Қазақ
күресінен Қазақстан Республикасы Президенті Нұрсұлтан  Әбішұлы Назарбаевтың жүлдесі үшін өтетін
«Қазақстан Барысы» республикалық турнирінің финалдық сынына жолдама алған 33
балуан анықталды.


          Ақпан айынан бастап 100 мыңға жуық спортшы
 сайысқа түсіп, іріктеу сынынан оңы мен солы бірдей 33 балуан сүрінбей
өтті.  Астана қаласында 2013 жылы 30 маусым күні «Сарыарқа» велотрегінде
«Қазақстан Барысы» атану үшін кілемге шығатын балуандар тізімі төмендегідей:


Астана
қаласы


Ғани
Сейділдаев


Бүркеншік
есімі: Жау жүрек


Бойы: 181 см


Салмағы: 97
 келі


Асхат Уәлиев


Бүркеншік
есімі: Тоқа


Бойы: 180 см


Салмағы: 87
келі


Алматы
қаласы


Арслан
Әбдамит


Бүркеншік
есімі: Алматы барысы


Бойы: 185 см


Салмағы: 99
келі


Виктор
Демьяненко


Бүркеншік
есімі: Алатау аюы


Бойы: 186 см


Салмағы: 103
келі


Алматы
облысы


Айдос
Қаңлыбаев


Бүркеншік
есімі: Жетісу бөрісі


Бойы: 190 см


Салмағы: 141
келі


Жігер
Сәкенұлы


Бүркеншік
есімі: Алакөл бөрісі


Бойы: 181 см


Салмағы: 90
келі


Ақмола
облысы


Нұрлан
Жамалов


Бүркеншік
есімі: Көкше арланы


Бойы: 188 см


Салмағы: 93
келі


Айтуар
Абдулов


Бүркеншік
есімі: Бурабайдың сабалағы


Бойы: 180 см


Салмағы: 116
келі


Ақтөбе
облысы


Дархан
Темірханов


Бүркеншік
есімі: Ақтөбе арланы


Бойы: 180 см


Салмағы: 100
келі


Шыңғыс
Шоқпытов


Бүркеншік
есімі: Батыр


Бойы: 189 см


Салмағы: 105
келі


Атырау
облысы


Сұңғат
Закариев


Бүркеншік
есімі: Ағатай


Бойы: 185 см


Салмағы: 85
келі


Қайрат
Өтеген


Бүркеншік
есімі:  Шеркеш


Бойы: 188 см


Салмағы: 110
келі


Шығыс
Қазақстан облысы


Айбек
Нұғымаров


Бүркеншік
есімі: Шығыс барысы


Бойы:
 190 см


Салмағы: 135
келі


Мұхит
Тұрсынов


Бүркеншік
есімі: Алтайдың ақиығы


Бойы: 188 см


Салмағы: 90
келі


Жамбыл
облысы


Дәулетхан
Жақыпов


Бүркеншік
есімі: Жамбылдың жолбарысы


Бойы: 179 см


Салмағы: 83
келі


Айдос
Теңгебаев


Бүркеншік
есімі: Жауатар


Бойы: 182 см


Салмағы: 108
келі


Батыс
Қазақстан облысы


Еділ Үсенов


Бүркеншік
есімі: Орал бурасы


Бойы: 184 см


Салмағы: 90
келі


Ринат
Ибрагимов


Бүркеншік
есімі: Батыс палуаны


Бойы: 181 см


Салмағы: 84
келі


Қарағанды
облысы


Ержан
Шынкеев


Бүркеншік
есімі: Көкбөрі Керней


Бойы: 181 см


Салмағы: 120
келі


Олжас
Шынкеев


Бүркеншік
есімі: Көкбөрі Түйте


Бойы: 180 см


Салмағы: 102
келі


Қостанай
облысы


Мұрат
Кеңтонов


Бүркеншік
есімі: Алып


Бойы: 182 см


Салмағы: 105
келі


Максим
Гербер


Бүркеншік
есімі: Ақ аю


Бойы: 193 см


Салмағы: 120
келі


Қызылорда
облысы


Айбек
Серікбаев


Бүркеншік
есімі: Сыр барысы


Бойы: 190 см


Салмағы: 90
келі


Ұлан Рысқұл


Бүркеншік
есімі: Сыр арланы


Бойы: 186 см


Салмағы: 130
келі


Маңғыстау облысы


Мейрамбек
Жаңабай


Бүркеншік
есімі: Маңғыстау жас қыраны


Бойы: 177 см


Салмағы:
 87 келі


Балтабек
Төтенов


Бүркеншік
есімі: Тәзіке


Бойы: 180 см


Салмағы: 117
келі


Павлодар
облысы


Дархан
Жоламанов


Бүркеншік
есімі: Асау


Бойы: 179 см


Салмағы: 96
келі


Самир
Мамедов


Бүркеншік
есімі: Эльбрус


Бойы: 181 см


Салмағы:
 103 келі


Солтүстік
Қазақстан облысы


Рустам
Жұмаев


Бүркеншік
есімі: Балуан бала


Бойы: 198 см


Салмағы: 129
келі


Айбек
Қырықбай


Бүркеншік
есімі: Қара бура


Бойы: 175 см


Салмағы: 95
келі


Оңтүстік
Қазақстан облысы


Назар
Ерсұлтанов


Бүркеншік
есімі: Оңтүстік барысы


Бойы: 180 см


Салмағы: 156
келі


Сабыржан
Әбілдаұлы


Бүркеншік
аты: Оңтүстік арланы


Бойы: 185 см


Салмағы: 100
келі


«Қазақстан
Барысы» – Бейбіт Ыстыбаев


Бүркеншік
есімі: Тараз арланы


Бойы: 198 см


Салмағы: 135
келі

Сәлем, достар!

http://ulytau.mekenim.kz/ сайтында "Суреттер - Мектеп түлектері" бөлімін ашуға көмектеріңіз керек!

Ол жерде әр жыл түлектерінің топпен түскен суреттері (виньетка) орналасады. 

Суреттерді сканерлеп жіберулеріңізді сұраймыз.

 


        Сіздерді
Ұлыстың ұлы күні – Наурыз мейрамымен шын жүректен құттықтаймын!


        
Наурыз - жылдың басы, күн мен түннің теңелер шағы. Тамырын тереңнен тартқан
осынау мейрам – береке мен бірліктің, тазалық пен
татулықтың тұғырын нығайтып, риясыз шаттық пен қуанышқа кенелтер ұлы мереке.


          
Наурыз – бұл тек көктемнің ғана емес, бұл ең әуелі ізгілік пен жақсылықтың
мейрамы. Ұлыстың осы бір ұлы күні жер бетіндегі қанды соғыстар, дау-жанжалдар
тоқтатылып, адамдар бір-біріне деген өкпе-реніштерін ұмытып, кешірімге келіп,
татуласып, табыса білген. Халқымыз мол дастарқанын жайып, ақ жарқын көңілмен
жүздесіп, дәм татысып, өткен-кеткеннен сыр тартып, барша адам баласына
жақсылық, аманшылық тілеп, жастарға ақ баталарын берген.


        
Наурыз күні ойға алған барлық арман-мұраттарыңыз орындалып, үміттеріңіз
ақталуға жазсын! Баршаңыздың дендеріңізге саулық, шаңырақтарыңызға шаттық,
отбасылыраңызға амандық, ырыс пен ынтымақ тілеймін!


           Ақтөбе облыстық
психологиялық-медициналық-педагогикалық консультация, мемлекеттік мекемесі(ПМПК ММ), 030012, Ақтөбе қаласы,   Т.Рысқұлов көшесі  200-б, e-mail: аktobeopmpk@mail.ru                        Телефон факс: 8(7132)55-04-22(басшы),
544114(есепші),                     
Телефон: 55-02-84(тіркеуші),                                                                        Басшы Нұрлан
Ізденұлы ЕСЕНҒАЗЫ, 
87774088898,87014552854.

Нұрлан Ізденұлы 
ЕСЕНҒАЗЫ, 18.01.1962

жылы Ақтөбе  облысы, Ойыл ауданы,

Қаракемер ауылында дүниеге  келген.  Ақтөбе медицина училищесін 1981
жылы, Ақтөбе

мемлекттік медицина институтын 1990 жылы бітірген, мамандығы дәрігер, Қарағанды

облысы,   Ұлытау аудандық ауруханасында,

Жезқазған, Қ.Сәтбаев қалаларында, Ақтөбе облысы, Ойыл аудандық ауруханасында,

Саралжын ауылдық ауруханасында, Ақтөбе қаласында дәрігер, бас дәрігердің

орынбасары, бас дәрігер қызыметтерін атқарған.





2006 жылдан бері Ақтөбе облыстық ПМПК ММ-нің басшысы.





   
             Ақтөбе
қаласында тұрады, Ұялы:

87014552854,  87774088898, жұмыс:

8(7132)550422 факс,  779030 үй.  E-mail: yessengazy@mail.ru





Ақтөбе

қаласында 2010 жылы шыққан - Ойыл энциклопедиясы, 108 бет!




/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:"Обычная таблица";
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin:0cm;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:"Calibri","sans-serif";
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-theme-font:minor-fareast;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}

Normal
0




false
false
false

RU
X-NONE
X-NONE








































































































































































/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:"Обычная таблица";
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:"";
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin:0cm;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:"Calibri","sans-serif";
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-font-family:"Times New Roman";
mso-fareast-theme-font:minor-fareast;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:"Times New Roman";
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}



Ассалаумағалейкум! Құрбан
айт мерекесі құтты болсын! Жүрегіңде Аллаһ, көңіліңде Рассуллаһ, тіліңде Ла
илаһа илла Аллаһ, ойыңда жақсылық, өміріңде шаттық, дінің Ислам, кітабың Құран,
досың Періште болсын! Алла тағала үшін шалған құрбандықтарыңыз қабыл болып, көптеп
сауап жазсын, құрбандықтарыныздан ауыз тигендердің жүздеріне мол қуаныш
сыйласын. Әрбір мұсылманның отбасына шаттық, береке беріп, еліміз тыныш, бейбіт
болуын Алла тағала жазсын. Елбасымыз бен Дінбасына күш-қуат беріп, Алла тағала
істеріне береке берсін. Елімізді әрбір
пәлекеттерден аман, бүліктерден сақтасын. Халқымызға иман байлығын беріп, екі
дүниенің бақытын нәсіп еткей. Алла тағаланың
мейірімі, пайғамбарымыздың шапағаты баршамызға нәсіп болсын! Әумин!

«Лугат» казак тілінін создіктер кешеніне дауыс берулерінізді сураймын! Коп рахмет!  http://award.kz/catalog/show/id/161 

История Улытау

В сознании каждого человека понятия
отчего дома, родины, земли предков ассоциируются с центром, вокруг
которого существует весь остальной мир и к каторому восходят истоки
национальной культуры, обычаев и традиций родного народа. Таким домом
предков для казахов являются горы Улытау.

В переводе с казахского – это Великие горы. Но
величие их не в масшабе, а в той исторической значимости, каторая
порождена великими событиями националной истории, связанными с
обьединением казаских родов.

Улытау по праву могут претендовать на любой из
эпитетов, которыми его щедро одаривают в последние годы ученые,
журналисты , краеведы, все более пристальнее изучающие этот
«исторический центр» поистине «колыбель казахского народа» один из
«эпицентров качествой культуры, степной цивилизации».

Горная цепь Улытау - видимый за многие километры.
Высокая точка – вершина Аулие-тау - очень напоминает образ «Мировой
Горы» проявление древнейшего культа Горы. Не исключено, что ее образ
мог быть сопряжен с символом родовой Горы – оберегом и защитницей,
священным местом.

Улытау-край седой старины. Даже беглый перечень
памятников поражает своей древностью и многообразием. Множество
стоянок эпох палеолита и неолита, каторыми буквально усыпаны эти
места, тысячи орудий труда первобытных людей встречаются у каждого
родника и на каждой лужайке, словно предявляя доказательство того что
эти земли с древнейших времен превлекали своей красотой и плодородием
наших предков.

Производит впечетление своими масштабами одна из
крупнейших в Казахстане мастерская эпохи палеолита, распаложенная
вблизи мазара Дузен на берегу реки Каракенгир. Молчаливые свидетели
каменного века Жетыконур были предметом многолетних исследований
археологов. Памятники эпохи бронзы – поселения, некрополи и
величественные мавзолеи бегазы-дандыбаевской культуры обнаружены на
всех речных долинах. Царские захоронения Айбас-дарасы, Уйтас-Айдос,
Акоба, Талдысай привлекают к себе взоры многочисленных ученых и
исследователей памятников культуры. Курганы вблизи поселка Кургасын и
курган Караоба у реки Терисаккан вот уже более двух с половиной
тысячелетий служат ориентиром для путников.

Удивительной достапримечательностью Улытау являются
так называемые курганы «с усами». Загадка их до сих пор не
разгадана. Это или один из видов надгробного сооружения, или древняя
обсерватория, или ритуальный комплекс, а может быть, все местовзятое.
«Усы» подобных памятников, в классическом варианте, всегда обращены на
восток, а сохранившиеся в Улытау некоторые из них удивляют
разнообразием ориентаций, форм и количеством.

Поражают своей величественностью и красатой
возвышающиеся равнинах частях живописных урочищ курганы эпохи гуннов. В
этих местах можно обнаружить и следыкультур древних тюрок,
огузо-кипчаков. Прекрасно сохранились тюркские поминальные оградки с
каменными изваяниями в горах Арганаты, Кишитау, в ущелье Тлеугабыл, в
урочище Коргантас. Протяженность рядов некоторых каменных изваяний,
именуемых также балбалами, достигает 250 метров.

Масштабы горно-металлургической деятельности
древних жителей Улытау досих пор вызывают удивление ученого мира.
Множество шахт и карьеров, металлургические печи и формы загатовок
свидетельствует, что еще три тысячи лет тому назад местные племена
экспортировали в Иран, Индию, Грецию и другие страны медь, олово,
серебро и золото. Подтверждение этому мы находим и в трудах «отца
истории» Геродота. Такие металлургические центры, как Елукудык и
Соркудык, возникшие еще в эпоху бронзы, использовались вплоть до
позднего средневековья.

