Жиенбай Балыкбаев,
14-02-2012 15:34
(ссылка)
Адайлар байтереги
Елтай батыр (айели Анайы, Канбиби) - Адай.
Адай батырдан (айели Торе Бексултанкызы Айымнур) - Кудайке (Кудайберди), Келимберди (Келинберди).
Кудайке батырдан (айели Тама Мауленберди кожанын кызы) - Косай мен Тазике.
Косай батырдан (токалы Турикпен Бегили ишан кызы Огылменли) - байбишесинен: Алдеке (одан Бегалы 0 мен Бердигожа 0), Толен (одан Едиге 0 мен Ермек 0), Суин (одан Канаш 0 пен Кениш 0), токалынан: Байбол, Айтей, Бегей, Тиней, Бали мен Суиндик (Жамандай).
Байболдан - Есенбет, Есенкул, Мамбеткул (Шалбар), Жулдыз.
Есенбет биден Рысбай, Кусил мен Курбан.
Рысбайдан Кулотеймен Толей.
Кулотейден Баймырза, Акмырза мен Жанмырза.
Баймырзадан Жантоле, Байтоле, Келдаулет, Мерген, Косан мен Байжанат.
Жантоледен Амандык, Аманбек пен Байдаулет.
Амандыктан Исатай, Нурсатай мен Султангелди.
Исатайдан Сагын, Конебай, Кожабай, Мукан.
Сагыннан Демеген, Демесин, Суйесин, Онайбай, Жанабай.
Демегеннен Онбай мен Сайлау.
Онбайдан Каракойлы.
Сайлаудан Берден, Лабак пен Аскар.
Сагынулы Жанабайдан Сали.
Салиден Муханбет.
Исатайулы Конебайдан Кулбай мен Самбай 0.
Кулбайдан Бердибай, Турганбай мен Амантай.
Исатайулы Кожабайдан Асаман.
Асаманнан Турдыбай, Боран, Берлепес, Омар, Андрей, Амангелди, Оразгелди мен Токтар 0.
Азирше Байбол Амандыкулы Исатайдын орбилуи осылай болып отыр, толыктыруларын болса, жазындар, агайын
Адай батырдан (айели Торе Бексултанкызы Айымнур) - Кудайке (Кудайберди), Келимберди (Келинберди).
Кудайке батырдан (айели Тама Мауленберди кожанын кызы) - Косай мен Тазике.
Косай батырдан (токалы Турикпен Бегили ишан кызы Огылменли) - байбишесинен: Алдеке (одан Бегалы 0 мен Бердигожа 0), Толен (одан Едиге 0 мен Ермек 0), Суин (одан Канаш 0 пен Кениш 0), токалынан: Байбол, Айтей, Бегей, Тиней, Бали мен Суиндик (Жамандай).
Байболдан - Есенбет, Есенкул, Мамбеткул (Шалбар), Жулдыз.
Есенбет биден Рысбай, Кусил мен Курбан.
Рысбайдан Кулотеймен Толей.
Кулотейден Баймырза, Акмырза мен Жанмырза.
Баймырзадан Жантоле, Байтоле, Келдаулет, Мерген, Косан мен Байжанат.
Жантоледен Амандык, Аманбек пен Байдаулет.
Амандыктан Исатай, Нурсатай мен Султангелди.
Исатайдан Сагын, Конебай, Кожабай, Мукан.
Сагыннан Демеген, Демесин, Суйесин, Онайбай, Жанабай.
Демегеннен Онбай мен Сайлау.
Онбайдан Каракойлы.
Сайлаудан Берден, Лабак пен Аскар.
Сагынулы Жанабайдан Сали.
Салиден Муханбет.
Исатайулы Конебайдан Кулбай мен Самбай 0.
Кулбайдан Бердибай, Турганбай мен Амантай.
Исатайулы Кожабайдан Асаман.
Асаманнан Турдыбай, Боран, Берлепес, Омар, Андрей, Амангелди, Оразгелди мен Токтар 0.
Азирше Байбол Амандыкулы Исатайдын орбилуи осылай болып отыр, толыктыруларын болса, жазындар, агайын
Аслан Ексатов,
17-12-2009 21:29
(ссылка)
Қосайлар бабаларымыздын урпактары біріншіден ассалаумаг
Мен озим Қосай болып келем, мен осы ұйымды қарап отырсам ішінде қосайға жатпайтын баска ру мушелери де бар екен. Мен ешкайсысына карсы емеспін, тек ұйымнын аты "Косай- мы здесь" - деп бекерге жазылмаган шыгар?
Балилер кайдасындар бауырлар!!!
Салем Ер Косай Бали руындагы ага апа бауырлар! Менде Ер Косай Бали руынын кызымын! Осы сообщества аркылы агайындарымды танып жаксы араласкым келеди!
