табиғатқа таза ауа беріп, тәлімбақты одан сайын көркейте түседі. Қайыңның тұқымы қолайлы жерге тап болса, бірден өне бастайды. Басқа ағаштар сияқты қайың да сидам шыбықтар арқылы көбейді. Аққайыңның табиғат сыйлаған шипалық қасиеті өзінше бір төбе. Қайың бүршігінде адамды терлететін эфир майы, шайыр бар екендігі анықталған. Сондай-ақ, ол заттардың адам бүйрегіне кері әсері болмайтындығы дәлелденген. Тұмау басталған кезде қайың бүршігінің бір шай қасығын жарты стақан суға қайнатып күніне үш рет ішсе ем болады.

Терек тез өсіп-жетілетін, шаруашылықта көп қолданылатын ағаштың бірі. Теректің жақсы қасиеті –оның ауаны өте жақсы тазартуы.
Қазақта аршаны білмейтін адам жоқ. Тәлімбақта арша түптерін шыршамен шатастырып алу да ғажап емес. Олар бір-біріне ұқсас. Қазақтар аршаны ерді әшекейлеп өрнектеу үшін де, киіз үйлердің керегелерін бекіту үшін де қолданған. Оның құрамында эфир майы мен қант көп болады.
Көп халықта емен сияқты құрметке бөленген ағаш аз. Емен ағашы сүрегінің адам үшін ұшан-теңіз пайдасы бар. Ол қатты ағаштар қатарына жатады. Жүздеген жылдар бойы ол халықтың тұрмыс-тіршілігіне жарап келеді. Тәлімбақта еменнің жаздық, қыстық және мәңгі жасыл түрлері өсіріледі. Еменнің қабығы тері илеуде және шипа ретінде пайдаланылады.
Тәлімбақ аруының бірі-қарағай. Қарағай негізінен жарық сүйгіш өсімдік. Көбіне құмды топырақты жерде өсетін, топырақты жылу мен ылғалды аса талғамайтын және тез өсетін, әсем діңді өсімдік.
Жаздың соңғы айларында тәлімбақтың жемістері пісе бастайды. Сол кезде адамдар тәлімбаққа барып, қарақат, бүлдірген, алма жинайды. Оның қып-қызыл алмасын жесең, бір марқайып қаласың. Дәмі тіл үйіреді. Қарақатты, бүлдіргенді, алманы теріп тосап дайындайды. Тәлімбақтың ішіне кірген кезде адам бойына шабыт, көңіліне қуат, сезіміне сұлулық ұялайды.
Негізі бұл тәлімбақ адамдардың күшімен салынған. Оның көркейіп тұрғаны топырағының құнарлығынан көрінеді. Оны кезінде Батық ауылы Қарағанды еңбекпен түзету лагері бөлімшесі болғанда тұтқындардың еңбегімен өсірілген. Сондықтан да олардың маңдай тері сіңген еңбегін бағалап, ағаштарды, жеміс ағаштарын күтіп –баптау міндет деп санаймын. Өз сыныптастарыммен бірге тәлімбаққа барып тазалық жұмыстарын жүргізіп, аз да болса үлесімді қостым.

Жылдар өткен сайын тәлімбақтың табиғаты, ондағы жемістер мен ағаштар тозып, топырағы құнарсызданып бара жатыр. Бір жағынан ауылымызда тәлімбақты қарамағына алатын мекемелер немесе ауылымыздың әкімшілік тарапынан тәлімбақты көркейтуге байланысты шаралар жүргізіліп жатқан жоқ. Тек ауыл тұрғындары, мектеп оқушылары тазалық жүргізіп отырады. Бірақ бұл жеткіліксіз, себебі ол жердегі жерсіндірілген жеміс ағаштарына күтім қажет. Жыл сайын олардың қураған бұталарын кесіп, түбін қопсытып, көң төгу сияқты жұмыстар атқарылуы тиіс.Сондықтан ауылымыздың іргесінде орналасқан тәлімбақты қорғайтын арнайы ұйым құрылса екен. Қыстың ызғарында да аялы алақанының арқасында жапырақ жайып, өз сұлулығын таныта білген, өсімдіктерінің әртүрімен таныстырған, баға жетпес тәлімбағымызды бағалап, келешек ұрпаққа жеткізу бүгінгілердің еншісінде.