Одной из достопримечательностей самобытной
культуры Улытау являются целые галереи наскальных рисунков древних
художников, Сцены быта и охоты, удивительный животный мир, картинки,
отображающие мировоззрение древних людей, залечатлены резцом первых
творцов на гранитных скалах Теректы-аулие, Зынгыр-тас, Арганаты вдоль
берегов рек Байконыр, Тамды, Жангабыл, Жетыкыз. В средневековье этот
край называли Дешт-и-Кипчак (впереводе с арабского- страна кипчаков),
территория которого была поделена между крупными племенными
объединениями кипчаков, кимаков, великих огузов. Улытау никогда не
принадлежал одному только племени или роду. Эта благодатная земля была
излюбленным местом ханов кочевых племен, считалась священным,
заповедным уголком во все времена.

Не случайно здесь образовал свою ставку старший
сын Чингисхан- Жошы хан. Здесь проходило детство Батухана и Александра
Невского. В Улытау немало архитектурных памятников, связанных с домом
чингизидов. Это мазары Жошы хана, Кутлук-Темира, Болган-ана,
Кулан-ана, Келин-там. В этих степях зародился знаменитый кюй «Аксак
кулан» (ХІІІ в), известивший Чингизхана, согласно легенде, о смерти
его сына Жошы.

В ХІV веке был воздвигнут мазар над могилой Алаша
хана, одного из основателей тюркских племен, жившего предположительно
в VІІ-VІІІ веках.

На одной из вершин гор Улытау покоится и прах
великого полководца, политика и оратора, эмира Золотой Орды Едыге,
легендорное имя которого упоминается в героических сказаниях и эпосах
народов Алтая, Урала, Северного Кавказа, Крыма и Узбекистана. Навечно
остаться в гарах Улытау пожелал и беспокойный хан Залатой Орды
Тохтамыш. По утверждению знатока истории Улытау академика Алкея
Маргулана, последние дни жизни провел в Улытау и могущественный царь
Турана Афрасиаб.

На горе Алтыншокы, на каменной плите, оставил
память о своем пребывании в Улытау всемогущий Тамерлан. Причудливые
гранитные скалы Улытау помнят и бухарского хана Абдаллаха, и
кокандских воинов Худояр хана. Родниковую воду Улытау испили многие
средневековые европейские и русские послы, направлявшиеся в главную
ставку монголов Каракорум . С именем Улытау связаны биографии и таких
исторических личностей , как Кетбуга , Акжол би Керей , Жанибек ,
Касым ,Тауке, Барак , Кучум, Абылай , Абулхаир, Казбек би , и многих
других.

Улытау- географический центр Казахстана . На карте
вы обнаружите, что он находится на равном расстоянии как с севера на
юг, так и с востока на запад Казахстана. Видимо, этим и объясняется
тот факт, что он был стратегически удобным плацдармом для сбора войск
и рассредоточения их на пастбищах с многочисленными родниками вокруг
гор Улытау.

В годы «всенародного бедствия» («ак-табан
шұбырынды») Улытау прославился тем , что в юго-западной его части
объединенные силы казахских родов впрвые дали отпор джунгарам. С тех
пор это урочище называется Калмаккырган , что означает «место,где
разгромили джунгар». Непокорные великие горы Улытау и в годы царской
колониальной политики оставались очагом сопротивления и независимости
. Свидетельство тому- восстание чигизида Кенесары Касымова в
середине XIX века, наших земляков Амангельды Иманова и Алиби
Жангелдина в 1916-1917 года.

Об удобном географическом положении Улытау
говорит и то обстоятельство, что через Улытау из Средней Азии в Сибирь
проходило одно из главных в Сарыарке ответвлений Великого Шелкового
пути-так называемый «сарысуйский», или «медный», путь. Подтверждением
служат десятки караван-сараев, укрепленных поселений, феодальных
замков, караульных башен, расположенных вдоль караванных путей. Там
интенсивно развивались городская культура, ремесло, торговля, о чем
свидетельствуют результаты археологических исследований на городищах
Баскамыр, Жошы-орда, Аяккамыр, Орда-базар. Ученые предполагают, что
этот торговый путь возник задолго до Великого Шелкового пути и
просуществовал вплоть до тридцатых годов нашего столетия ,что
несомненно оказало влияние на развитие культуры этого края.

Не поскупилась и природа , одарив эту землю
несметными сокровищами, о которых еще писал Фирдоуси в своей
поэмеэпосе «Шахнаме». Неповторимые пейзажи Улытау описывает в своих
путевых заметках арабский путешественник XI века аль-Идриси. Есть
упоминание об Улытау в казахской народной сказке «Ер-Тостик». Как
известно, «философ Степи» Асан-Кайгы объехал многие уголки Сарыарки,
чтобы найти лучшие земли для своего народа, но остановил взор на
Улытау.

Жемчужиной Казахстана назвал улытауские степи
академик Каныш Сатпаев, ведь почти все элементы таблицы Менделеева
обнаружены в недрах Улытауского региона. Примечательно, что
эпохальное событие века –полет человека в космос - тоже связано с
Улытау , с урочищем Байконур.

Улытау хоть и напоминает своим рельефом и
осиново-березовыми колками курортные места Кокшетау, Баянаула,
Каркаралы,но прежде всего он является историческим центром Казахстана,
и не случайно в дни Всемирного курылтая казахов участники форума в
первую очередь пожелали посетить эту национальную святыню казахского
народа. В те дни Президент Казахстана Н.А. Назарбаев принимал участие в
установлении памятного знака в ознаменование исторической роли
Улытау в становлении казахской государственности.

Улытау поистине географический феномен. Будто
островок, окруженный степью и пустыней , дарует он путникам родниковые
прохлады и тени осин и берез. Недаром его называют «страной озер».
Каждую весну озера Баракколь, Косколь, Ашиколь, Курколь собирают
пернатых из Индии, Африки, Средиземноморья, Передней Азии. Здесь
проходят два основных миграционных пути степных антилоп-саигаков.

В целях сохранения уникальных
историко-археологических памятников и редких природных компонентов
здесь 1990 году был создан Респубиканский национальный
историко-культурный и природный заповедник-музей «Улытау».
Заповедник-музей на сегоднящый день имеет 25 участков-комплексов общей
площадью 147 тыс гектар земли, на котором находятся свыше 300
памятников истории.

Сегодня этот край, вобравший в себя
трехтысячелетний дух кочевников, овеянный легендами, воспетый
поэтами, многие века привораживающий людей, все еще окутан покровом
тайн.

Туған жердің топырағында дүниеге келген әрбір азамат өзінің кіндік қаны тамған жерге шалғайда жүрсе де септігін тигізуі қажет. Сондай ниетпен аузымызды толтырып айтатын ертеректегі Алаштың астанасындай болған Ұлытау ауданы, оның қазіргі хал-ахуалы, оған қажетті жоспарлар туралы сөз қозғалсын деген ниетпен СІЗДЕРДІҢ пікірлеріңізді тыңдағым келеді. Олай болса, көңілді кернеген ойларыңызды ортаға салыңыздар. Сіздің ойыңызша ауданды, оның елді мекендерін көркейтуге не қажет, не жетіспейді және оған жетер жол қандай?! Сіздердің әрбір сөздеріңіз ел мен жер қамы үшін көмек болуы мүмкін...

Қазақ халқының ұлт ретінде сақталып қалуына сүбелі үлесін қосып, ата-бабамыздың жерін жоңғар, қытай басқыншыларынан жан аямай қорғап, Қазақ Елінің Тәуелсіздігі үшін қасық қаны қалғанша күрескен Қаракерей Қабанбай батырдың атында қоғамдық қор құрылды.
Қордың ең негізгі міндеті – батырдың ат үстіндегі ескерткішін Боғас бекетіне орнату.
Менің бабам – Қаракерей Қабанбай қоғамдық қорының төрағасы Ержан Кәрібайұлы Құттыбаев, 87751316518, 87771370114, 8(723)21025, 22475, e-mail : kuttibayev@mail.ru

Абдулхамит РАЙЫМБЕРГЕНОВ, күйші, өнер зерттеушісі, «Көкіл» мектебінің директоры:
– «Мәдени мұра» бағдарла­масының аясында «Қазақтың мың күйі», «Қазақтың мың әні» жобасы ел-жұртты бір сілкінтіп тастағаны белгілі. Бірақ бұл жарық көрген әндер мен күйлер қарапайым халыққа қолжетімсіз болып отырған көрінеді...
– Еліміз әнге де, күйге де бай. Шығарма­шылық тұлғаларымыз да жеткілікті. Атаулы жобаға әндер мен күйлер іріктеліп қана алынды. Қаншама рухани қазынамыз қаңтарылып тұр. Жапондар ұлттық өнерді дамытушыларды «Қызыл кітапқа» енгізіп, арнайы мемлекет қамқорлығына өткізеді екен. Жағдай жасағаннан кейін барып, шығармашылық дүниелерінің әлемді таңғалдыратындай болуын талап етеді. Біз қолөнер шеберлерін нарыққа салып қойдық. Ұлттық бұйымдар қайтіп нарыққа бейімделеді? Қазақы танымдағы, қолонер­дің қадірін біледі-ау дейтін ауылдағы жұрт­тың қалтасы қағылғалы қай заман? Мәдени мұраларымыздан айырылсақ, елдігімізден не қалады?
– Француздар бүкіл әлемнің өнерлілерін өздеріне жинап, өз мәдениеттерін дамытқан екен. Ал біз неге өз еліміздегі ұлттық өнердің өкілдерін ескермейміз?
– Мен мысалы, Парижде 4-5 рет кон­церт бердім. ­Өздері шақыртады, қаржы­ланды­рады, жазып алып, зерттейді. Рысбай Ғаб­диев, Мағауия Хамзин, Қаршыға Ахме­дияров тәрізді керемет күйшілер бақилық болып кетті. Сондай ел ішіндегі мықты тұл­ға­лар орталықтарда үнтаспаларын жазды­рып, шәкірттер тәрбиелесе, нұр үстіне нұр болар еді. Ол үлкен шығынды да қажет етпейді. Құлдыраған экономиканы қалпына келтіруге болмайды, ал мәдениет жойылса, оның орны ешқашан қайтып толмайды.
– Қазақ өнерпаздарының басы бірікпейтін тәрізді. Барлығы тізе қосып, «бір жағадан – бас, бір жеңнен қол шығарса», бүгінде көп мәселе өз шешімін тапқан болар ма еді? Қалай ойлайсыз?
– Өнер адамдарының жан-жаққа тарта­тын­дай да ешнәрсесі қалған жоқ. Біз үнемі өзіміздің «ұлттық өнердің театры болса» деп айтып жүрміз. Егер сен жыр, ән, күй тың­дағың келсе, баратын жерің бар ма? Жоқ! Ал әнші-жыршылар, күйшілер кон­церт берейін десе, шашетектен шығынға батады. Әлгіндей ұлттық театрымызда бір күн Біржан сал, Ақан сері әндеріне кезек берілсе, келесі күні Қазанғаптың күйлері орындалса, жыршы-жыраулардың шығар­машылық кештері болса, қандай ғажап. Оны толықтай мемлекет қаржыландыру керек. Ондай орталық болмағаннан кейін, қазақтың өнерін іздеген жұрт қайда бара­ды?
– Жүйелі насихаттың жоқтығы­нан ауылдағы ел ұлттық өнердің алтын арқауынан ажырап қалғандай ма, қалай?
– Әсіресе, жастар жағы ұлттың музыка­сынан мақұрым болды. Олар шетелдік әншілерді білуі мүмкін, ал өзіміздегі небір мықтылардың бар екенінен тіпті де хабар­сыз күйде жүр.
– Бәріне қолайлы, жұрттың нағыз «көк жәшікке» телміретін прайм тайм уақытта түкке қажеті жоқ түрік, корей телехикаялары беріліп жатады. Соның орнына ұлтымызға ұсынар қажетті тарихи-мәдени хабарлар ұйымдастырылса ғой. Ұлттық қауіпсіздікті сақтау шека­раны шегендеумен ғана шектел­мей­ді, рухани құндылығымызды дәріптеу, оны жас буынның бойына сіңіру арқылы да жүзеге асады емес пе?
– Әлбетте, солай. Лезде-ақ дәстүріміз­ден айырылып қалатын түріміз бар. Кезінде Наушаның күйлерін жоғалтып алдық. Бүгінде жүйелі түрде ел ішіндегі әндер мен күйлерді іздеп, зерттеп, оларды айналысқа енгізіп жатқандар жоққа тән. Мәдени мұра­ларымыз көзден бұлбұл ұшқан соң, ертең кімге өкпе артамыз?
– Осы бағытта ашылған «Мәде­ниет» телеарнасы да ауыл-ай­мақ­тарда мүлде көрсетпейді...
– Ауыл түгіл, қаланың өзінде ол телеа­р­наны көру мүмкіндігіне ие болатындар некен-саяқ. Бізде ұлттық бағыттағы кез келген дүниеге самарқаулық сезіледі.
– Ресей бағдарламаларын көшіруге келгенде алдына жан салмайтын қазақ телеарналары төл өнерімізге келгенде неге Шықбермес Шығайбайдың кебін киеді?
– Ұлттық құндылыққа байланысты бағ­дар­ламалар «рейтингі төмен» деген желеу­мен жабылып жатады. Сөйтіп, күні-түні жастарды желіктіретін арзанқол дүниелер назарға ұсынылады. Мәселе тек сұраныста десек, эфирді эротикалық өнімдермен тол­тыруымыз қажет пе? Тұрақты насихат­та­лып, өз көрермені қалыптаспаса, қайтіп сұраныс болады? Сұранысты ғана ойласақ, болашағымызға балта шаппаймыз ба? Кезінде Жүсіпбек Елебеков, Ғарифолла Құрманғалиевтердің өнері теле-радио арқылы елге еркін тарап отырды. Олардың содан тұлғалық қасиеті қалыптасты. Бүгінде сыбызғыда, жетігенде, шертерде ойнайтын мықты күйшілердің шығатын сахнасы, өнер көрсететін ортасы жоқ. Елдің беткеұс­тар Құрманғазы оркестрінің өзі көзден де, көңілден де кете бастады. Күймен көмке­рілетін бағдарламаларды естуден қалдық. Жаңалықтардың ішінен кішкене үзіндісі берілген Тәттімбеттің «Саржай­лауын» жұрт жүрек түбінде, көңіл түкпірінде сақтап, бойға сіңірмейді дейсіз бе?
– Бір ғана Біржан салдың 80-ге шамалас әні бар екен. Қазақтағы қаншама ұлы композиторлардың шығармалары түгенделмей де, зерделенбей де келеді.
– Осы мәселелердің барлығы мені қан­ша жылдан бері толғандырып жүр. Қа­зақ­тың балаларын бірінші сыныптан бастап ән-күйге баулудың «Мұрагер» атты бағдар­ла­масын қолға алған едік. Мұнда баланы қалай домыра тартуға, суырып салып айты­суға, жыр жырлауға жылдам бейімдеуге болатыны жан-жақты қарастырылды. Ән-күйлердің шығу тарихы да баяндалады онда. Қазір осы бағдарлама негізінде елімізде 10 мыңнан астам бала тәлім алу­да. Оның өзін шетелдік қоғамдық ұйымдар­дың демеушілігімен атқарудамыз. Әйткен­мен, бұл бастаманы мектеп бағдарламасына енгізе алмай отырмыз. Мектеп стандартына кірмегеннен кейін ертең «Мұрагерге» ты­йым салып тастаса қайтеміз? Бүкіл оқу­лық­тары мен әдістемелері жазылды. Алғашқы нәтижелерін беріп те жатыр. Кейбір мектептерден 500-1000 балаға дейін шықты. Олардың барлығы домбырашы болмай-ақ қойсын, қандай саланың құла­ғын ұстаса да, ұлттық өнеріміз өмірлеріне рухани азық болады ғой. Ол сол жобамен оқытылған балалардың тыңдаушысы жоқ. Біздің өнеріміздің мықты болатын себебі – тыңдаушының сапасы жоғары болды. Жақсы тыңдаушысы бар орындаушы өзін-өзі шыңдау үстінде жүреді. Сын-ескертпенің арқасында шеберлігін жетілдіреді.
– «Мұрагер» бағдарламасында қазақтың домбырадан басқа да аспаптары қамтылған ба?
– Онда қазақтың ғана емес, түркі, шы­ғыс халықтарының, тіпті Еуропаның музы­калық аспаптары орын алған. Опера, сим­фо­ния, үнді биі сияқты өнердің сан саласы да түсін­діріледі. Бәрі де баланың жас ерек­шелігіне, қабылдау деңгейіне байланысты оқыты­лады. Психологиялық тұрғыдан да жіті есеп­телген.
– Қайткенде атқамінерлер қазақ өнеріне жанашырлықпен қарайтын болады?