настроение: Благодарное
Без заголовка
Б1з Тней ЖОЛДАСОВТАРМЫЗ -кАЗИ жОЛДАСОВТЫН БАЛДАРЫМЫЗ,ОЛ К1С1 жЕТ1БАЙДА мУНАЙШЫДА ТУРАДЫ.бАЛДАРЫ оНДАГАН,кОЛДАГАН,аЛТЫНГУЛ,кУМИСГУЛ,бОЛАТ,гУЛЗИПА ЖЭНЕ НЕМЕРЕС1 жОЛДАСОВ жЕНИСБЕК,мЕККЕ,мАДИНА,Т.Б.
™®•°•ДосиК •°•®™ *****,
02-08-2009 12:12
(ссылка)
ЕР Косай бабаға арнау!
Ер Қосай бабаға арнау!
Ер Қосай баба, ұраны болдың Ұлыстың,
Басында болдың, Елдікті құрған ұлы істің!
Алатау, Сауран, Сыр менен Еділ, Жайықты,
Қазақтың жерін қорғадың – жаумен тұрыстың!
Еркін қазақ елінің,
Ертеңін ойлап өткенсің!
Елін, жерін қорғауға,
Ерлік рухын сепкенсің!
Бес ғасыр өтті, өтеді талай ғасырлар,
Тарихтың тағылым беттерін уақыт жасырар!
Мәңгілік бірақ, жадында ұрпақ сақталар,
Ел қорғаны болғаны, Ер Қосайдай батыр асылдар!
Отпан тауда Адай ата,
Бестөбеде Қосай ата,
Оғыланды да Бекет ата,
Ұрпағына берер бата!
Тәуелсіз бүгін Қазақтың елі, мекені,
Көк байрағымыз азаттығымыздың жеткені!
Намысы биік, арманы асқақ ұрпағын,
Сақтайды баба өсиетімен мұра еткенін!
Ұлысыңның ұранысын,
Ұрпағыңның жар әнісін,
Қиын істе жебеушімсің,
Рухыңмен демеушімсін!
Ер Қосай баба, ұраны болдың Ұлыстың,
Басында болдың, Елдікті құрған ұлы істің!
Алатау, Сауран, Сыр менен Еділ, Жайықты,
Қазақтың жерін қорғадың – жаумен тұрыстың!
Еркін қазақ елінің,
Ертеңін ойлап өткенсің!
Елін, жерін қорғауға,
Ерлік рухын сепкенсің!
Бес ғасыр өтті, өтеді талай ғасырлар,
Тарихтың тағылым беттерін уақыт жасырар!
Мәңгілік бірақ, жадында ұрпақ сақталар,
Ел қорғаны болғаны, Ер Қосайдай батыр асылдар!
Отпан тауда Адай ата,
Бестөбеде Қосай ата,
Оғыланды да Бекет ата,
Ұрпағына берер бата!
Тәуелсіз бүгін Қазақтың елі, мекені,
Көк байрағымыз азаттығымыздың жеткені!
Намысы биік, арманы асқақ ұрпағын,
Сақтайды баба өсиетімен мұра еткенін!
Ұлысыңның ұранысын,
Ұрпағыңның жар әнісін,
Қиын істе жебеушімсің,
Рухыңмен демеушімсін!
настроение: Бодрое
Сабыргали Жадырабаев,
25-03-2009 17:19
(ссылка)
БАЙБОЛ ӨРЕЗЕКТЕР осында
БАУЫРЛАР, АТА-БАБАЛАРЫМЫЗ жайында білгендерің болса әңгіме қозғай отырыңдар.
Никлас Форман ,
27-10-2008 12:48
(ссылка)
Ер Қосай
Ер Қосай
Сонда бұл қалай?
Адай ата... Ұрпағы өжет, жаужүрек болғанын қазақ даласы тегіс біледі. "Кіші жүзді найза бер де жауға қой" деген сөз де оның осынау ер мінезді, батыл, қайраттылығына байланысты айтылса керек. Сонымен бірге қазақ даласы Адай ата ұрпағының ақкөңіл, қайтымы шапшаң, ұсақ-түйекті елемейтін, аңқылдақ, ақжүрек екендігін де біледі. Қазір Адай балалары сегіз арыс болып өсіп, өніп отыр.Даланың ауызша тарихында Адай атамыз тым ұзақ жасап, 115 жасында өмірден өтіпті дегенді көптеген шежірешілер баян қылған. Бабаның денесі Шаш (қазіргі Ташкент) қаласының маңында жерленген дегенді де көптеген көнекөздер айтып кеткен. Бүгінде Адай атаның ұрпағының өскен жері 18-19 атаға, өспегені 14-15 атада тұр. Жуық шамамен 28-30 жылда бір ұрпақ келеді десек, Адай атамыздың туғанына 600 жылдай уақыт болыпты. Ал біз бүгін Адайдың немересі Ер Қосайды әңгіме етпекпіз…
Ер Қосайды айтқанда "Батырлар жырындағы" ноғайлы елінде болған Ер Көкшенің баласы Ер Қосаймен шатастырмау керек. Оның өмір сүрген уақыты біз сөз еткелі отырған Қосайдан жуық шамамен 200 жылға әріге кетеді. Ал мына Қосай Адайдың үлкен ұлы Құдайке деген батырдың туған ұлы. Құдайкенің өмір сүрген уақыты қазақтың әйгілі ханы – "Қасым ханның қасқа жолы" деген сөзді қалдырған Қасымның тұсына келеді. Энциклопедияда оның хандық құрған жылдары 1511-ден 1518-ге дейін деп көрсетілген. Маңғыстаулық Қаржаубай жыршының айтуына қарағанда:
Ер Құдайке Қасым ханның айбары,
Жауды көрсе алау жүзі жанады.