«Үздік мақала»
«Топырағына тірлік біткен - тәлімбақ»
Жарылғапова Меңсұлу Ерболқызы
Батық орта мектебінің 9-сынып оқушысы
Шет ауданы Батық ауылы
Қарағанды облысы
Индекс 101702
87104236290
Жамбыл көшесі 51/1
Batyk2030@mail.ru

chingiz tolegen деген ким

КарЛаг-тан кейін Батық бөлімшесі «Просторный» совхозының бөлімшесі ретінде құрылды. Сол кездегі «Просторный» совхозының директорлары: 1958-1975 жылдары Николай Никифирович Давыдовский.Совхоздың бас зоотехнигі болып қызмет атқарған Евгений
Михайлович Гусак 1975-1978 ж.ж.совхоз директоры болып қызмет атқарған. Ал бөлімшенің басшыларын атайтын болсақ, 1970-1974 жылдары Купрей Борис Михайлович, 1974-1978 жылдары Химяк Богдан Михайлович қызмет атқарды. 1978 жылдан бастап қана Батық совхоз атанған. 1978 жылдың ақпанынан бастап қазақы ақ бас, мал зауыты болып құрылып, совхоз ретінде жеке шығады. 1960-1990 жылдары Батық асыл тұқымды мал зауыты және ауылдық кеңестің орталығы болды.1978-1986 жылдыр аралығында ҚазКСР-нің асыл тұқымыды республикалық тресіне қараған.Бұл треске Қарағанды облысы бойынша Батық, Просторный және Красная Поляна кірді. Ауылда асыл тұқымды етті бағыттағы ақбас сиырлар өсіруге маманданған. Мәскеу қаласындағы Халық шаруашылығы жетістіктерінің көрмесіне (ВДНХ) салмағы 1 тонна болатынн асыл тұқымды ақ бас ірі қаралады апарған. Қосымша көкөніс шаруашылығымен де айналысқан.Батық асыл тұқымды зауытының алғашқы директоры Виталий Михайлович Жылкубаев 1978-1984 ж.ж. аралығында қызмет атқарды.Одан кейін Старченко Владимир Васильевич 1984-1986 жылдары совхоз директоры болса, оның орнына Бекен Смагулович Ғабдуллин 1986-1989 жылдары совхоз директоры болды. 1989-1995 ж.ж. Алимханов Жағыпар Төлеуханұлы совхоз директоры болды. 1978-1995 жылдары асыл тұқымды ақбас сиырларды «Элита» және «Элита-рекорд» деген атаумен мал зауытында асыраған.
Қорыта айтқанда кеңес үкіметі кезіндегі Батық ауылының тарихы екі кезеңге бөліп қарастыруға да болады:1.КарЛаг кезіндегі Батық. 2.1978-1995 жылдардағы Батық ауылының жағдайы. Батық асыл тұқымды зауыты ретінде 1978 жылы құрылғаннан бастап, халықтың әлеуметтік жағдайы, тұрмыс тіршілігі жақсарып, халық жұмыспен қамтамасыз етілген. Жұмысшылардың жалақысы басқа ауылдармен салыстырғанда көп болған. Ауыл шаруашылығының барлық саласы дамыған. Атап айтсақ мал шаруашылығы, егін шаруашылығы, көкөніс шаруашылығы дамып тұрған. Осындай шаруашылықтың барлық түрі дамыған Батық ауылының жағдайы гулденген кезең деп айтса да, артық болмас деп ойлаймын.
2.Қазіргі кезеңдегі Батық ауылы және оның табиғат жағдайы.