– Ел-жұрт, бұқаралық ақпарат құралда­ры арқылы келелі талқылаулар ұйымдас­тыр­­ғанда ғана іс алға басады. Әйтпесе, лауа­­зымды тұлғалардың есігінен сығалау­дың өзі мұңға айналған заман емес пе?
– «Көкіл» мектебінің іргетасын өзіңіз қалағаныңыз мәлім. Осы мектеп жайында аз-кем мағлұмат бере кетсеңіз.
– 1995 жылы Алматыдағы алғашқы жекеменшік қазақ мектебі ретінде құрылды. Мектепте негізінен жалпы білім береді. Баланың қазақшасының дұрыс қалыпта­суына көп күш жұмсалады. Сонымен қатар, оқушылардың шығармашылық қабілет­терін дамытуда бейнелеу өнеріне арналған орталық, ән айтуға арналған студия жұмыс істейді. Және де ритмика залында балалар би үйренумен айналысады. Музыка сабағы «Мұрагер» бағдарламасы негізінде жүр­гізіледі. Оқушылар ән-күй сабағында хал­қымыздың әншілерінің, жыршыларының, күйшілерінің шығармаларын тәжірибе жүзінде домбырамен орындап үйренеді.
– Мектебіңіздің қасынан құрылған ансамбль де бар емес пе еді?
– «Көкіл» ансамблі әртүрлі қалалық, респу­бликалық, қала берді, халықаралық конкурстарға қатысып, жүлдері орындарға ие болып келеді. Әлемнің көптеген елдерін аралап, концерттер қойып қайтты.
– Қазіргі кезде қандай шығармашылық жұмыспен айналысудасыз? Сондай-ақ зерттеушілік қырыңызды танытатын сүбелі дүниелеріңізді атап өтсеңіз.
– Бір кездері өзім аспирантурасын біті­ріп, дәріс оқыған Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық музыкалық консерваторияда соңғы бір-екі жыл көлемінде қайтадан са­бақ беріп жүрмін. Қазанғаптың шығарма­шы­­лығын зерттеп, «Ақжелең» деген күй жина­ғын құрастырған болатынмын. Қазақ­тың қо­бы­зынан бастап, көптеген музыкалық ас­пап­тарын қамтитын «Күй – қайнар» де­ген еңбек жаз­ған едім. Жазған оқулықтарым мен ғылыми мақалаларым да біршама болып қалды. Француз тілінде қазақ өнері туралы Париж­ден бір кітап шығардым.
– Қазақта домбырадан өзге аспап жоқ тәрізді. Бұл – өзге ұлттық музыкалық аспаптары­мыздың насихаты төмендігінен бе?
– Осы күні өзге аспаптарды былай қой­ған­да, домбыраның өзін есту мұңға айна­лып қалды. Қобыз, жетіген, сыбызғы, сазсырнай, шертер және тағы басқа аспап­тарымызды еститін құлақ бар ма? Мәдени мұраға бай халықпыз. Бабалардан жеткен ауыз әдебиетімізді, шешендік сөздерімізді, жыр-дастандарымызды, әнде­ріміз бен күйлерімізді, ұлттық ойындарымызды күнделікті дәріптеуіміз қажет. Осы мақсатта «Мұрагер» бағдарламасын 70-ке жуық мектепте аштық.
– «Мұрагер» бағдарламасы бойынша дәріс беретін ұстаздардың сапасына қаншалықты көңіл бөлесіздер?
– Жыл сайын жүзге жуық мұғалімдерді он күнге орталыққа жинап, біліктілігін шыңдап отырамыз. Олар өзара тәжірибе алмасып, әртүрлі мәселелерін талқылап жатады. Мұны да сол шетелдік қордың демеушілігімен жүзеге асырамыз.
– Есіңізде болса, баспасөз беттерінде мектептегі қоңырауларды күймен алмастыру мәселесі бірнеше рет көтерілді. Сіздің пікіріңіз қандай?
– Қоңырау сабақтың біткендігін білді­ре­ді. Балалар улап-шулап, жүгіріп сыртқа шығады. Ал не пайда? Тап қоңырауды күймен алмастырғаннан ұлттық рухымыз оянады дегенге сенбеймін. Күйді адамның бойына терең сіңіріп, оның мән-мазмұнын ұғындыру керек.
– Күйді эстрадаға салып өндеуге қалай қарайсыз?
– Егер шығарма бұзылмай, кәсіби тұрғы­да шебер өндеуге түссе, мен оған қарсы емеспін. «Ұлытау» тобы Махамбеттің – «Жұ­мыр қылышын», Асылбек Еңсепов Құрманғазының «Адайын» сәтті шығара білді. Бұл күйлер заманға сай түрленіп, жас толқынмен қауышты. Ал енді домбыраны эстрада көмегімен шетелдік шығармаларға пайдалануды өз басым түсінбеймін. Кіш­кен­тай баланың ермегі сияқты қойыртпақ дүние кімге керек? Оған қаржы жұмсап, уақытты еш кетірудің қажеті қанша? Мен жалпы, ұлттық мәдениетті жастардың бойына сіңіруде қандай жол ұсынылса да, екі қолдап қуаттаймын.
– Талантты жастарға әлеуметтік тұрғыда қолдау көрсетіле ме?
– Ешқандай қолдау жоқ. Өзің мысалы, жақсы жа­зып жүрген қандай жас журналис­тің еңбегінің еленіп, үйлі болғанын айта ала­сың? Өнерде де солай. Әйтеуір күнкөріс үшін той-томалақ жағалайды. Олардың одан да жетіскені шамалы. Біржан сал, Ақан серінің әндерін тыңдап отырған тойшыл қауымды көрдің бе? Концерт беру үшін қаншама қаржы қажет. Ол өзін-өзі ақтамайды да. Әсіресе, ұлттық өнердің кешіне халықты жинаудың өз машаһаты бар.
– Ұлттық ән-күйдің адам психологиясына әсері қандай?
– Бала өз тілінде сөйлеп, өз мәдениетінен нәр алмаса, денсаулығының нашар бола­тынын ғалымдар дәлелдеді. Жастардың әлжуаздануының бір себебі – ұлттық ділінен айырылуынан деп білемін. Рок сияқты шулы музыка қандағы кристалдарды бұзады екен. Бұл – адамды аспапты ұрғы­зып, айқайлатып, психозға дейін жеткізеді. Қазақтың күйі шабыттандырып, рахаттан­дырып, өмірге құлшындыра түседі, толқы­тып, жанды тербетеді. Қазақ баласы 12 жасқа дейін тек ұлттық ән мен күймен құлақтанып өсуі тиіс. Сонда ол түбі алтын қазығын іздеп табады.

Тосын ой
Халықтың талғамын қалыптастыратын бұқаралық ақпарат құралдары. Ұлттық өнерге кешенді насихат жұмысы қажет. Жапондардың жыл сайынғы сумо күресінің жеңімпазын ұлттық батыр ретінде императордың өзі қабылдайды. Бізде үздік әнші-жыршыны, күйшіні жыл сайын әкімнің өзі қабылдап, марапаттаса, жағдайын жасаса, ол өнерпаздан қадірлі ешкім болмас еді. Тәжіктерде «маком күндері» деген болады. Бір апта бойы Науаи, Хафиз жырларының негізіндегі маком орындалады. Оған Президенттің өзі қатысады. Барлық телеарналары осы ұлттық шараны үзбей эфирден береді.

Алашқа айтар датым...
Қазақ жастары шетінен талантты. Қай салаға салса да, үлкен жетістіктерге қол жеткізе алады. Бірақ еріншектігін қоюы керек. «Жарайды» деп қол сілтей салатын жаман әдетіміз бар. Өз денсаулығына келгенде де тақалған, тіпті дерт әбден асқынған шақта бір-ақ қозға­ла­ды.

Автор: Арман ӘУБӘКІР

Конституцияга карсы арекеттер жойылсын.
КОНСТИТУЦИЯҒА ҚАРСЫ ӘРЕКЕТТЕР ТОҚТАТЫЛСЫН!

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНА
ЖӘНЕ
РЕСПУБЛИКАМЫЗДЫ МЕКЕНДЕЙТІН ӨЗГЕ ҰЛТ ӨКІЛДЕРІНЕ
Көшірмесі:
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевқа
Қазақстан Республикасының Премьер министрі К.Мәсімовке
Қазақстан Республикасының Парламент Сенатының Төрағасы Қ.Мәмиге
Қазақстан Республикасының Парламент Мәжілісінің Төрағасы О.Мұхамеджановқа


«15 жылдан бері мемлекеттік тілді аю да
үйреніп алатын уақыт болды...»
Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ,
ҚР Президенті
«Аюға намаз үйреткен – таяқ»
Халық даналығы