Шаш шаһарын қорғап қалған қанымен
"Қазағым" деп жан садақа байлады…
Шежірешілердің айтуына қарағанда Құдайке батыр да Ташкент қаласының құбыла батысында, 60 шақырымдай жерде жерленіпті. Сол жерді қазіргі тұрғындары күні бүгінге дейін "Құдайке-қазақ моласы" деп атайды екен…
Ал Құдайкенің баласы Қосай жасынан ер атанған батыр, оның үстіне өзіне Қыдыр дарыған қасиетті адам болған. Ол туралы аңыздар өте көп.
Бабалары бұлардың батыр Адай,
Жаратқан абзал қылып оны құдай.
Беріде пір атанып Бекет шығып,
Әріде ту көтеріп шыққан Қосай! – деген жолдар қалған.
Ұрпақтан-ұрпаққа тарап, халықтың аузында жүрген әңгімелердің қоспасы көп болатыны белгілі. Дегенмен оның қайсыбір адамдар тұрғысында ғана айтылатынына қарағанда сол жанда әңгімеде айтылған көптеген қасиеттердің болуы әбден мүмкін. Қосай атаның елден ерекше қасиетін көрсеткен бізге жеткен бір әңгіменің оқиғасы мынадай. Бірде Қосай өзінің Тобыш және Мұңал деген екі немере інісімен жолға шығады. Қыс айы болса керек, күн суық екен. Жүргіншілер күн батқанша жүріп, ел қарасын көре алмайды. Әбден тоңып, әрі қарындары ашқан екі інісі ағасына қарап: "Уа, қадірлі жасы үлкен ағамыз, жұрт сізді жүрсе – жолы болғыш, тілесе – тілегі қабыл, айтса – айтқаны айдай келетін әулие абыз деуші еді. Сол қасиетіңізді көрсетпесеңіз, біз әрі ашығып, әрі суықтан тоңып, өлер болдық қой", деп қынжылады. Сонда Қосай ата атының басын тежеп, жүзін құбылаға қаратып, сәл уақыт күбірлеп тұрады да: "Азырақ жүріп, алдымыздағы белестен асып түселікші, қонар жай сол жерден табылар", депті. Айтқанындай жолаушылар бір белестен асса, алдарынан ақ боз үй, жанған оттың сәулесі көрінеді. Айдаладан шыға келген мынадай ғаламатқа екі інісі әрі қуанып, әрі таң қалады. Сөйтіп, аттарынан түсіп, жапанда отырған жалғыз үйге кіреді. Үй ішінде ақ сақалы желбіреген жалғыз қарт отыр екен, ол қонақтарын жылы шыраймен қарсы алады. Амандық-саулық сұрасқаннан кейін: ал, балаларым, алыс жолдан тоңып келдіңдер ғой, қазандағы тамақтан алып, бой жылытыңдар, дейді. Қуанып кеткен жас қонақтар асты өздері түсіріп, дастарханды өздері жайып, отқа жылынып мәз болып қалады. Тамақ желініп болған соң үй иесі Қосайға қарап бата беріңіз деген ишара жасайды. Сонда Қосай ата алақанын жайып:
Жолаушының жолында бол,
Жолыққанның жанында бол.
Тарыққанның қамында бол,
Әркез атыңды атап –
Сиынғанның маңында бол, — деп бата береді. Сосын әлгі қарияға қарап: "Ал қасиетті бабамыз, ас үстінде бізге де ақ тілегіңізді айтып, батаңызды беріңіз", деп қолын жаяды. Сонда үй иесі:
Жүрсең жолың болсын,
Жүрген жағың оңың болсын.
Көптен қолың болсын
Бақ-дәулетті малың болсын.
Ақ тілегім қабыл болсын.
Алты алашқа атың қонсын.
Бар керемет өзіңнен табылсын,
Өзім деп келгеннің
Ықыласы қабыл болсын, әумин, — деп бата берген екен.