Батық ауылындағы халықтың тіршілігі мен шаруашылық әрекетінен бастайтын болсақ, Батық ауылы тәуелсіздік алған жылдары алғаш оралмандар көшіп келе бастаған. Алғаш оралмандары 1992 жылы Монғолия Республикасынан 43 отбасы көшіп келген. Алғаш көшіп келген отбасылар Екібай Нұрғабыл, Ерғабыл Жылқышы, Екібай Құрманбай, Рамазан Әнес отбасылары болатын. Осы жылдары ауылдың халықтың ұлттық құрамы көптеген өзгерістерге ұшырайды. Осы ауылды мекендеген басқа ұлт өкілдері өздерінің тарихи отандарына қайтып, 1992 жылы Монғолия мемлекетінен қандастарымыз келіп, орналасты. Қазір қазақтардың 80 пайызы осы оралмандардан құралып отыр. Халықтың әлеуметтік жағдайы орташа. Ауылда басым көпшілігі қазақтар, сонымен бірге орыстар, немістер, чуваштар, татарлар, белорустар, украиндер, латыштар тұрады. Неміс, орыс, т.б. ұлттар өз елдеріне көшіп кетіп, оның орнына оралмандардың келуі ауылдағы ұлттың құрамының өзгеруіне әкелді. Қазір Батық ауылын көп ұлтты ауыл деп атауға болады. Батық ауылында орыс, неміс, татар, башқұрт, белорус, украин, латыш, чуваш т.б. тұрады. Көп ұлтты ауыл болған себебі, КарЛаг, тың игеру, Ұлы Отан соғысы,т.б. тарихи оқиғалар әсер етті. Ауыл тұрғындарының 80 пайызы оралмандар.
1994 жылдан қазіргі уақытқа дейін ауылымыздың әкімі Мажит Өміртайұлы Рахимжанов. 1981-1990 жылдары М.Ө. Рахимжанов Батық совхозының ауылдық кеңесінің төраға қызметін атқарған.
Кейінгі жылдары ауылда туудың өскені байқалады. Ауылда көпбалалы отбасылар көп. Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін алғаннан кейін Батық ауылының халық құрамы көп өзгерді.
Ауыл халқының негізгі күнкөріс көзі бау- бақша мен мал шаруашылығы. Карлаг кезінде салынған суландыру жүйесі сақталған. Арықтар бойымен келген су көкөністерді суаруға жеткілікті. Бұл жерде негізінен картоп, сәбіз, қызылша, орамжапырақ, қияр мен қызанақ өсіріледі.
Шаруашылығының негізгі дамыған бағыты- қазақтың ақбас тұқымды ірі қарасын өсіру. Осы шаруа қожалықтары өз шабындықтарынан қысқа шөп дайындайды. Ол шөп ауылды толығымен қамтиды және басқа жерлерге сатуға апарады. Кейінгі жылдары жауын – шашынның аз болуы салдарынан егін салмайды.
Батық жерінде екі тоған тіркелген: 1. «Төменгі Нарбақ», 2. «Үлкен Батық» деп аталады. Тоғанның жалпы ауданы 464 гектар, орташа тереңдігі 2,5 метр, ең терең жері 5,9 метр. Судың көлемі 3,48 млн м3 .Тоғанның суының бірқалыпты сақталуы үшін маңайына теректер отырғызылған. Көктемде су деңгейі көтерілгенде жағалауын бұзып кетпес үшін, артық суды ағызуға арнайы қондырғы орнатылған.
Батық ауылының жер көлемі 98 мың 223 гектар. Батық ауылында 34 шаруа қожалығы тіркелген. Оның 32 сі қазір жұмыс істеп жатыр.
Ауылымызда 170 үй, 823 адам бар (2010 жыл).
Ауылымыздың егістік көлемі 48 мың гектар. Қалғаны мемлекеттік меншікте. Мал саына келетін болсақ, 260 жылқы малы, 1800 қой малы, 170 ірі қара мал. Ауылымыздың экологиялық жағдайын көркейту мақсатында тоғанымызға ауыл тұрғындары Толстолюбов, Карпов балықтың түрлерін салды.