Таяуда ҚР Мәдениет министрлігі дайындаған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне мемлекеттік тіл саясаты мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы баспасөзде, интернет беттерінде жарияланды. Аталмыш жобаға «Мемлекеттік органдарға мемлекеттік тілде жүгінуге міндетті» деген норма енгізілген болатын. Алайда, осы Конституциялық нормаға қарсы шыққан ресейлік және отандық кейбір орыс тілді басылымдар «тіл төңкерісі», «мемлекеттік төңкеріс» болады деп сес көрсетіп, айқай-шу көтерді.
Ресейлік ақпарат құралдарынан сескенген ҚР Мәдениет министрлігі болса осы «Мемлекеттік органдарға мемлекеттік тілде жүгінуге міндетті» деген норманы және мемлекеттік тілді міндеттеген өзге де баптарды заң жобасынан алып тастады. Бұл туралы ҚР Мәдениет вице-министрі Ғ.Телебаев «Мегаполис» газетінің 2011 жылғы 15 тамыздағы санында хабарлады. «Мемлекеттік органдарға тек мемлекеттік тілдегі өтінішпен жүгінуді қарастыратын норма заң жобасынан алынып тасталды. Арыз-шағымды тек мемлекеттік тілде қабылдау мәселесі болмаған және болмайды да. Тіл туралы заң өз қалпынан өзгермейтініне кепілдік беремін!» – дейді вице-министр. Осының алдында ғана Мәдениет министрлігінің жауапты хатшысы Жанат Құрманғалиева 2013 жылы бүкіл мемлекеттік қызметкерлер мемлекеттік тілде сөйлейтінін батыл да, нақты мәлімдеп: «Біз мемлекеттік тілді білуді міндеттеуді алдымен өзімізден, мемлекеттік қызметкерлерден бастап жатырмыз. Конституцияға сай, тіл туралы мемлекеттік бағдарлама жоспары бойынша солай болуы тиіс, оған неге соншама шу тудыру керек?» – деген болатын.
Мәдениет министрлігі заң жобасындағы Мемлекеттік қызметкерлердің мемлекеттік тілді білуін міндеттеген нормаға қарсы Ресейлік ақпарат құралдарының өре түрегелуі – Қазақстанның Тәуелсіздігін мойындамау. Бұл дегеніміз, Ресейдің Қазақстанды ашық басынуы, оның ішкі істеріне тікелей араласуы болып табылады. Ресейлік ақпарат құралдарының даңғазасына орай Қазақстан Үкіметінің кері шегінуі көңілге Қазақстан Ресей боданындағы ел ме деген күмән ұялатады. Бұл түрімізбен ертең Қытай ақпарат құралы шу көтерсе қытай тіліне де басымдық беретін шығармыз? Егер Қазақстан Тәуелсіз ел болса мемлекет қызметкерлерінен мемлекеттік тілді талап ететін, бүкіләлемдік қағидаға сай норманы қайта енгізуі тиіс. Біздің мемлекеттік саясатымызға, ішкі істерімізге ешкімнің араласуға хақысы жоқ. Осы жерде Қазақстанның ұлттық ақпарат қауіпсіздігін сақтау мақсатында тиісті шаралар жасайтын уақыт әлдеқашан келгенін айтуға тиіспіз!
Мемлекеттік тіл туралы заң қабылдау еліміздің 22 жылдан бері асқан төзімділікпен күтіп келе жатқан арманы еді. Тәуелсіздік алған 20 жылда ресми құжаттар, кеңсе тілі, ақпарат кеңістігіміз, заңдық құжаттар: сот іс-қағаздары, нотариустар, өзге де келісім-шарттар, сенімхаттар негізінен орыс тілінде жүргізіліп келгендігі ешкімге құпия емес. Қысқасы орыс тілі мемлекеттік тілдің қызметін атқарып келеді. Күні бүгініге дейін аты бар да заты жоқ мемлекеттік тілдің орнын толтыруды ескерген Мәдениет министрлігінің заң жобасын «тіл төңкерісі» деу ешқандай шындыққа жанаспайды және қып-қызыл жала, ашық арандату!
Еліміздегі мемлекеттік тілге, мемлекеттік саясатқа қарсы шыққан азаматтарымыз заң аясында жауапқа тартылуы тиіс. Мысалы, Қазақстандық Православтар одағының Spgk.kz сайтында жарық көрген Ф.Ми¬рог¬ловтың мақаласында: «Орыс азаматтары мұндай шешімдерге салқын қараңыздар. Өздеріне (заңды) жаза берсін. Тілге қа¬тыс¬ты кез келген жарлық пен заңды күле отырып оқыңыздар, себебі оның барлығы – фантастика ауылынан туылған дүние. Бұрынғыдай негізгі тілде, құдіретті, ұлы орыс тілінде сөйлеуді және жазуды жал¬ғас¬тыра беріңдер. Оған тосқауыл қою еш¬кімнің қолынан келмейді...» – деп жазылған. Міне, арандатушылық! Қит етсе «Ресейге көшіп кетеміз» деп қорқытатындар неге сол көрші Ресейдегі заң жобаларын есепке алмайды? Мемлекеттік тілдің аясын кеңейтуге бағытталған әрбір іс-әрекетке «нельзя спешить!», «надо подходить крайне взвешенно», «нужно время» деген сылтаумен қарсылық білдіруде.
Жат елдік ақпарат құралдарының еркін таралып, еркінсуінің «жемісі» – Көкшетау қаласынан басталған «Народный сбор», Бүкілресейлік қоғамдық қозғалыс пен қазақстандық «Лад» славян қозғалысының ұлтаралық қатынасқа дақ түсіретін империалық ленталар тарататын акция өткізуі, «біздің отанымыз – Ресей, президентіміз – Медведев» деп көкіп, көліктеріне Ресей жалауын тағып жүруі және өзге де антимемлекеттік мінездерге баруы нағыз масқаралық емес пе?
Мемлекеттік тілге, яғни мемлекеттік мүддеге қарсы шыққан БАҚ-тардың, саясаткерлер мен қайраткерлердің, жеке тұлғалардың, ұйымдар мен партиялардың аты-жөндері аталып, қатаң айыпталуы керек болатын. Бірақ билік мұндай шектен шыққан өрескелдікке жұмған аузын ашқан жоқ. Мемлекеттік БАҚ (қай тілде болса да), әсіресе орыс тіліндегі бұқаралық ақпарат құралдары мемлекеттік мүддені қолдауы не қолдамауы билік тарапынан қатаң қадағалануы қажет еді.
Неге мемлекеттің ақшасына шығып жатқан, немесе үкіметтен мол тендер алатын «Казахстанская правда», «Литер», «Мегаполис», «Время», «Караван», «Экспресс К», т.б. басылымдар мен интернет порталдар мемлекеттік тіл мүддесін ауызға алмайды? Сынауға бар да қолдауға жоқ. Мемлекеттік тілге қарсы шығып, арандатушылық мақалалар басатын «Мегаполис» секілді басылымдарды қаржыландырудан бас тартатын кез әлдеқашан жетті деп білеміз.
Біз, әрқашанда республикамыздағы барлық этностар тілінің олардың салт-санасының, рухани құндылықтарының салтанат құруын, өркен жаюын қалаймыз. Сол ықыласымыз, талабымыз ешқашан өзгеріске түспек емес. Ал, мемлекеттік тіл әлі күнге дейін, басқа елдердегідей бәрімізді біріктіретін дара күшке айнала алмай келеді.
Осыдан үш жыл бұрын билік Қазақстан Халқы Ассамблеясы ұсынған «Ел бірлігі» доктринасы арқылы елімізді «Қазақстандық ұлтқа» енгізуді жоспарлады. «Қазақстандық ұлт» өзінің негізін «американдық ұлттан», яғни көп ұлттан бір ұлт жасау идеясынан алатыны белгілі. «Қазақстандық ұлтқа» енсек, бүкіл ұлттық мүддеден мақұрым қаламыз. Ол кезде «Мен қазақпын», «Мен ұйғырмын», «Мен орыспын» деп айтсаңыз, жауапқа тартыласыз. Біз, зиялы қауым өкілдері, бұл ұлтсыздандыру шарасына түбегейлі қарсы тұрдық. Аштық жарияламақшы болдық. Республика бойынша 4 мыңнан астам адам бізбен бірге аштыққа жатуға ниет білдірді. Билік амалсыздан біздің талап-тілегімізге құлақ асты. Қазақстан Халқы Ассамблеясы ұсынған «Ел бірлігі» доктринасынан «Қазақстандық ұлт» түбегейлі алынып тасталынды және оған «Қазақстанның әрбір азаматы мемлекеттік тілді білуге міндетті» деген сөйлем ендірілді. Бұл зиялы қауым өкілдерінің демократия саласындағы елеулі жеңісі еді. Осыдан біраз уақыт бұрын билік тағы да болашақта «қазақстандық ұлтқа» көшетінімізді ескертті. Енді бұрынғы текетірес қайтадан басталмақ па?
Біз ешқашан, еш жерде қазақ тілін зорлықпен үйретуді жақтаған емеспіз. Қазақ тілі мемлекеттік мәртебе иеленген 1989 жылдың 22-қыркүйегінен есептесек, содан бері 22 жыл уақыт өтіпті. Осы мереке құрметіне орай біз жыл сайын «Мемлекеттік тілді қолдау» акциясын өткізіп келеміз. Алайда, билік бұл шараға өз құзырындағы қызметкерлер мен жұмысшыларды, жастарды және мектеп оқушыларын қатыстырмауға күш салып, теріс көзқарас танытумен келеді. Биыл мемлекеттік тілді қолдау акциясын 25-қыркүйек күні сағат 11-де өткізу жоспарланды. Осы жылы билік жылдағы көзбояушылық мінезін доғарып, тәуелсіздігіміздің 20 жылдығы құрметіне өткізілгелі тұрған бұл аса маңызды істе бізбен бірге болады деп сенеміз.
Үкімет, яғни Мәдениет министрлігі дайындаған заң жобасындағы бапты мемлекеттің тіл саясатына қарсы қайдағы бір «сарапшылардың» өре түрегелгеніне бола жобадан алып тастау – биліктің де солармен ымыралас екендігін бағамдатады. Неге мемлекеттік тілді 22 жылдан бері әдейі үйренгісі келмеген, тәуелсіз Қазақстан мемлекетіне ашық қарсылық танытып келе жатқан Марат Нұрпейіс (бүркеншік ат болуы да мүмкін) секілді өз ұлтына қарсы шыққан «заңгерлер» үшін, Крамаренко секілді «ладтық» арандатушылар үшін біз, яғни тұтас ел, мемлекеттік мүддеден бас тартуға тиіспіз!
Біз Үкіметтің – Мәдениет министрлігінің алғашқы заң жобасын қуаттаймыз. Мәдениет министрлігі Конституцияның 7-бабы мен 93-бабын басшылыққа алып отыр. 93-бапта: Конституцияның 7-бабын жүзеге асыру мақсатында Үкiмет, жергiлiктi өкiлдi және атқарушы органдар, арнаулы заңға сәйкес, Қазақстан Республикасының барлық азаматтары мемлекеттiк тiлдi еркiн әрi тегiн меңгеруi үшiн қажеттi ұйымдастырушылық, материалдық және техникалық жағдайдың бәрiн жасауға мiндеттi, – деп айқын жазылған.
Конституцияның 7-бабында «Мемлекеттік тіл – қазақ тілі» деп бадырайып жазылып тұрса да, екінші тармағындағы «орыс тілі ресми түрде мемлекеттік тілмен тең қолданылады» деген сөз – «ресми тіл» дегенді білдірмейтінін және орыс тілі екінші мемлекеттік тіл бола алмайтынын Конституциялық Кеңес дәлелдеп берсе де, сол бір 7-баптың екінші тармағы жұртты әлі шатастырып, орыс тілі заңсыз мемлекеттік тіл рөлін атқарып келе жатыр. Сондықтан Конституцияның 7-бабының екінші тармағын алып тастау керек. «15 жылдан бері мемлекеттік тілді аю да үйреніп алатын уақыт болды» – деп Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өзінің ащы шындықты жайып салғаны да орыстілділерді ойландыра алмаса, не шара?! Сондай-ақ біз үш тұғырлы тіл идеясының балабақшадан бастап қолданысқа енуіне де түбегейлі қарсымыз. Мұндай үстірт қадам педагогикалық, психологиялық заңдылықтарға қайшы. Мәселен, Жапондарда бала 12 жасқа дейін тек өз ана тілінде тәрбиеленіп, өз ана тілі қуатын бойына сіңіруі қажет екен. Одан кейін жүз тіл үйренсе де өз еркі. Біз тіл үйренуде теледидардың мүмкіндігін пайдалана алмай келеміз. Қазір республикалық телеарналардың бәрі дерлік орыс тіліне қайтадан басымдық бере бастады. Тілдік қолданыс 50 де 50 болсын деген бұрынғы ұстанымға да қол жетпей қалды.
Бір сөзбен айтқанда мемлекеттік тілге қарсы тосқауылдардың осылайша қойыла беруінің басты себебі – Мемлекеттік тіл туралы заңның әлі күнге дейін қабылданбауы. Соған орай саяси және қоғамдық ұйымдар мен зиялы қауым өкілдерінен құрылған жұмысшы тобы «Мемлекеттік тіл туралы» заң жобасын әзірлеуде. Заң жобасының қабылдануына билік те мүдделілік танытуы қажет.
Мемлекеттiк тiл мүддесіне оралар болсақ, ең басты кемшілік басшыларға жүктелетіні айқын. Бұған кездесулерде көбiнесе тек орысша сөйлейтiн, мемлекеттік тілді менсінгісі келмейтін, үкiмет отырыстарын орыс тiлiнде өткiзудi бұлжымас дәстүрге айналдырған, министрлiктердегi iс-қағаздарын мемлекеттiк тiлде жүргiзу бағдарламасын көрнеу көзге ілмей отырған билік кінәлі деп есептейміз. Тiл бағдарламасын жасауда, тіл туралы заң жобаларына түзетулер енгiзуде тиянақтылық пен табандылық танытпаған Мәдениет министрлігінің босаңдығына да қайранбыз!? Егер билік таяу арада мемлекеттік тілдің жағдайын түзетуге пәрмендi шаралар белгiлеп, оны iске асыруға ұйытқы болмаса онда біз қатаң шараларға баруға дайын екендігімізді ескертеміз.
Жоғарыда көтерілген мәселелерді саралай келе біз, Қазақстанның саяси партиялары мен қоғамдық ұйымдары, зиялы қауым өкілдері Қазақстан Үкіметіне, алғашқы кезекте, мынадай талаптар қоямыз:

1. «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне мемлекеттік тіл саясаты мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасына «2012 жылдан бастап бірте-бірте мемлекеттік органдарда тек мемлекеттік тіл пайдаланылып, іс-қағаздары қазақ тілінде жүргізілсін» деген норма қосылсын;
2. ҚР Конституциясының 7 бабының орыс тіліне байланысты екінші тармағы алынып тасталсын;
3. Қазақстанның кейбір саяси күштері мен қоғамдық ұйымдарының қатысты-рылуымен жасалып жатқан Мемлекеттік тіл туралы заң жобасы Парламенттің биылғы күзгі сессиясында қаралып, 2012 жылға дейін қабылдануы тиіс;
4. Бөгде ел және отандық ақпарат құралдарының арандатушылық мақалалары Тәуелсіз Қазақстанның ішкі ісіне нұқсан келтірушілік деп танылсын! Мемлекеттік жоғарғы билік органдары (Үкімет) тарапынан мұндай басылымдар қаржыландырылмасын. Қазақстанның Ұлттық ақпарат қауіпсіздігін қамтамасыз ететін шаралар тез арада іске қосылсын;