Әрі жылынып, әрі қарындарын тойдырып қатты ұйқыға кеткен екі інісін Қосай ата таңертең тұрыңдар деп оятса… Міне, ғажап… айналаға қараса түндегі үй де, ақ сақалды қария да, қазан-ошақ та жоқ, айдалада қонып жатыр екен. Қосайдың екі інісі мына кереметке таң-тамаша болады. Ал Қосекең өзі түк болмағандай, оларды жолға бастайды. Сөйтсе, аңыздардың айтуына қарағанда, бұл таң-тамашаны істеп кеткен Қосайдың пірі, қорғап жүретін Қыдыр иесі екенін айтысады…
Әрине, мұндайға қазіргі заман адамдарының сене қоюы қиын. Бірақ күні бүгінге дейін Қосай бабаның басына түнеп, тілектері қабыл болып жатқан адамдарды қайда қоямыз. Қазіргі Қарақалпақстанның орталығы Нөкіс қаласының маңындағы Бестөбе деген елді мекеннің қасындағы оның кесенесіне ағылып келушілер саны жыл санап көбейе түсуде. Соның ішінде атаның басына түнеп, Алладан тілек тілеген талай адамдар қатерлі дерттерінен ада болып, бала көтермеген келіншектер сәби сүйіп, тағы да басқа игілікке қолдары жетіп жатқаны рас.
Қосай ата күмбезін көтергенде маңғыстаулық Қарауылбек Оңғарбайұлы ағамыз келген жұрт қолтаңбасын қалдырып кетсін деп, оның басына қалың дәптер қойғызған екен. Сондағы жазуларға қарасаңыз Қазақстанның бүкіл аймағы ғана емес, бір шеті Ираннан, Ауғанстаннан, Өзбекстан мен Түркіменстаннан қаптап келіп жатқан адамдарды көрер едіңіз. Қасиеті болмаса шекара асып, халық алыстан келер ме еді?
Қосайдың туған жылы жөнінде нақты дерек жоқ. Бірақ оның Хақназар ханның тұсында ел билігінің белсенді ортасында болғаны мәлім. Осыған дәлел ретінде көп білетін шежірешілердің бірі Қаржаубайдан Қосай туралы мынадай сөз қалған:
Хақназар хан кеңесшісі белгілім,
Билікпен сақтай білген елдігін,
Түркістанды Баба Сұлтан шапқанда
Елге үлгі, аңыз болған ерлігің…
Хақназар хан қазақ даласында ХVІ ғасырдың ортасынан аяғына дейін хан болғаны белгілі. Нақтырақ айтсақ, Қазақ энциклопедиясында оны 1538-1580 жылдар аралығында 42 жыл хан болған деп көрсетеді. Қосай сол ханның оң тізесін баса отыратын серігі, жауға шапса қол бастайтын сардары, дауға салса сөз бастайтын шешені, қиын түйін болғанда ақыл берер кеңесшісі болыпты. Қазақ даласына төнген сол тұстағы барлық шайқастарда да ол көзге түскен. Сонымен бірге құба қалмақ шапқыншылықтарында да ханның оң көзі болып, жаудың бетін қайтарған. Жоңғар, Хиуа шапқыншыларымен айқастарда да ол талай рет ерлік көрсеткен. Құба қалмақ заманындағы бір шайқаста ол жаудың бас батыры Доржы палуанды жеңіп, қазақ қолына қайрат береді. Тағы бірде ойраттың Хорыл батырын да ат артына бөктеріп, еліне олжа салады. Қазақтың астанасы Түркістан қаласын Баба Сұлтан шапқанда алаш деп атқа мінген қалың қолдың басында да Қосай болып, жаудың бетін қайтарады. Міне, осындай оқиғалар оның даңқын қалың қазақ даласына танытып, елі "Ер Қосай" деп оны төбелеріне ту етеді.
Хақназар ханнан кейін қазақ даласын оның баласы Шығай ханның басқарғаны белгілі. Энциклопедияда оның хандық дәуірі 1580 мен 1582 жылдар аралығы деп көрсетілген. Хақназар өлген кезде Қосай 70-тен асқан қарт адам екен. Ол жас ханмен тіл табыса алмайды. Сол себептен де болса керек, Қосай бастаған 40 мың үйлі исі алшын әулеті Сыр бойынан ауа көшіп, Нұрата, Кенимех жағына қарай бағыт алады. Бұл туралы "Кіші жүздің шежіресінде" де (құрастырған Х.Мәденов) айтылады. Ал аузы дуалы, қасиетті ақсақалды қадірлемеген Шығай ханның өзі де ұзақ уақыт хан болып тұра алмай, екі жылға жетпейтін уақытта тағынан түседі…
Міне, осы және көптеген көнекөз қарттарымыздың айтуымен Қосайдың туған жылы жуық шамамен 1507 жылға келеді. Сөйтіп, алдымыздағы 2007 жылы ұлы бабаға 500 жыл толғалы отыр.