Қазір Батық ауылында соғыс кезіндегі тыл ардагерлері тұрады: Майлычко Федор Кириллович, Майлычко Валентина Петровна, Сачкова Людмила, Шукаева Мария Владимировна. Сонымен қатар Чернобыль Атом Электр Станциясында жарылыс болған кезде Шукаев Александр Владимирович, Барков Сергей Алексеевич есімді ауылдың тұрғындары сол жерде жарылыстың салдарын жою үшін жіберілген әскери бөлімшеде болған.
Ауылдағы әлеуметтік нысандар:
Ауыл әкімшілігі - Сәкен Сейфуллин атындағы көшеде бір қабатты ғимараттта орналасқан. Ауыл әкімі Рахимжанов Мәжит Өміртайұлы. Әкімшілік ғимаратында мәжіліс залы мен ауыл кітапханасы бар.
Фельдшерлік – акушерлік пункт (ФАП)- ауыл халқының денсаулығын бақылап, негізгі қызмет көрсететін мекеме. Онда екі медбике жұмыс жасайды.
Пошта- Жамбыл көшесінде орналасқан бір қабатты ғимарат. Онда төлемдер қабылдау, зейнетақы, жәрдемақы тарату, мерзімдік басылымдарды жеткізумен айналысады.
Дүкендер. Бұрынғы тұрғын үй ғимараттарында ыңғайластырылған жеке меншік бірнеше дүкен бар. Олар «Эльмира», «Айгүл», «Арқалық», «Камшат» дүкендер. Негізінен жергілікті халықты азық – түлікпен, ең қажетті заттармен қамтамасыз етеді.
Қазақтелеком – ауылдағы телефон байланысы жақсы жұмыс істейді. 2009 жылы сандық жүйедегі жаңа АТС орнатылды.
Ауыз су мәселесі. 2003-2005 жылдарға дейін ауылда су құбыры болмаған еді. Осы жылдары ауылға артезиан су құбыры тартылды . Қазір ауылда 12 су колонкалары халыққа үздіксіз қызмет көрсетуде
Мәдениет үйі- ауылда кеңшар кезінде екі қабатты Сәкен Сейфуллин атындағы мәдениет үйі салынған. Өкінішке орай қазір мәдениет үйі қаңырап бос тұр. болашақта халыққа қызмет көрсетер деген үміттеміз.
Туристік мүмкіншіліктері
Батық ауылының табиғатын сөзбен жеткізу мүмкін емес. Алма ағаштарының алмасы тіл үйіреді. Питомник пен платинаның маңайына демалғысы келетін адамдар көп. Сондықтан осы жерге демалыс аймағын құру керек.
Батық орта мектебі Батық ауылының Жамбыл көшесінде орналасқан. Мектеп тарихы 1959 жылдан басталады.
1930 жылы Батық горнизоны құрылып, осы горнизонда қызмет ететін әскерилердің балаларын оқытатын шағын мектебі болған. Онда арнайы жарақталмаған ғимараттар «барактар» мен «казармаларда» ыңғайына қарай көшіп жүріп оқытылған.
1959 жылы Батық бастауыш мектебі арнайы тіркеуден өтіп білім беру
мекемесі мәртебесін алған.Оның алғашқы директоры Курликлов Владимир Иванович болды. Ол мектепті 1958-1962 жылдар аралығында басқарған.
Одан кейінгі директорлары: Пискунов Н.Д., Ведерников Н.С., Зыкова Т.Е. болды.
Батық бөлімшесінде алғашқы бір қабатты мектеп пен спорт залының
1963 жылы іргетасы қаланып, 1965 жылы пайдалануға беріліп, Батық
8-жылдық мектебі болып жұмысын бастады.