М.ШАХАНОВ, «Тәуелсіздікті қорғау» және Республикалық «Мемлекеттiк тiл» қоғамдық қозғалыстарының төрағасы, Қазақстанның халық жазушысы, Қырғызстанның Халық ақыны; Ә.НҰРПЕЙІСОВ, Қазақстанның халық жазушысы, КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты; А. ӘШІМОВ, КСРО және Қазақстанның Халық әртісі, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты; Т.КӘКІШЕВ, филология ғылымдарының докторы, профессор,Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым қайраткері; Ш.МҰРТАЗА, Қазақстанның халық жазушысы, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты; С.ҚИРАБАЕВ, академик, филология ғылымдарының докторы; Т.ӘУБӘКIРОВ, Кеңес одағының батыры, «Халық Қаһарманы», Қазақстан Республикасының тұңғыш ғарышкер-ұшқышы; Б.ТӨЛЕГЕНОВА, Еңбек Ері, КСРО халық әртісі; М.ӘЛІМБАЕВ, Қазақстанның Халық жазушысы, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты;Д.ИСАБЕКОВ, жазушы, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты; Р.СӘРСЕНБАЙ, қоғам қайраткері, «Жас Алаш» газетінің бас редакторы;Е.ХАСАНҒАЛИЕВ, Қазақстанның халық әртісі, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты; Қ.ЖҰМАДIЛОВ, Қазақстанның халық жазушысы, ҚР Мемлекеттiк сыйлығының лауреаты;Т.ӘБДІКҰЛЫ, жазушы, ҚР Мемлекеттiк сыйлығының лауреаты;Ғ.ҚАБЫШҰЛЫ, жазушы, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты, Қазақстанның құрметтi журналисi; Т.МЕДЕТБЕК, ақын, ҚР Мемлекеттiк сыйлығының лауреаты; Ж.ТҰЯҚБАЙ, «Азат» ЖСДП тең төрағасы; Б.ӘБIЛЕВ, «Азат» ЖСДП тең төрағасы;Ғ.АЛДАМЖАРОВ, Саясаткер; С.МӘМБЕТӘЛИН, «Руханият» Жасылдар партиясы төрағасы;А.ПЕРУАШЕВ, «Ақ жол» ҚДП төрағасы; А.АЙТАЛЫ, «Ақ жол» ҚДП Ақылдастар алқасы төрағасы; Н.НҮСІПЖАНОВ, Қазақстан Республикасының халық әртісі, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты; М.ҚҰЛКЕН, жазушы, «Өлке» баспасы президенті; Қ.СӘРСЕКЕЕВ, «Қазақ» газетiнiң бас редакторы; Қ.ИСА, «Жас қазақ үні» газеті бас директоры, ақын, халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты, ҚР Мәдениет қайраткерi; «Ақ жол» ҚДП Президиумы мүшесі; С.ҚҰТТЫҚАДАМ, қоғам қайраткері; Е.АЙҒАЛИҰЛЫ, «Қазақстан-Заман» газетiнiң бас редакторы; М.ТОҚАШБАЕВ, «Президент және халық» газетiнiң бас редакторы, ҚР Мәдениет қайраткерi;Е.БӘПИ, «Тасжарған» газетiнiң бас оқырманы; С.МҰХТАРБЕК, «Қазақстан» газетiнiң бас редакторы; А.САРЫМ, саясаттанушы; Д.ҚУАТ, «Абай.kz» ақпараттық порталының бас редакторы; А. СОЛДАТБАЙ «masa.kz» инетрнет газетінің шеф-редакторы Ө.ӘБДІХАЛЫҚ, «Абай.kz» ақпараттық порталының шеф-редакторы; Ш.ҚҰРАҚБАЙ, «Правда Казахстана» газеті қазақ редакциясы редакторы; Ж.ҚАЛЫБАЙ, «Жұлдыздар отбасы» журналының бас редакторы; Қ.ҚҰРМАНӘЛI, Ш.Қалдаяқов атындағы ән фестивалi дирекциясының директоры, «Шәмшi» журналының бас редакторы;А.ОСМАН, «Мемлекеттік тілге құрмет» бірлестігі төрайымы; К.ХАН, «КОРЕЙ достық орталығының» вице-президенті; Х.ҒАБЖАЛИЛОВ, «Алаш» тарихи-зерттеу орталығының президентi; М.ТАЙЖАН, Болатхан Тайжан атындағы қордың президентi, экономика ғылымдарының кандидаты; Д.БАБАМҰРАТОВ, «Болашақ» республикалық жастар қозғалысының лидерi; С.БАТЫРШАҰЛЫ, экономика ғылымдарының кандидаты, Астана қалалық «Мемлекеттiк тiл» республикалық қоғамдық қозғалысының төрағасы; М.БӨТЕЕВ, «Аллажар-қолдау» қоғамдық қорының төрағасы; С.СМАТАЕВ, жазушы, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты; М.МЫРЗАХМЕТОВ, Филология ғылымының докторы, профессор,«Бауыржантану» ғылыми-зерттеу орталығының директорыҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты; С.ҒАББАСОВ, жазушы, медицина және педагогика ғылымдарының докторы,КСРО денсаулық сақтау ісінің үздігі; С.ЕЛУБАЙ, жазушы, ПЕН-Клубының вице-президенті; А.ӘЛІМ, ақын, М.Мақатаев атындағы сыйлығының лауреаты; Ө.АЙТБАЕВ, Халықаралық Қазақ тілі қоғамының төрағасы, Ұлттық ғылым Академиясының академигі; Д.КӨШІМ,«Ұлт тағдыры» бірлестігі төрағасы; Қ.БIЛӘЛ, жазушы, ҚР Мәдениет қайраткерi; И.САПАРБАЙ, ақын, «Тарлан-Платина» сыйлығы лауреаты, «Ақ жол» партиясы ОК мүшесі; И.ИСАЕВ, ақын, «Ақ жол» партиясы ОК мүшесі; С.ТҰРҒЫНБЕКОВ, ақын, «Ақ жол» партиясы ОК мүшесі; Э.ТӨРЕХАНОВ, Алматы қалалық «Қазақ тiлi» қоғамының төрағасы; Ж.ӘКІМ, саясаттанушы, биология ғылымдарының кандидаты; Б.ЕРҒАЛИЕВА, Қазақстанның «Демократия және құқық» халықаралық тарихи-құқық орталығының төрайымы; Ә.ҚАЛАМБАЕВ, КСРО халық ағарту ісінің үздігі, Сарыағаш ауданының құрметті азаматы; Т.АЙТПАЙҰЛЫ, жазушы, «Жыл он екі ай» балалар журналының бас редакторы; М.АСПАНДИЯРОВА, «Азат» ЖСДП президиум мүшесі;Қ.ҒАБДОЛЛА, «Жұмадағы жүздесу» газетінің бас редакторы, Тіркелудегі «қазақ елі» қоғамдық қозғалысының ұйымдастыру тобының төрағасы; Ә.ҒАЛИ, саясаттанушы, тарих ғылымдарының докторы;Б.СӘДУҰЛЫ, «Желтоқсан ақиқаты» қоғамдық бiрлестiгiнiң төрағасы;М.АБАҒАН, «Кенесары хан» қоғамдық қоры төрағасы; Т.ІРГЕБАЕВ, «Қабанбай батыр» атындағы қордың төрағасы; К.ҚАПТАҒАЙ, «Халық дабылы» қозғалысының төрағасы;Б.МЕРГЕНБАЕВ, «Аманат» қоғамдық қорының төрағасы; С.СЕЙІТМАН, ақын, Халықаралық «Шабыт» фестивалінің 1-дәрежелі лауреаты; Ш.ӘБДІКӘРІМОВ, ақын, Қызылорда қалалық «Қоғам ТВ» телеарнасының төрағасы; Р.АЙЫПҰЛЫ, «Жебеу» республикалық қоғамдық бiрлестiгiнiң атқарушы директоры; С.САПАРҒАЛИ, «Жұмысшылармен мен жұмыссыздар» одағының төрағасы; Е.РАҚЫШЕВ, «Жас Ұлан» киностудиясының директоры; Ж.КЕНЕБАЙ, «Таным» пiкiрсайыс клубының жетекшiсi; Ө.АҚЖІГІТ, «Жас қазақ үні» газеті бөлім редакторы; Д.ЕЛДЕСОВ, «Жас қазақ үні» газеті бөлім редакторы; Г.ҚЫСТАУБАЕВ, ұлт патриоты;Ж.АШУҰЛЫ, Қазақстан саяси қуғын-сүргiнге ұшырағандар қауымдастығының төрағасы; Ж.МАМАЙ, «Рух пен Тiл» клубының жетекшiсi; И.ИМАНБАЙ, тәуелсіз журналист Б.БӨТЕЕВ, «Алаш үні» қоғамдық бірлестігі төрағасы; Қ.ӘБЕН, «Аллажар» фильмінің авторы және қоюшы режисері; I.БАЙЖАНОВ, Шымкент қалалық «Тәуелсiздiктi қорғау» ХДҚ ұйымдастыру комитетiнiң төрағасы; Ж.ШЫМШЫҚОВ, экономика ғылымдарының кандидаты; Ө.КЕНЖЕБЕК, журналист, саяси шолушы; А.КӨШЕРБАЙ, публицият, «Еркін интернет үшін» қозғалысының мүшесі; С.КЕНЖЕБАЕВ, философия ғылымының докторы, профессор; М.АХМЕТОВА, зейнеткер, бұрынғы ҚазКСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары; Н.ҚАНАФИЯ, филология ғылымдарының кандидаты; М.КҮЛӘШБЕКҰЛЫ, зейнеткер, публицист; Н.ОШАНБЕКОВ, қоғам қайраткері; Ж.ДӘУЛЕТ, сазгер, ҚР Мәдениет қайраткерi; Б.ӘБIШ, жазушы, Ғ.Мүсiрепов атындағы сыйлықтың лауреаты; Б.ӘЛҚОЖА, ақын, Т.Айбергенов атындағы сыйлықтың лауреаты; Е.КЕНЕХАН, ақын, Т.Айбергенов атындағы сыйлықтың лауреаты; О.ҚАСЫМ, ақын, Республикалық жыр-мүшәйраларының жүлдегері Қ.АШАНҰЛЫ, жеке кәсiпкер; Е.МҰҚАНҒАЛИЕВ, зейнеткер, өміртанушы; М.ИЛЯСОВА, әнші, ҚР еңбек сіңірген әртісі; Б.СӘМЕДИНОВА, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген әртісі; У.ӘБДІРАЙЫМОВ, «Шаншар» театрының директоры; З.КӨПБОСЫНҰЛЫ, әнші, композитор; Қ.БОЛМАНОВ, «Демеу» продюсерлер мен орындаушылар Одағының төрағасы; К.СҰЛТАН, әнші, «Серілер» тобының мүшесі; Ж.АБЗЕЛБЕКҚЫЗЫ, «Сағым» тобы...


Ашық хатқа 138 адам қол қойды. Қол қою әлі де жалғасуда

Қазақ тілін дамытудың ең тиімді жолдарының бірі автобустарда, таксилерде, парктерде, ресторандарда, кафелерде, асханаларда, авто және теміржол вокзалдардарында, яғни халық көп жиналатын, жүретін жерлерде ҚАЗАҚ ТЕРМЕЛЕРІН қосып қою.

Біз отаршылық елден тәуелсіз елге өтіп бара жатқан кезеңдегі өтпелі мемлекетпіз. Сондықтан біздің елімізде отаршылықтың салдары да көрініп тұр, жаңа мемлекеттің де нышандары бар. Осының қайсысы жеңеді, оны уақыт көрсетді. Дәл қазір отаршылықтан шыққысы келмей отырған екі республика бар, ол - Беларуссия мен Қазақстан. Кеше ғана бір эстондық танысыммен сөлестім, әрине тіл туралы әңгіме болды. Ол: «бұрын 9 эстондық 1 орыс отырса орысша сөйлейтін едік, қазір Құдайға шүкір, 9 орыс 1 эстондық отырса эстонша сөйлейміз» деді. Ол қырсықтық емес, ол намыс, ол патриотизм, ол ұлттық деңгейді жоғары қою. Кеше Путинге: «Сіз президенттіктен кеткенде орыс идеясы әлсіреп қалмай ма?» - дегенде, бүкіл әлемнің алдында: «Медведьев такой-же националист как я» - деді, «патриот» деген жоқ, «националист» деді. Президенттен бастап біз де сондай ұлтшыл болуымыз керек. Амангелді АЙТАЛЫ, «Ана тілі» газеті, №16, сәуір 17-сі – 23-і, 2008 жыл.

Қазақ Елінің(Үш жүздің басы қосылған) қасиетті Ұлытауында болдың ба?
Ата-баба әруағына Құран бағыштадың ба?
Қазақ Елінің тарихынан сыр шертетін, Қазақстан Республикасы мемлекетінің қорғауындағы Алаша хан, Жошы хан, Едіге хан т.б. хандар мен билердің, болыстар мен батырлардың, ақындар мен әкімдердің мазарлары мен кесенелерін, Ақсақ Темірдің алтын шоқысын, Хан төбе, Әулие үңгір, Айыр тау, Үш жүздің руларының шежіре альбомдары мен кітаптары және Тау басындағы тасқа қашалып жазылған таңбалары т.б. 800 ден аса тарихи ескерткіштер мен Қазақстан Республикасының Ұлытауда орналасқан тарихи-өлке тану мұражайын көрдің бе?
Ұлытаудың айналасындағы кез келген тоғай арқылы тау етегіне барсаңыз бұлақ суына тап боласыз. Ұлытаудың ауасы, Бұлағының суы жанға шипа. Кең даласындағы кез келген киіз үйге кірсеңіз балдай тәтті қымыздан ауыз тиіп шығасыз. Ондай, пульмонологиялық және рухани ауруларға ем, таза қазақ қымызы «Ұлытау қымызы» жер бетінде жоқ.
Өкінбейтіндей, міңгі жасайтындай, Алла тағала қолдайтындай, Ата-баба әруағы риза болатындай ұсыныс-кеңес айтқым келеді:
1. Ұлытау елді мекенінен Қазақ халқы және туристер демалатын Қазақ хан, билерінің аттарымен аталатын сауықтыру, оңалту және жан-жақты демалыс орындары құрылса,
2. Қазақ Еліндегі барлық облыс орталықтарының жолдары Ұлытауға бет бұрса,
3. Қазақ Еліндегі барлық демалыс, сауықтыру, оңалту орындарының орталығы Ұлытауда орналасқаны жөн.
Қаны таза ҚАЗАҚ азаматы, қазақ халықының тілі, тарихы, мәдени мұрасы, өнері, салт-дәстүрі, діні, ділі Үш жүздің басы қосылған қасиетті Ұлытаудан бастау алатынын ұмытпау керек. Қазақ халқының басын қосатын да, ұрпағымыздың намысын оятатын да, береке-бірлікке бастайтын да Қазақ Елінің қасиетті Ұлытауы болып саналады, соны естен шығармайық ағайын.
Ақтөбе облысы, Ақтөбе қаласы, Нұрлан Ізденұлы ЕСЕНҒАЗЫ, ұялы: 87014552854, 87774088889, тел.: 8(7132)779380 үй, факс: 8(7132)550422, e-mail: yessengazy@mail.ru
Газет, Журналдарға берген мақаламнан үзінді. 16.07.2011 жыл.