Қарияларымыздың, сұңғыла шежірешілеріміздің айтуынша Қосай ата 87 жасында дүниеден өтіпті. Оның бейіті жоғарыда айтқанымыздай, Нөкіс қаласының түбіндегі Бестөбе деген елді мекеннің жанында. Еліміз егемендігін алғаннан кейін оның ұрпақтары басына айшықты мұнара орнатқан. Оның күмбезі сонадайдан мен мұндалап көрініп тұрады.
Қосайдың қасиеттері туралы жазған адам көп. Соның ішінде жаңаөзендік Өмірзақ Қалбайұлы "Ер Қосай" атты дастан шығарған. Онда Өмекең:
Ер Қосай ер де болған, пір де болған,
Қосылып жақсылармен бірге болған.
Кіші жүз қалың алшын ортасында
Байұлы он екі ата ірге болған.
Тұтқасын халқы қадір өзін сыйлап,
Орыны көп ішінде төрде болған.
Бір көзі елдің шеті жауда болған,
Бір сөзі әділ төре дауда болған", — деп оның кейпін кейінгіге дәл берген секілді. Сол айтпақшы Қосай жалпы адай елінің сиынатын аруағына айналған адам. Бекет Ата пір шыққанға дейін мұндағы жұрт Қосайдың рухына тәу еткен. Халық арасында айтылатын мынадай аңыздар бар. Егер ел жасақ жинап, жауға аттанатын болса, қолдың басшылары: "Араларыңда Қосайдан кім бар?" деп айғайлайды екен. Қолдың ішінде Қосай ұрпағынан адам болмаса, онда жол болмайды деп ойлап, аттанысты кейінге қалдырып отырған. Немесе сол маңдағы жақын ауылдарда бар болса, Қосай атаның ұрпағының үйіне түсіп, оның рухына бағыштап мал сойып, дәм беріп, құран оқытқаннан кейін ғана жолға шығады екен. Қарақалпақстандық шайыр Кенжеғали Тұрмағанбетұлының аузынан жазылып алынған өлеңде:
Қосайдан ұрпақ бар жерде,
Басқалар бата қылмаған.
Қысылған кезде, тар жерде
"Иә, Қосай" десе қолдаған.
Қосайдан біреу болмаса
Әскер де жауға шаппаған.
Атамыз Қосай қолдаса,
Қас жауын жеңген, таптаған, — деген жолдар бар. Ол да Қосай атаның атағын ұрпағы қалай пір тұтқандығын қостайды.
Қосайдың жеке өміріне қатысты төменде баяндағалы отырған оқиғаны барлық дерлік шежірешілер айтқан. Соның ішінде маңғыстаулық Өмірзақ Қалбайұлының "Ер Қосай" дастанында бұл оқиға егжей-тегжейлі жырланған. Айта кететін бір жәйт, бұл шығармамен 1982 жылы танысқан қазақтың ғұлама ғалымы, академик Әлкей Марғұлан оған жоғары баға берген. Сол жылы тағы бір аса көрнекті ғалымымыз Рахманқұл Бердібаев та бұл туралы арнайы мақала жазған.
Сонымен… Ол батырдың шау тартқан шағында болған оқиға сияқты. Қосай атамыздың Әлдеке, Төлен, Сүйін деген үш ұлы болады. Батыр бұл кезде ата атанып, өзінің батыр туған үш ұлынан Бегалы, Бердіқожа, Қуаныш, Кеніш, Едіге, Ермек есімді алты немере сүйіп, төрт құбыласы түгел болып отырған шағы екен… Бір күні Қосайдың Ақпан деген өркөкіректеу бір інісі көршілес отырған шекті руының біраз малын барымталап айдап алып келеді. Қазақтың малы — жаны деген сөз бар, кісі ақысын жеме, біреудің малын қайтар, обал болады дегенге інісі көнбейді. Оны көндіре алмаған Қосай қатты налиды. Бұл туралы Өмірзақ Қалбайұлының аталмыш дастанында былай суреттеліпті:
"Қайтейін, басың қатты,
тентегім!" деп,
Ер Қосай түр көрсетті қиналғандай.
"Түбі бірге түтпейді", деген мысал,
Сонда да қала берді тілге салмай.