Осы аралықта мектепті Гольцев А.Н., Крамер Ю.А,Далингер Г.И. , Глущенко Л. Т. басқарса, 1980 жылы Арипова Т.Ф. директор болған.1978 жылы батық асыл тұқымды зауыты қайта құрылғаннан кейін ауылдың халқы өсіп, мектеп жасындағы балалар саны көбейді.Сондықтан мектепті негізгіден орта мектепке ( 11 жылдық білім беру) ауыстыру қажеттілігі туындады. 1980 жылы ескі мектептің жанына қосымша ғимарат салынды. 1991-1992 оқу жылында алғашқы қазақ сыныбы ашылды.
2004-2005 оқу жылында бұрынғы бала бақшаның екі қабатты ғимараты жөндеуден өткізіліп, мектеп болып жарақталып, пайдалануға берілді. 2009 жылы мектебіміздің ескі жол картасы бойынша күрделі жөндеуден өтіп орталықтанған жылу жүйесі іске қосылды. 2009-2010 оқу жылында мектепке мультимедиялық кабинет берілді. Мектепте информатика кабинеті, кітапхана, асхана, медбике бөлмесі қызмет көрсетеді.
Қазіргі таңда жалпы алғанда Батық орта мектебінде 170 тен астам оқушы, 33 мұғалім қызмет атқарады. Мектеп оқушыларының білім алуына жақсы жағдайлар жасалуда.
Батық ауылының географиялық орны. Аудан орталығы Ақсу-Аюлының солтүстік – батысында 120 км, Қарағанды қаласының оңтүстігінде - 150 км жерде орналасқан. Іргесі 1978 ж Просторненский асыл тұқымды мал зауытының ның негізінде қаланған. 1960-1990 ж Батық асыл тұқымды мал зауыты және ауылдық кеңестің орталығы. Жерінің жалпы ауданы -98 мың га.
Мұнда орта мектеп, ФАП, пошта бар. Ауыл басқа елді мекендермен автомобиль жолдарымен байланысқан. Ең жақын Жарық темір жол станциясы 50 км жерде.
Батық ауылының табиғаты адам шаруашылық әрекетінен түбегейлі өзгерген. Сарыарқаның сары даласында қазіргі кезде елді мекендер, жолдар, тоған, қолдан егілген ағаштар, жасанды бақ, шабындық, бау- бақшалар соның дәлелі.
Жер бедері мен пайдалы қазбалары.
Батық ауылы Сарыарқаның жазық даласы, Ұлытау мен Бұғылы – Тағылы таулар арасындағы шоқыаралық ойпаңдарда орналасқан. Ауылдың оңтүстік – батысы көтеріңкі, шығысқа қарай аласара береді. Каледон кезеңінің тау жыныстарымен жабылып жатыр. Батықтың маңайындағы таудан геологиялық зерттеу барысында мыс пен молибден қоры табылды. Алайда оны игеру әлі қолға алынған жоқ.
Климаты мен сулары.
Климаты шұғыл континентті. Шілденің орташа температурасы +19 С, +24С, қатты ыстық күндері +35 + 38 С жетеді. Қаңтардың орташа температурасы -14С, -18С, кей аяз күндері -35-40 С төмендейді. Жауын – шашынның мөлшері 250мм, кейінгі жылдары жауын – шашын азайып, құрғақшылық байқалады. Желді күндер саны көп. Көбіне қыста солтүстік – батыстан, жазда оңтүстіктен соғатын желдер әсер етеді. Кейінгі жылдары жаз айларында шаңды дауылдар жиі болып тұрады.
Ауыл ортасын Тоғаннан бастау алған Батық өзені кесіп өтеді. Өзен тоған
салынғанға дейін сол жердегі бұлақтардан бастау алған. Қар және жауын – шашынмен қоректенеді. Суының мол кезеңі сәуір – мамыр айлары. Орташа тереңдігі -0,5 м. Суы тұщы. Адамның шаруашылық әрекеті негізінде қазір өзен суы ластанған. Көбінесе тұрмыстық қалдықтар мен химиялық заттарман
ластанған. Бау- бақшаға азотты тыңайтқыштарды мөлшерден көп пайдаланылатындықтан өзенде балдырлар көбейген. Өзен маңайында тал, шіліктер өседі. Суында ондатрлар жерсіндірілген.