ОЙЫЛЫМ МЕНІҢ – ОЙДАҒЫ ЕЛІМ
Кезінде әсем қала аса мықты,
Тарихы қыш дуалда қашалыпты,
Қазақтың даласында бір жәрменке,
«Көкжар» деп ел-жұртынан ат алыпты.
Қайырмасы:
Ойылым менің – ойдағы елім,
Ғасырын жаңа тойлады елім.
Ойылым – арнам ағысы қатты,
Ойылым – арман жайнаған өңір.
Жерұйық Күн - Ананың нұрын алған,
Куә боп Асан қайғы жыры қалған,
Батысқа жібек жолын жалғаған жер,
Құт мекен бабамыздың ізі қалған.
Қайырмасы:
Ойылым менің – ойдағы елім,
Ғасырын жаңа тойлады елім.
Ойылым – арнам ағысы қатты,
Ойылм – арман жайнаған өңір.
Шұбалып керуен жол қырқаны асып,
Ойылым сұлулықпен тұр таласып,
Бойына шежіресін жатыр бүгіп,
Ежелгі Ақжайықтың бір саласы.
Қайырмасы:
Ойылым менің – ойдағы елім,
Ғасырын жаңа тойлады елім.
Ойылым – арнам ағысы қатты,
Ойылм – арман жайнаған өңір.
Ел-жұртым сүйе білген даланы кең,
Әйгілі ақтарылы алабымен,
Бұл күнде тыныстайды өскен өңір,
Барқынның баяу өскен самалымен.

Қайырмасы:
Ойылым менің – ойдағы елім,
Ғасырын жаңа тойлады елім.
Ойылым – арнам ағысы қатты,
Ойылм – арман жайнаған өңір.

Әні мен сөзін жазған Жолдыбай Айтқұлов.

ХИДЖАБ киген қыз-келіншек
қазақ халқының ата жауынан да жаман.
Хиджаб, никаб, паранжа кию араб-парсы әлемінің тарихы, олардың ұлттық және мәдени үлгісі.
Қазақ қыз-келіншектерінің аз бөлігі шет елдің модасын қуып жартылай жалаңаш киім киюге көшті. Тағыда бір аз топтағылар шоқынып, басқа дінге өтуде. Соған байланысты жалаңаш киім киюшілерге, басқа дінге шоқынушыларға қарсы топ ретінде хиджаб, никаб, паранжа киюшілер пайда болды.
Құлтегін туралы ежелгі түркі жазба ескерткіштерінің авторы, біздің данышпан ата бабаларымыз тастағы жазуларын бізге мұра етіп қалдырды. Олар түркі мемлекетінің құлауынан 13 жыл бұрын оның қирайтынын алдын ала болжаған еді. Оның басты себебінде айтқан, ол мемлекеттік ойлауды жоғалту. Адамдар мемлекеттің мүддесі туралы ұмытқан. Олар кез келген жолмен баюды жолына түскен. Оның бағасы да айтылды, ол отанның, туған жердің тәуелсіздігі еді. Ақыры олар жеңілді.
Бұл адамгершілік құлдыраудың-өзін таныту еркіндігінен айырылу, бөтен біреудің құндылықтарына қызығу, ата-баба бейттерін елемеу, рухани сананы жоғалту жеңілісі еді.
Қазақ елі тарихында Ислам діні 3 рет мемлекеттік дін ретінде бекітілді, бірақ, ешқашан да қыз-келіншектерге хиджаб киюді міндеттемеді. 1-ші рет Қарахан мемлекетінде, 2-ші рет Монғолстанда, 3-ші рет Алтын орда хандары кезінде. Бұған қоса Исламның 70 мың әулие-әмбиелеріне ескерткіш орнатқан Әмір Темірде(ақсақ Темір) хиджаб киюге жол бермеді. Себебі олардың бәрі де хиджабтың араб-парсылық сипатын жақсы білді.
Ислам дінін қабылдаған қазақ тарихындағы деректемелерде, суреттерде, тарихи әдебиеттерде, өнер туындыларында, эпостық жырларда, архиологиялық қазбаларда хиджаб киген қыз-келіншек бейнесі кездескен емес.
Хиджаб киген қазақ қыз-келіншектерімен және тәртіпсіз(шектен тыс өсіргендер) сақал қойған жас жігіттермен пікірлесіп көрсеңіз, олардың көбі орыс класын бітіргендер, қазақ тарихын, ата-бабасынан қалған салт-дәстүрлерді, тіпті 7 атасын да білмейтіндер, ата-ана тәрбиесін көрмегендер. Бұның бәріне жауапты ата-анасы.
Хиджаб кигендерді, тәртіпсіз сақал коғандарды, тағы басқада Қазақ елінде тіркелген 45 діни конфессия өкілдерінің әр қайсысын өз киімдерімен мемлекеттік оқу орындарына кіргізу Қазақстан Республикасының Заңдарын бұзу болып саналады. ҚР-ың «Діни сенім білдірген және діни бірлестіктер туралы» Заңы, 5-бап

Жеке куәлігің қазақ тілінде болмаса, сен қандай қазақ азаматысың?

Нағыз қазақ азаматы қандай болу керек? Басына бақ қонса, бай, бастық, батыр болу оңай, бірақ, азамат болу қыйын дейді. Азамат деген сөзге ер адам да, әйел адам да кіреді. Азамат - дұрыс адам деген мағына береді. Нағыз қазақ азамат болу үшін адам бірінші өзінен бастау керек, сосын балалары мен тума-туысқандарына, ұжымы, көрші-көлем, ағайындары, алыс-жақын тумаларына үлгі көрсетіп, ақыл кеңес беруі қажет.
Ол үшін аты-жөнін, яғни, атын, әкесінің атын, тегін қазақ тілінде Жеке куәлігін жаздырудан бастайды.
Тәуелсіз Қазақ елі, Қазақстан Республикасы болғаннан бері ов, ев, ин дерді алып тастап, Қазақ азаматтарына аты-жөнін, тегін қазақ тілінде жазуға Заң бойынша ұрықсат етілген.
Не істеу керек:
1. Халыққа қызымет көрсету орталығына барып, өтініш жазып, Туу туралы куәлігіңді таза қазақ тілінде жаздырасың,
2. Қазақ тілінде жазылған Туу туралы куәлік негізінде Жеке куәлік аласың,
3. Сосын, салық төлеу куәлігін(РНН) қайта аласың,
4. Әлеуметтік жеке код(СИК) бергенде аты-жөнің қазақ және орыс тілінде жазып беріледі.
5. Басқа құжаттарыңды қазақ тіліне аудармауыңа да болады, бәрі жарамды, заңды болып есептелінеді, неге десеңіз әлеуметтік жеке кодта бұрынғы, қазіргі аты-жөнің екі тілде жазылып тұр.
Бүгінгі күннен бастан, әр азамат, түгел отбасы, ауыл, аудан, қала, облыс болып Қазақ елінің нағыз азаматы атына лайық жұмыс жасайық, өмір сүрейік, балаларымыз бен немерелерімізге қазақ екенімізді іспен көрсетейік.
Әкеңнің атын ұмыттырам деген заман өтті, әкеңнің, атаңның, бабаңның, яғни, аты-жөніңді, тегіңді Жеке куәлігіңе қазақ тілінде жаздырсаң, Алла тағала да, ата-баба әруағы да сені қолдайды, ризашылығын береді деп ойлаймын.
Сенің Жеке куәлігіңді біреу келіп қазақ тілінде жазып бермейді, әрбір кеудесінде намысы бар адам соны ескеруі керек.