"Ақпаным, жау жағымда айбатым" деп,
Көрінер көп ішінде қайратың деп,
Осындай кейде қимыл, іс қыласың,
Көңіліңе сай болғасын қайратың деп…
Кешікпей алты шектіден қуғыншы келеді, оның ішінде қасиетті адам, мал иесі Әлменқожа да болады. Қазақтың дауы қисынымен ұтады ғой, олар малдарын алған Қосай ауылдары екенін айтып, көп деректерін жайып салады. Мойындамасқа лажы болмаса да Қосай інісін ұстап беруге қимай, "көргенім жоқ" деп жалған сөйлеуге мәжбүр болады. Қосайдай әулие адамға бұл жараспайтын қылық екен, осы сөзді бекер айттым-ау деп өзі де көп уақыт құса болып жүреді. Ал әлімдер мұның жалған сөйлегеніне жағасын ұстап, налып кетіп қалады…
Сонымен біраз уақыт өтеді. Күз өтіп, қыс келеді. Сырдың суы қатып, шаруа жайымен ел қыстауға көшуге бет алады. Қосайдың інілері елмен бірге арғы жаққа көшейік десіп ақыл сұрап, ағасына келеді. Ал батыр болса, жорыққа кеткен Әлдеке мен Төлен деген балаларын тосатынын айтып, інілеріне көше беруге рұқсатын береді. Содан бірер аптадан кейін сапарға кеткен балалары оралған соң Қосай ауылы да Сырдан әрі асып көшуге бет алады. Шежірешілердің айтуына қарағанда, осының алдында Қосай жаман түс көріп, одан тұла-бойы түршігіп, қатты түңілген екен. Бірақ ондай-мұндайдан үрке берсе батыр бола ма, көшті тоқтатпай, інілерінің ауылдары кеткен жаққа бұлар да шығады. Сөйтіп, қалың көш дарияны кешіп, ортасына келгенде, кенеттен дауыл соғып, мұз жарылып, дүние астан-кестен болады. Алланың құдіретімен сол сүргіннен көш бастаған Қосай ата ғана арғы жаққа аман өтеді. Бұл оқиғаның растығы сол, оны маңғыстаулық барлық жыршылар, көнекөз шежірешілердің бәрі де айтқан. Ал Өмірзақ Қалбайұлының дастанында оқиғаның соңы былай суреттеледі:
…Әп-сәтте ауылы да жоқ, қауым да жоқ,
Тып-тыныш, дауыл да жоқ, жауын да жоқ.
Ешнәрсе болмағандай, көрмегендей,
Бір белгі Сырдың аққан суында жоқ.
…Шашылған кереге мен уықтары,
Шаңырақ, күлдіруіш сынықтары.
Әр жерде ағарады су бетінде –
Шамасы келіндердің жаулықтары…
…Ер Қосай қапаланып айтты сонда:
"Оу, менің шейіт кеткен шырақтарым,
Ол дүние асыл болғай мұраттарың.
Күнінде маһшар аман табысармыз
Көргенше хош болыңдар, қарақтарым!"
Осындай қанды апаттың тарихта болғаны рас. Одан кеше ғана болып-толып отырған Қосай ауылынан ақсақалдың өзі ғана қалады.
Қайғыдан қаусап қалған қартты бағу үшін Тәзіке деген інісі оны қолына алады. Тәзікенің Ақыл есімді әйелі де көреген жан екен, ол қайғыдан қанша шөгіп кетсе де Қосайдың еркектік қуатының барын аңдап, күйеуін оған әйел алып бермекке азғырады. Басында ағасын баға алмады деген атаққа қалармыз десе де, әйелдің ақылды сөздері көкейіне қонған Тәзіке оның айтқанына көнеді. Сөйтіп, көрші қонған Ата түрікпен руының Сейітбеглі ишан деген кісісінің мұзда жығылғаннан аяғы мертіккен Оғылмеңлі атты ақсақ қызын қалыңын төлеп алып береді. Түрікпен қызы анамыздың келген аяғы құтты болып, кеше ғана қу бас болып қала жаздаған Қосай атамызға бірінен соң бірі — алты ұл тауып береді. Олардың есімдері Байбол, Тіней, Әйтей, Бегей, Бәли және ең кенжесі Сүйіндік.
Қосай атамыздың Байбол, Тіней, Бәли және Сүйіндік деген балаларының ұрпағы қалың өсіп, әрқайсысы үлкен руларға айналды. Соның ішінде "жаман адай" атанған Сүйіндік ұрпақтарының өзі осы күні жуық шамамен 700 шаңыраққа жеткен екен… Сүйіндіктің "жаман" аталу себебі де қызық. Ол Қосай бабамыздың 82 жасында көрген сүт кенжесі екен. Атамыз оны алдына алып отырып, "тірі болсын, тірі болса адайдың бірі болар, жақсысы болсын, жақсысы болмаса жаманы-ақ болар" депті. Аузы дуалы қарттың осы сөзіне тас кенедей жабыса кетіп, Сүйіндікті жұрт жасынан "жаман адай" деп атап кетіпті.
Осы түрікпен анамыздан тараған Қосай бабамыздың ұрпағы қазір сегіз арыс адайдың есебінде. Арғы аналары түрікпен болғандықтан оларды "түрікпен адай" деп атайды. Соның ішінде Байболдың ұрпағы Есембет, Есенқұл, Мәмбетқұл, Жұлдыз атты балаларының санына қарай "төрт Байбол" атанып, қалың өскен бір ру болып кетті.