Ауылдың солтүстігінде тоған бар. Бұл тоғанның салынуында Карлаг тұтқындарының үлесі бар. Тоғанның жалпы ауданы 464 га, орташа тереңдігі 205 метр. ең терең жері 5,9 метр. Суының көлемі 3,48 млн текше метр. Тоғанның суын біркелкі сақтау үшін маңайына теректер отырғызылған. Көктемде қар суымен қоректенгенде, су деңгейі көтеріледі. Су жағалауын бұзып кетпес үшін артық суды ағызуға арнайы қондырғы орнатылған.
Тоған көлік жолының торабында болған соң, осы жерден өткен жолау- шылар тоғанға түсіп, бір демалып қалады. Көл бетінде шағалалар мен үйрекетер тағы да басқа құстар жүреді. Көктем айларында келген аққулар тоғанның сәнін одан сайын кіргізеді. Тіптен басқа қала-ауылдардан келген адамдар саяхатқа шығып, екі-үш күн қатарынан болатын кездерді жиі кездестіреміз. Сонымен қатар, тоған жанында сарқырап, тастан сай-саланы жарыса аққан сулар кішігірім сарқырамалар көздің жауын алады.
Жер асты суларына өте бай. 2-5 метр тереңдікте тұщы су құдықтарын қазуға болады. Артезиан суларын пайдаланамыз.
Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі.
Ауылымызда топырағы қоңыр – қызғылт топырақ таралған. Бұл жерлерде бетеге, жусан, селеу, сораң өседі. Ауылымның ағаштары да көктем, қыс, күз, әсіресе жаз мезгілінде ауылға әдемі көрік береді.
Қолдан Карлаг тұтқындары отырғызған терек, үйеңкі, қараағаштар қатар түзеп, жайқалып тұр. Кей теректегі жазылған адамдардың есімдері осы күнге дейін сақталған. Ауылдың шетіндегі және 3 шақырым қашықтықта
орналасқан алма бағы ауылдың ғана емес сырттан келетін қонақтарға дәмді алмасынан ауыз тигізуде. Ауыл шетіндегі бақ мектеп оқушыларының қамқорлығына алынған. Көктемде түптеп, түбін сыласақ, жаз бойы бұталарын сындырмауын қадағалаймыз. Күзде жиналған қоқыстардан
тазартамыз. Тоғандағы су жағалауында қамыс пен қоға өседі.
Ауылымызда дәрілік өсімдіктер де көп өседі. Жалбыз, жолжелкен, бақ-бақ, түймедақ, ошаған, итмұрын, мыңжапырақ т.б айтуға болады.
Жануарлар дүниесінен сарышұнақ, қасқыр, түлкі, қоян, сасық күзен, елік мекендейді. Өзен бойынан ондатраларды кездестіруге болады. Құстардан қарлығаш, тырна, қаз, үйрек, аққу, шағала, қарға, сауысқан, тоқылдақ, бәбісек, караторғай, сарыторғай т.б кездестіруге болады. Кесірткелер мен жыландар да мекендейді. Тоғанда бірнеше балық түрлері өсіріледі. Олардың қатарында алабұға, шортан, аққайраң, су шаяндарын атауға болады.
Батық ауылының қазіргі жағдайымен табиғатын қорытындылай келе, ауылдың тұрмыс-тіршілігі мен әл-ауқаты жақсарып келеді. Халқының құрамы әр түрлі. Ауылдың даму деңгейі орташа. Әр түрлі әлеуметтік нысандар жұмыстарын атқарып келеді.
Туристік мүмкіншіліктері
Батық ауылының табиғатын сөзбен жеткізу мүмкін емес. Алма ағаштарының алмасы тіл үйіреді. Питомник пен тоғанның маңайына демалғысы келетін адамдар көп. Сондықтан осы жерге демалыс аймағын құру керек деп ойлаймын.

 batik