Ақтөбе қаласы, Нұрлан Ізденұлы ЕСЕНҒАЗЫ

Қазақтың «Алаш» - ортақ ұраны да,
Еділ, Алтай, Сыр, Тобыл — тұрағы да.
Түрлі атпен сан мың жыл ғұмыр сүріп,
Туы да сан жығылып, тұрмады ма.
Сақ, Үйсін, Қаңлы, Қыпшақ, Оғыз, Қимақ,
Түрік, Түркеш тарихта ізі — жатқан сайрап.
Қыш бітіг, тас бәдіздер — көне көзі,
Мазар соққан Қозы мен Баянға арнап.
Мың жарым жыл бұрынғы заман екен,
Естеми, Білге, Бумын қаған өткен.
Йоллығ тегін жырлары-Хөшөө Цайдам,
Бүгінде Түп халхаға қалған екен.
3Үш кітап- «Тәурат», «Забур» және «Інжіл»,
Мұса, Дәуіт, Исаға түскен әр жыл.
Исадан алты ғасыр бізге қарай,
Құйылған жер бетіне бір ізгі нұр.
Төртінші, соңғы кітап-«Құран» түсті.
Уахи кеп, Расулаллах Мұхаммедке.
Бұл күнде адамзаттың төрттен бірі,
Айтады құбылам деп —Қағба, Мекке.
Ислам бірте-бірте бізге келген,
Жауынгер сахабалы- араб елден.
Ислам, Тәңір дінмен бақас болып,
Біздіңше, Қорқыт содан қашқан екен.
Қорқыттай дана абыз бақсы өткен,
Қашумен өлім — ғайып, тақсіреттен.
Су жылан кейпіне еніп ақыр ажал,
Қорқытты мәңгілікке алып кеткен.
Ислам- бір Алланың сара жолы,
Ұстанды ислам жолын түркі ұлы.
Ұмытып, ата түркі Тәңір дінін,
Ұйитыны – бақсы емес- молда болды.
Дегенмен, ұмытылмай Тәңірі елес,
Қазағым, шаман салтын тыйған емес.
Сыйынып, Айға, отқа, тұмар тағып,
Бал ашып, жылқы жеуін қойған емес.
Беріліп жан-тәнімен исламға,
Ғылымды жетілдіріп, сүйреп алға.
Түркілерден көп ғалым туып шыққан,
Әбу-Насыр Фарабтық болған дара.
Арабтың сол заманда ғылымы озық,
Ол күндегі ащылым-бұл күнге азық.
Дінмен бірге тіл келді араб-парсы,
Мың сан жыл арабшамен келдік жазып.
Қарахан дәуірі өрлеп тұрған кезде,
Керуен көп жүріпті жиһанкез де,
Бүгінгі көп рулар жеке дара,
Хандық құрды делінед дәл сол кезде.
Қашқари, Йгүнеки, Баласағұн,
Ныспысы — өзі шыққан қала — мағлұм.
Иассауи Қожа Ахмет- сопы пірі,
Тарихта аты қалған бәрі дарын.
Жолында Ұлы Жібек елім көшкен.
Мал баққан, қала салып, егін де еккен.
Сол заманның танкісі, ұшағындай,
Тұлпар тұяқ — әлемді тітіреткен.
Арырақта ғұндардың зор патшасы,
Аттылы (Еділ) Римге атпен жеткен.
Көшпендінің Еуропада іздері бар,
Аспарухтың Дунайға келгені бар.
Мадияр қыпшақтары сонда қалған,
Түп бауыр болғар, венгер елдері бар.
Арасы Қара теңіз, Хинган тауы,
«Ол да біздің барған дер — Балқантауы»,
Көшпенді елдің бесігі-Ұлы дала,
Жайлаған түркі — мұңғыл рулары.
Кентайды түп мұңғылдар қылған мекен,
Бұйра көл татарымен көршілескен.
Қырқысқан көп рулар нелер заман,
Тайчудтан Темужин ер шыққан екен.
Керей ел сол заманда Қаңғай тауда.
Бағынған Ер Тұғырыл-Уаң ханға.
Алтайдағы көршісі қалың найман,
Жайлаған сегіз суды Даян хан да.
Мұңғылды жұдырықтай жұмылдырып,
Бақталас Жамуханың туын жығып,
Аз мұңғылды іргелі ел етпекке,
Темужин алға ұмтылды, бұзып-жарып.
Керейдің күшін қосып Уаң ханымен,
Темужин айналасын жаулай білген.
Суытып жылы орнын бостырады,
Меркітті қоса және Найманымен
Күшілік, Бұйрықпенен Алтай асты,
Меркіттің Тоқтабегі ол да қашты.
Керейді де ебімен қалды басып,
Тозғындап содан керей оңалмапты.
Он сан керей бір тобы Сібірге өтті,
Сахиат- саха-якут болып кетті.
Қарақас, хақас, деген түбі бір ел,
Барша түркі халқына тарап жетті.
Керейіт – деп ойлаймыз сонда кетті.
Кіші жүз Жетіру дер — шежіреші.
Шыңғыспен өле-өлгенше кек қуысқан,
Өр керейден табасыз үш Меркітті.
Керей менен Найманнан дәурен кетті,
Бас көтерсе, Темужин талқан етті.
Ұлы қаған жолына күш-қуатын,
Арнап енді бетке алды батыс бетті.
Жаңа есеппен мың екі жүз алтыншы жыл,
Темужин шақырған-ды Ұлы құрыл.
«Шыңғыс хан» - деп атанған сол жиыннан,
Басталған-ды жаугерлік, ұлы дүбір.
Таптамаққа табанда әлемді алып,
Қарсыласса қырғындап, қанға малып.
Өрмегейті, Шүй әлде Қызыл кезең,
Ойымызша сол әскер асқаны анық.
Ат мінген соң әскерге от- су керек.
Сол себепті аңғармен жүрген дер ек.
«Соғақ судың бойында соғыс болды.»
«Шежіреден» табасыз сондай дерек.4
Хан атында Арқада Шыңғыстау бар,
Хан көтерген жер дейді он екі би.
Ішінде сол он екі Майқы би бар,
Көрсеткен Хан Шыңғысқа ерекше сый.
«Қарсылассақ халқымыз қырғын табар.
Бағынған ең дұрысы»,- деген шығар.
Қасиетті Шыңғыстау, қасіретті —
Туған жер бұл — ұлы Абай, дана Мұхтар.
«Майқы би-түгел сөздің түп атасы,»
Деген сөз бұрынғыдан бізге жеткен.
Майып болған кісі дер, аяғы ақсақ,
Шындық болмас, сәйкескен, мұнан өткен.
«Мәйғы» - сөзі- мұңғылша қисық аяқ,
Дегендей ғой кәдімгі –Балуан Шолақ.
Нұрмағанбет секілді аты жетпей,
Бізге жеткен сөзі мен даңқы ғана — ақ.
Бұл күндері Шыңғысқа қылған талас,
Мұңғыл емес, дейтұғын түбі қазақ.
Тарихты бұрмалау — бұл жарамас,
Бұлай деуің- өзіңді қылу мазақ…
Шыңғыс ісін арнаған Мұңғыл үшін,
«Мұңғыл үшін — сөзі бар — билік күшім»
Сансыз елді жаулаған аз мұңғылдың,
Жаулаушы елге сіңісіп кеткені шын.
Жошы,Төле, Өгедей, Шағатайдан,
Ақ сүйек, төре тұқым ұрпақ жайған.
Жошының түбі шикі – дейді тарих-
Шыңғыстың Меркіттерде өші қалған.
Керейдің арғы тегі мұңғыл емес,
Несториан болғаны — бұлдыр елес.
Таңбамыз — ашамай мен абақ кіреш,
Кей салтымыз, ұқсастау, бекер емес.
Төгілгенде байқаусыз сауған сүті,
Кетпесін деп, әжелер малдың құты,
Сүтті малып, тигізіп маңдайына,
Сипайтұғын және де екі иықты.
Тарихтың уақыт жеген таты қалды,
Оқиға сан құбылып айтылады.
(Менің бабам шабуылмен алған болар,
Қайыр хан қамал қылған Отырарды.)
Отырар болдым сонау қамалында,
Арыстың гүлжазира алабында.
Қиратқан жермен-жексен ең соңғы рет,
Жоңғардың Ғалдан Бошигт заманында.
Шыңғыс хан тірісінде көп жауларды.
Тізелетіп, сан талай елге барды.
Мың екі жүз жиырма жетінші жыл,
Ажал жетіп қағанның жанын алды.
Өгедей әке орнына таққа отырды,
Әскерлер тағы жорық сапқа тұрды.
Франкіге жеткен кезде оба шығып,
Бату хан аттың басын кері бұрды.
Құбылай Қытайды да жаулап алды,
Көршісі Кореяны және алды.
Аралдағы жапонға жеткен кезде,
Көп кеме тайфун соғып қирап қалды.
Заңы еді Их Ясаа-Шыңғыс түзген,
Орындамас-жанынан күдер үзген.
Жалғасты кейінірек Қасым салған,
Қасқа жол, Есім салған ескі ізбен.
Мұңғылдар тоғыз түмен әуелден аз,
Өткенде жұрттан кетіп талай қыс-жаз.
Мирас, даңқтан басқаның бәрі өзгеріп,
Хандары имамдарды қылды ұстаз.Бреке,
Өзбектер исламдық жолын қуды,
Тұран жері ежелден сулы — нулы.
Көшпенді түркі еліне соңына ерген.
Өзбек ханның есімі дарып қонды.
Отырықшы сартпенен араласып,
Тоқсан екі бауланып, тарамдасып,
Қазақтың қаласы еді бір заманда,
Ташкентті өзекеңдер қалды басып.
Ноғай да Шыңғыс ханнан тараған ер,
Алтын Орда тірегі саналған ер.
Түркінің бір еліне атын беріп,
Тарихта аты қалуға жараған ер.
Баласы Шыңғыс қаған — Жошы хан-ды.
Даласын қыпшақтардың мирасқа алды.
Саят құрған Жошының Ұлытауда,
Ғұмыры мәңгілікке аяқталды.
Жошы өлді Шыңғыстан қырық күн бұрын,
Жүргенде Сарыарқаның жайлап қырын.
Баурында Ұлытаудың мазары тұр,
Бойына тоғыз ғасыр бүгіп сырын.
Ұмытып Жошы ұрпағы ескі қалпын.
Ұстанды Алла жолы, ислам салтын,
Алаш үшін жан беріп, жан алатын,
Ерлер шықты сол тектен жүзі жарқын.
Ұрпағы Жошы ханның тым көп еді,
Батудың Алтын Орда құрған елі.
Тоқай темір, Шайбақтан тарғандар,
Таласқа, билік үшін — туған еді.
Алтын Орда бағынбай түп мұңғұлға,
Берке хан қырын болды ұлы ханға.
Бөлінді кезегімен көп хандыққа,
Өзбек, Ноғай, Қазан, Ақ, Көк Ордаға…
Арғы түбі мұңғылдық барлас елі,
Тарағай дейтін сонда бек бар еді.
Темір ер соның ұлы — өз жездесін,
Өлтіріп билікке қол жеткен еді.
Тоқтамыс, Ақсақ Темір жауласыпты,
Орақ-Мамай орысқа салған тісті.
Әмір Темір батысқа жол салады,
Табанға Осман елі ол да түсті.
Баязит жеңіледі Көрегеннен,
Тоқтамысты сол Темір және жеңген.
Ресейдің тарихи сахнаға тез,
Шығуына сол жайлар демеу берген.
Ақсақ Темір жаулады көп елдерді.
Самарқан-астана деп белгіленді.
Өз тұсында сарайлар соқтырған-ды
Алдыртып жер жүзінен шеберлерді.
Сонысымен әмірдің даңқы қалған.
Көреген дейтін атақ-сайыпқыран.
Қожа Ахмет Яссауи кесенесін.
Бізге жеткен жәдігер — ол салдырған.
Көп хандық, кішігірім, жеке дара.
Айбарлы, қуатты ел ед кеше ғана.
Алтын Орда жұртында бұдан былай,
Мәскеу әмір жүргізбек есе ала.
Ноғайлар Ысмайыл, мырза Жүсіп,
Қырқысты бір-бірімен қол жиысып.
Қырым да қарап жатпай тақ таласты,
Түріктің сұлтанына бүйрек бұрып.
Қазан мен Қажы тархан, Сібір ханы,
Оралдық жауынгер ел башқұрттары.
Қырқысып, қырық пышақ болып жатса.
Бірікті ұсақ орыс княздықтары.
Әбілқайыр — көшпелі өзбек ханы,
Ұлытау — мекендеген Сарыарқаны.
Кейіннен осы ханнан бөлінген —ді,
Ақ орда Ұрыс ханның ұрпақтары.
Жәнібек, Керейменен жеке салды,
Екі жүз мың артында елі бар-ды.
Есенбұға ханы еді — Моғолстан,
Қозыбасы ел шеті Шуға барды.
Мың төрт жүз елу алты Шуға барған,
Шеті шөл, қалың қамыс нуға барған.
Жүзінде оншақты жыл ел құралып,
Созақта хандық болып тұлғаланған.
Сол дәуірден аз есім бізге жетті,
Жиренше, Қарашаш, Әз-Жәнібек-ті.
Жырау Асан, Қазтуған, Қодан, Абат,
Қасым, Есім, Марғасқа, Жиембет-ті.
Асан қайғы жер шалған он екі жыл,
Әр өлке қона-жатып тартыпты сыр.
Қазаққа Жерұйық жер табамын деп,
Желмаясын мініп ап толғаған жыр.
Қазтуған жырау ұлы Сүйініштің,
Басшысының біреуі келген көштің.
Жырлары ойлы, отты, мағыналы,
Аңызы Жиренше мен Жәнібектің.