Сол секілді түрікпен қызы, Оғылмеңлі шешеміз де медреседе оқыған көзі ашық, оның үстіне аузы дуалы ақылды ана болыпты. Ол Байболының ұрпағы қалың өсер, іштерінен батырлары мен билері де көп шығар, Тінейдің ұрпағы бай болар, Бәлиімнің ұрпағы әнші, өнерпаз болар, Сүйіндігім әкесін көп төңіректейді, қара шаңырақ иесі сол болар, ұрпақтары сөзге шешен, құйма құлақ, дуалы ауыз болар деп жорыған екен. Көбіне-көп оның айтқандары келді. Байбол атаның тұқымынан иісі Кіші жүзге, қалса бүкіл қазақ даласына аты шыққан Есенқұлдың Есегі, Мәмбетқұлдың Тоқтамыс пен Тоқпанбеті, Жұлдыздың Жылқыайдары мен Олжабайы, Есембеттің Бердібегі, Айтқұлдың Атағазысы секілді батырлар, Есембет, Мерген, Қадір Қалдыбай секілді билер, Есембеттің Өткілбайы, Есектің Оңайбайы, Шалбардың Көшені мен Тілепі секілді аса үлкен қайырымды байлар шыққан…
Ер Қосайдың екінші баласы Тінейдің ішінен батырдың шөбересі Тәңірбергеннің аты ауызға көбірек ілінген. Ол әрі батыр, әрі шешен адам болған екен. Бірде ол қалмақтың Оғыржық деген ханын шауып, жорықтан олжалы оралып келе жатса, жастайынан бірге өскен досы Жомарт батыр алдынан шығып сауға сұрайды. Сонда Тәңірберген не қалайсың дегенде Жомарт: қалағанымды берсең жауыңның ақбоз атын мінбей бер, ақсауытын кимей бер, қызы Ақсұлуын сүймей бер. Бәрін бермесең де осылардың бірін бер деген екен. Сонда Тәңірберген досына осының бірін қала дегенде Ақсұлуды қалапты…
Қосай атамыздың тағы бір ұлы Бәли атамыздың ұрпағы да қалың өскен. Олардың арасынан Оғынмеңлі анамыздың болжамы дөп келіп, ән-мен жырға құмар өнерпаздар да көп шықты. Солардың ішінде Қашаған жырау, кейін оның ізін басқан Шадыман Үсенбаев, Көшен Өсербаев, т.б. секілді жыр сүлейлерін айтуға болады.
Ал атаның қарашаңырағын ұстап қалған кенжесі Сүйіндіктің ұрпағы да қалың өскенін жоғарыда айттық. Соның ішінде оның немересі Бөгелі атамыз иісі Кіші жүздің таңдаулы билерінің бірі болыпты.
Сүйіндік – "жаман адай", Бөгелі, Қарпық,
Өткен жоқ осылардан ешкім артық.
Кіші жүз қазағымның билері де
Кеткен жоқ барлығы да бұдан асып, — деп атақты ақын, композитор Мұрат Өскінбаевтың айтқаны бар. Сондай-ақ Қарпық, Қараменде, Жанан, Жанғабыл, Амандық билердің де атағы адай баласына танымал болып, атақты болған. Бүкіл қазақ елінің мақтанышына айналған дүлдүл ақын, күміс көмей әнші Нұрым Шыршағұлұлы мен Тастемір, мемлекет қайраткері Шишан Оразбаев, Кеңестер елі парламентінің алғашқы мүшесі болған Бисақан Кенжебеков осы атаның "шашқан тұқым-тарысы". Иншалла, Қосай балалары міне, осындай!
Қабанбайдың қосағы
Ол атақты Малайсары батырдың қарындасы Майсара сұлу еді
Тоқтар БЕЙІСҚҰЛОВ.
Қабанбай батыр... Тәуелсіздік жылдарынан бері бұл бабамыздың ерлігін дәріптеуге кең жол ашылды. Оған соңғы 15 жыл ішінде елімізде, Қытай мен Моңғолияда жарық көрген 20-ға жуық дастан мен роман, жыр-қисса мен зерттеу еңбектер анық дәлел. Бұл жолы біз батырдың жорық жолы емес, оған адал жар бола білген Майсара жөнінде сыр тартсақ дейміз. Түрлі зерттеулерден байқағанымыз, оның, негізінен, үш жансерігі болған сияқты. Ол – Қубас ат, адал жары Майсара және ер қызы Назым. Әсіресе Майсараның орны ерекше бопты. Ол жорықта ерлік көрсеткен қарулас серігі, өмір бойы айнымаған ақ жүректі зайыбы, дастарқаны мол, пейілі кең, үйіне ұйытқы болған дархан мінезді жан екен. Бұл қысқа тұжырым ғана, енді мысалға жүгінейік.