Руно жазуы
Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ доценті, филология ғылымдарының кандидаты Аманқос Мектеп-тегі осылай дейді
- Сіз руно жазуына көшу керек деген пікірдесіз. Руно жазуы туралы түсіндіріп берсеңіз.
- Біздің жазуымыз да, мәдениетіміз де ерте дамыған. Руно дегеніміз – тасты жасампаздықпен сөйлетудің өзі. «Алтын адам» жанындағы күміс тостағандағы жазуымыз бар. Содан бастап есептегенде біздің жазуымыздың тарихы алты-жеті жүз жылға жетіп тұр. Бұл руно жазуымен есептегенде. Ғұбайдолла Айдаров қазақтың маңдайына біткен рунолог-ғалымы еді. Ол рунология бойынша көптеген кітаптар қалдырды, «Күлтегін», «Тоныкөк» «Білге қаған» – бәрін-бәрін зерттеді.
Руно таңбамен белгіленген. Таңба жай таңба емес, оның бәрінің ортақ жүйесі бар ілім. Ол – ілімнің бір бөлшегі. Барлық таңбаны қосқан кезде біздің ұлттық алфавитіміз шығады. Әрбір таңбада сыр бар, ақпарат бар. Рулық таңбалардың барлығы рунологияның шығуына себеп болды. Осы жазу Еуропаға барды. Атилланың кезінде Еуропа осы жазуды пайдаланды. Содан кейін барып латын, грек жазулары пайда болды.
Түркологтар біздің тарихымызды, жазуымызды көп зерттеді. Бірақ олардың өздерінің мүдделері болды. Радлов: «Екі қазақ кездессе, өлеңдетіп сөйлейді», – деген. Қазір екі қазақ өлеңдетіп сөйлессе, дендері сау ма деп күдікпен қарайтын болдық қой. Ғұбекең хақас, гагауыз, әзірбайжан, грузин, түркімен және басқа бірнеше тілді жақсы білді. Сол кісінің кітаптарын оқыдым, зерттедім. Қазіргі кезде Тайжан Досанов мықты рунолог саналады. 1997 жылы сол жігітпен таныстым. Содан кейін рунологиямен шұғылдануға тура келді. Осы жазуды үйренуіміз керек. Сонда ұлтымыздың тарихын, ертедегі ғылымын зерттей аламыз. Платон, Пифагор, Аристотельдер оқыған осы жазуды.
Жақында Венгриядан ғалымдар келді. Олар руноны біледі екен. Егер осы жазуды енгізетін болсақ, түркі халықтарымен де, қазақтың өз ішінде де рухани жақындық күшейе түседі. Рушылдықтан арыламыз. Трайбализмнен арыламыз.
Біздің жазу-сызуымыздың, мәдениетіміздің, тұтастай идеологиямыздың тарихы әріде жатыр. Алайда біздің мәдениетіміз сыртқы бүліншілікке ұшырады. Араб шапқыншылығы кезінде мәдениетіміз зардап шекті. Арабтардың Әл-Муслим Әл-Кутиба деген қолбасшысы болды. Сол мыңдаған адаммен ондаған жылдар бойы біздің дала толған ескерткіштерімізді қиратты. Қиратқан себебі, біз көшіп-қонып жүрген халықпыз ғой. Біз тұтасымен жауынгер әскерміз. Сол мінез, сол дала өмірінің дағдысы бар бізді басқа дінге өткізу қиын болды. Сондықтан бүкіл мәдениетімізді қирату арқылы, бүкіл білікті адамдардың көзін жою арқылы осы дінді қабылдатты. Діннің өзінің де қаупі көп.
- Сонда бізге дін керек пе, керек емес пе?
- Қай діннің де өзінің саясаты бар. Қазіргі Ислам дінінің де өзінің саясаты бар. Шетелден оқып келіп, біздің ғасырлар бойы тәжірибеден, сынақтан өткен салт-дәстүрімізді бұзатын, шариғат былай дейді деп соғатын молда, имамдардың қажеті жоқ. Біз – көзіміз ашық, көңіліміз ояу халықпыз.
- Ұлттық идеология туралы пікіріңізді білсек…
- Идеология – кең ұғым. Адам мен макрокосма, микрокосма, адам мен табиғат арасындағы үйлесімді, сәйкестікті, үндестікті насихаттау керек. Суға түкірме, құдыққа түкірме, күлді баспа, көкті жұлма, жерді шұқыма деген тыйымдар – осының бәрі идеологияға жатады. Табиғат-Ананы әлдилей білуіміз керек. Сонда басқаша қарайды. Экологияны қорғауымыз керек. Алдында айттым ғой, анау ана жақтан, шетелден оқып келді деп еліктей бермеуіміз керек. Миссионерлерден сақтану қажет.
Мемлекеттің идеологиядағы қазіргі ұстанып отырған басты бағыты – халықтың әлеуметтік жағдайын көтеру. Бұл тұрғыда біршама жұмыстар атқарылуда. Елдің әлеуметтік-экономикалық дамуы қарқын ала түсуде. Бірақ біздің мүмкіндігіміз әлі көп. Тек соны халық игілігіне жарата білу – басты мақсат. Қазақстан алпауыт мемлекеттермен шектесіп жатыр. Сондықтан бүгінгі билік шекарада келіспеушілік болмауы үшін жұмыс істеуде. Сыртқы саясатта татулық, бейбітшілік болуы керек. Біреудің айдап салғанынан сақтану қажет. Ынтымақтастық қажет. Бізді геноцид, репрессияның екі рет машинасы тапап өтті. Ашаршылық пен соғысты бастан өткердік. Мысалы, Байғанин ауданы территориясында отызыншы жылдары 68 мың халық болыпты. Кеңес үкіметінің кемелденген деген уақытында 28 мың адам болған. Демек, қырылған халықтың орнын толтыра алмай жүрміз. Қытайға, Ресейге қашты. Тартылған өзен-көл сияқтымыз. Көлдің де кемеліне келетін кезі болады. Біз өзен-көлдің кемеліне келуі үшін күресуіміз керек. Қазір Байғанин ауданының тұрғындары 20 мыңға да жетпейді. Қазақтың қаймағы, алтын басты адамдар ауылда еді.
Мемлекеттің ішкі саясатында сыртқы және ішкі миграцияға көңіл бөлініп, ғылыми тұрғыдан баға беру керек. Тағдырдың тәлкегімен ел ауып кеткен бауырларымызды отандастарымыз деп бауырымызға тарту керек. Солтүстік облыстардағы сулы-нулы жерлерге орналастырып, жағдай жасаса, олар еңбектеніп, сырттан алған тәжірибесін біздің тәжірибемен ұштастырып, жүзеге асыра алады. Сондай-ақ, ішкі миграцияда халықтың көші-қонын зерттеп, тиімді жерге орналастыру қажет деп ойлаймын.
Егер қолдан қырып тастамағанда, халқымыз 35-40 миллионға жеткен болар еді. Идеологияның әрісін айтпай-ақ қояйын, берісін Алашордадан іздеу керек. Халел Досмұхамедұлы, Мұстафа Шоқай, Ахмет Байтұрсыновтардың жалғасы үзілмеген болар еді. Әлихандар қандай адам болды! Әлмұхан Ермеков Ленинмен екі сағат сөйлескен. Бұл Әлекеңдердің қаншалықты биік, интеллектуалдық деңгейі жоғары екенін көрсетеді. Солардың тәрбиесін көрген Рысқұловтар қандай болды. Сәкен, Бейімбет, Ілиястар ірі тұлға ғой. Іріден ірі туады. Ірінің көлеңкесі де, жарығы да мол болады. Олардың шапағатын көрген ірі адамдардың ұлтына қашан да пайдасы зор. Өзінің көлеңкесінен қорқатын адамдардан сақтану керек. Бір басшының қабылдауында болдым. Кеңес үкіметінің құлар уағында. Бір телефон шыр ете қалып еді, онша қозғала қоймады. Екінші бір телефон шыр ете қалып еді, әртіс болып шыға келді. Тұтас спектакль көріп шықтым. «Бойы бұлғаң, сөзі жылмаң, кімді көрсең мен сонан», – деп Абай айтқан.
- Қазақ тілі, қазақ баспасөзі туралы не айтасыз?
- Қазақты «Дала уәлаяты» газетімен тәрбиеледі. Қазақтың журналистикасы «Дала уәлаятымен» басталған жоқ. Ол қазақты ұстап отыруға арналған патшаның газеті еді. Біздің санамызды игеру үшін ашқан газет. Шындығы осы. Шындық – қанжар. Дұрыс ұстамасаң, тіліп түседі. Өзін қазақ баспасөзіне арнаған Жиенғали Тілепбергенов секілді ғұламалар өмірден өтіп кетті.
Ахметтер түрлі мысалдармен жазды. Журналистиканы айтқанда, осы кісілердің шеберлігін үйрену керек. Әлихан Бөкейхан жер туралы «Башқұрттың жері» деген мақала жазған. «Қызым, саған айтам, келінім, сен тыңда» дегенді эпиграф қылып алады. Осының өзі шеберлік қой. Қазақ журналистері осындай шеберлікті үйренуі қажет.
- Алаш ардақтыларын зерттеуге қалай келдіңіз?
- ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірдім. Ғылыммен айналысқым келді. Тіл білімі институтына орналастым. Аспирантураға түстім. Бөлім бастығы Жұбаныш Аралбаев рухани жағынан көп қолдау жасады. «Айқап» журналының қоғамдық-саяси лексикасы» деген тақырып алдым. «Айқап» араб графикасымен жазылған ғой. Сол журналды оқу үшін араб графикасын үйрендім. Қазанға бардым. Біраз дүниені қарадым. Журналдың жоқ сандарын іздедім. Ахмет Байтұрсыновтың, Мұхамбетжан Сералиндердің кезіндегі жазбаларды оқыдым. Кандидаттық диссертациямды қорғайын деп жүргенімде 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы болды. Сүйегі қураған Алашты тіріліп жатты деп шықты. Маған Алашты зерттеуші деп жала жапты. Сәл кейін Ахмет Байтұрсыновты ақтауға байланысты комиссия құрылды. Оның құрамында Ісмет Кеңесбаев, Рабиға Сыздықова, Әбдуали Хайдаров, Шора Сарыбаевтар болды. Төте жазуды білетін болғасын маған Ахметтің еңбектерін зерттеу жұмыстары тапсырылды. Екі жылдай Мәскеу, Санкт-Петербург, Қазан, Уфа, Орынбор, Ташкент, Алматы архивтерін қарауға рұқсат берді. Алашты зерттеуге мүмкіндік болды. Алашты тарихтан өшірмек болды ғой бұрын.
Міржақыптың, Ахметтің біраз шығармаларын таптым. Ахметтің қызы Шолпан апайға әкеліп бердім. Міржақыптың қызы Гүлнар апай көзі тірі ғой, қазір 90-нан асып кетті. Оған да біраз материал тапсырдым. Бірқатар шығармаларды өзімде сақтап қалдым. Тек Байтұрсынов туралы қырықтың о жақ-бұ жағында еңбек жаздым. Телжан Шонанұлының еңбектері жинаулы тұр. Енді соны шығарсам деймін.
Алаш қайраткерлері бастық болуды мақсат еткен жоқ, ұлтты алға сүйреді. Олар заңды білді, заңсыздықты баяндап, айта білді. Алаштың мақсаты қалай болғанда да мемлекет құру еді. Әділетсіздіктің жанға батқаны, жергілікті әкімсымақтардың сатқындығы әсер етті. Содан олар қазаққа қорған болғысы келді. Инженер, дәрігер, мұғалімдер қажет еді. Сондай білікті адамдар шықты. Халыққа қызмет етті. Олар бір мамандықпен қалып қойған жоқ, ғылымның бірнеше саласын қамтуға ұмтылды. Халел Петербургтің әскери медициналық академиясына 1903 жылы түсіп, 1909 жылы бітіріп шықты. Оқуға түсер кезде латын тілінен қосымша емтихан тапсыратын болған. Бір айдың ішінде латынды меңгеріп алады. Бұл тума талантты көрсетеді. 1909 жылы «Қанды жексенбіні» көзімен көрген Халел кедейлердің жағдайына төзбеді.
- Кедей, бай дегенге қалай қарайсыз?
- Баяғының байлары табиғи жолмен, ақылмен байыған адамдар. Олар тұтас ауылды асырады. Малды өсіру үшін табиғаттың құбылыстарын зерттеді. Малды баға алатын адамға бақтырды. Өзінің қызметкері ретінде қарады. Ал большевиктер бай-кедей деп бөліп, қазақты байлықтан айырып бақты. Байлардың өзі ілімді, білімді игерген жандар. Жақсы өмір сүру үшін еңбек ету керек.
- Қазақ тарихының жазылуы қандай деңгейде?
- Қазір тарихты жазғыштар көбейіп кетті. Бұл тақырыпты көп созбайын. Біз құжаттар жеткілікті болса да, Алашорданың өзін зерттеп болған жоқпыз. Кезінде билік басына келген большевиктер барлық рухани байлығымызды жойып жібергісі келді. Енді тәуелсіздігімізді нығайтуымыз керек. Тілден айрылып қала жаздадық. Әр елдің ғылымы сол елдің мүддесіне байлаулы. Қазақтың тарихына қазақтың көзімен қарау керек. Мұстафа Шоқайдың, Ахмет Байтұрсыновтардың көзімен қарауымыз керек. Сонда ғана тарихымыз түгелденеді.
- Сіз ақтөбеліксіз ғой?
- 1954 жылы Байғанин ауданында Жарқамыста дүниеге келдім. Жарқамыста 3 сынып орысша оқыдым. Бір орыс қызы үшін мектеп ашылды. Мен мектеп жасына толмаған едім. Орыс мектебінде бала жетпей жатқасын мені қабылдаған. Біз орысша білмейміз, мұғаліміміз қазақша білмейді. Мұндай да қызық болған.
Әкем фотограф болды. Соғыста топограф болған адам. Шешем де фотограф болған. Ол кезде қазақ әйелдерінен фотограф шығуы қызықты жайт қой. Атамыз мектеп ашқан кісі.
Ақтөбелік болғаннан кейін елге алаңдап отырамын. Облыстың басшысына риза боламын. Елеусін Сағындықов елге қажеттің бәрін бітіріп отыр. Рухани саладағы қызметтері қаншама! Бұл кісі қазақша ойлап, қазақша жұмыс істейтін адам екен. Рухани, эстетикалық тәрбиеге көп көңіл бөледі. Бізге осындай басшылар керек. «Қан мен тер» трилогиясы – биік классикалық шығарма. Жақында осы шығарманың кейіпкерлеріне ескерткіш қойды. Керемет емес пе!
Бердібай КЕМАЛ.

Қазақ халқы Тәуелсіздікті көп жылдар зарыға күтті. Тәуелсіздікті аңсаған, өз ойларын ортаға салған қаншама қазақ елінің білімді азаматтары құрбан болды. Көзі ашық, көкірегі ояу қазақ жастары 1986 жылы желтоқсан айында Совет Одағының озбыр саясатына қарсы өз наразылықтарын білдірді. Сын болмай мін болмас дегендей. Сол кезде Совет Одағы жастардың талабына мән беріп, оң шешім шығарудың орнына, әскери күшпен жастардың жігерін басып тастауды қолға алды. Қаншама қазақ қыз-жігіттерін соққыға жығып, қудалап, қамап, қорлап, қырып қазақ халқының намысына тиді. Аллаға шүкір Совет Одағы құлап, мемлекет ретінде жойылды, Қазақ елі Тәуелсіздік алды, Қазақ ССР-ен Қазақстан Республикасы болып өзгерді. Ата-бабаларымыз сан ғасырлар бойы аңсап өткен азаттық алдық, елімізге егемендік әкелді. Қазақ елінің Тәуелсіздігі бәріміздің ең басты құндылығымыз. Мың өліп, мың тірілген қазақ халқы, барлық қыйыншылыққа шыдады, сабырлық, төзімділік, салқынқандылық танытты, Алла тағала қолдап, ата-баба әруағы оңдап қазақ халқының бағы ашылды. Қанымызға біткен тектілігіміздің арқасында Тәуелсіздікке қол жеткізгеніміздің өзі қазақ халқы үшін үлкен олжа деседе болады. Ендігі мәселе – Тәуелсіздігімізді бүгінгіденде нығайтып, мемлекеттігімізді бекіте түсу. Қазақстан Республикасы мемлекет, қазақ халқы ұлт ретінде қайта жаңарды. Қазақ халқы үшін Тәуелсіздіктен қымбат еш нәрсе жоқ.
Қазақ халқын алыс- жақын жер бетіндегі барлық мемлекеттер танып білді, Алла тағала қолдап, 19 жылдың ішінде ата-бабамыз армандаған мақсаттарының бәрі орындалды деседе болады. Көрші елдермен шекарамызды белгілеп-бекіту, тілімізді дамыту, тарихымызды түгендеу, әдет-ғұрып, салт-дәстүрімізді сақтау, дінімізге сыйыну, экономикамыздың өркендеуі, ішкі және сыртқы саяси тұрақтылық, халық аралық татулықтарды дұрыс жолға қоя білген Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы қазақ халқының маңдайына біткен бақыт болды. Осындай қыруар еңбегінің арқасында Қазақстан Республикасы ЕҚЫҰ-на төрағалық міндетін атқаруда, Ислам елдері конференциясына төрағалық ету мәртебесіне ие болды. Бұл қазақ халқы үшін үлкен абырой, жоғары, биік мәртебе, елдің атын ер шығарар дегендей емес пе?
Қазақстан Республикасында әртүрлі себептермен қоныс аударып уақытша болсада тұрып жатқан өзге ұлттар Қазақ елін құды бір жерұйыққа бағалайды. Себебі қазақ еліне әр түрлі жағдайға байланысты келген өзге ұлттарды қазақ халқы қонақжайлылығымен, дарқандығымен, мейірмандығымен және қыйналған кездерінде бір үзім нандарын бөліп берген қайырымдылығымен ұлт ретінде аман есен алып қалды. Аштықта жеген құйқаның дәмі кетпес дегендей, Қазақ елінде тұрып жатқан өзге ұлттардың қазақ халқына деген достығы мәңгілік деп айтуға болады. Ендеше Қазақ елінің Тәуелсіздігіне өзге ұлттар да қуанады, елдегі саяси тұрақтылықты, ұлттар арасындағы достықты берік сақтауға міндеттері санайды. Қазақстан Республикасында тұратын өзге ұлт өкілдеріне кәсіпкерліктерін дамытуға, тілін, дінін, тарихын сақтауға мемлекет тарапынан қолдау көрсетуде. Соған қарымта ретінде шет елдерде тұратын қазақтарға да сондай көмектер беріп жатыр деп айта аламыз.
Балаларымызға Қазақ елінің Тәуелсіздігінің қымбат екенін, оны көздің қарашығындай сақтай білудің маңызды екенін әркез айтып отыру керек, 3 жастан бастап жастарына қарай, деңгейіне байланысты Тәуелсіздіктің мағынасы жөнінде сабақ алулары қажет. Болашақ ұрпақтарымызға беретін еншіміз: бірінші тәрбие, екінші білім, үшінші тұрмысқа қажетті заттар екенін ұмытпайық ағайын.
Тәуелcіздік мерекесі желтоқсан айында тойланады, құран оқылады, соған байланысты 1-ші қаңтарда келе жатқан Жаңа 2011 жылды қарсы алу дайындықтарын 22-ші желтоқсаннан кейін бастасада үлгеретінімізді ескергеніміз жөн.
Тәуелсіз Қазақстан Республикасы өркендей берсін, еліміз абыройлы, айбынды болып, қазақ тілі толық мемлекеттік мәртебесіне ие болсын, қазақ елінің салт-дәстүрлері, әдет-ғұрыптары, тарихы, өнері, ғылымы дамып биік шыңдардан көрінсін, қазақ елінің атқа мінер азаматтары аман болып, жастрымызға үлгі көрсетсін, жастарымыз қалаған мамандықтарының шебері деңгейіне жетіп, қазақ елінің алдыңғы қатарлы дамыған елдердің алды болуына ат салыссын. Елімізде қой үстіне торғай жұмыртқалаған заман орнасын!

Достар, Улытаудын жана сайты ашылады, осыган байланысты болашак сайттын аталауы жонинде кандай усыныстарыныз бар, себеби www.ulytau.kz К.Болмановтын "Улытау" тобынын атында, ягни аталган домен бос емес. 

Сайттын атауына байланысты миндетти шарттар: -Улытауга тикелей байланысты болуы;
-есте онай сакталуы.