Майсараны алғаш І.Есенберлиннің "Жанталас" романында кездестірдік. Онда аты Гәуһар делінген. "1723 жылы жоңғарлар жетпіс бес мың қолмен жеті топқа бөлініп, тұтас қазақ сахарасына шабуылға өтеді" ("Қаракерей Қабанбай". 2000 ж., 50-б.). Ал 1724 жылы Түркістанға қауып төндіреді. Осы жақта Қабанбай да жауға қарсы күресті ұйымдастырушы болып жүреді. Бұл жердегі күштің жетпейтінін сезген ол мұндағы батырларға тапсырмалар беріп, өзі қалың қол жинап келу үшін Арқаға аттанады. Бар қазақты көтеру керек деп есептеген ол атқа мініп жүрмек болады. Сол мезетте атын жетелеп "сусар бөрік киген сұңғақ бойлы, бота көз аққұба бойжеткен алдынан көлденең тарта береді".
Одан кейінгі әсерлі сәт осы "Жанталас" романында былай суреттеледі. "Батырдың жолы болар ма екен, өзім аттандырайыншы, – деді маржандай әппақ тісін көрсете күлімсіреп, сөйтті де тізгінді қолына алып, үзеңгісін аяғына салған қас батырдың қолтығынан үстап, жоғары көтере бастады…
– Рахмет, құрбым, – деді Қабанбай жүрегі кенет дүрсілдеп, — айдын көлдің аққуы аттандырды ғой, жолым болады екен!…
– Айтқаныңыз келсін!
– Қош бол, қарындасым!… – Қабанбай атының басын тежей қалды. – Кездесе алмай қалсам, ең болмаса біліп кетейін, атың кім, қарындасым?
– Атым Гәуһар… Бәсентиін Малайсары батырдың қарындасымын, — қыз бұ жолы сүйріктей әппақ саусақтарын ұсынды. – Алла сау-сәламат көрісуге жазсын!
– Айтқаның келсін, қарындасым! Қош бол!
– Қош болыңыз!" (24-б.). Қабанбай ұзап барып артына қараса, Гәуһар ақ орамалын алып екі-үш рет бұлғайды. "Гәуһар десе Гәуһар екен" деп Қабанбай іші елжіреп, жүрегі өрекпіп ұзай береді. Бұл екеуінің алғаш танысқаны, тілдескені. Қандай инабатты, әдепті, тіпті мәдениетті түсінісу, сөйлесу. Лебізінен еркелік те, тектілік те сезіледі.
Шынтуйатына келгенде Гәуһардың ерке болып өсетін жөні де бар екен. Туған ағасы Малайсары да аттың жалында, түйенің қомында жүріп, Қабанбай және басқа батырлармен қатар үнемі сапта болып, жан аямай жауға қарсы соғысқан аты әйгілінің бірі еді. Қарындасы Гәуһар да соның қасында жүріп сан жорыққа қатысқан ержүрек қыз.
Қ.Жұмаділовтің "Дарабоз" дилогиясында Гәуһар қыз есімі Майсара деп аталады. Шын атын жұрт өзгертіп Гәуһар деп атап кеткен көрінеді. Кейінгі кездегі байқауымызша, осы есімі тұрақты айтылатын болып жүр. Қ.Жұмаділов оның Қабанбай батырмен алғаш жүзбе-жүз келіп, тілге келуіне қызықты мына бір штрихты келтіреді.
Түркістанды қорғау кезінде осы жақта болған Қабанбай көзі түсіп, ынтызары ауып жүрсе де Гәуһарға ләм дей алмай, өзін тежей береді екен. Бұрын үйленгендігі, екі-үш баланың әкесі болғандығы себеп бұған. Соның шешілуін жоқ жерден келген ажалдан Қабанбайды Майсараның құтқарып қалуы сәтін келтірген. Ол былай бопты. Бірде Қабанбайдың шатырдан шыққан кезін аңдып жау оны атып өлтірмек болыпты. Соны байқап қалған Майсара садақ оғымен жансызды сұлатып салған. Соны көрген батыр: "Мені ажалдан алып қалған ақ тілеулі періштем өзің екенсің ғой… Міне, мен бүгіннен бастап сенің жаудан түсірген олжаңмын. Ендігі өмірім сенікі", депті. Майсара қалай құп алмасын мұндай жөн сөзді. Бұл жерде Қ.Жұмаділов екі мәселеге назар аудартады: біріншісі – Майсараның қағылездігі, мергендігі, екіншісі – сүйіскен екі жүректің алғаш табысуы.
Жазушы Қ.Жұмаділов "Дарабоз" дилогиясында Майсараның батырға ұқсас бейнесін іші-бауырыңды елжіретіп жіберерліктей етіп былай суреттейді: "Аяғына шоңқима көксауыр етік, үстіне кестелі жарғақ шалбар, қатипа камзол киіп алған. Оның сыртында жеңіл бектер сауыт, басында алтындаған болат дулыға. Кемер белдікке қыстырып қойған қос өрім қолаң шашқа, жәудіреген ұялы нәркес көз бен қайқы кірпікке қарап айырмасаң, саптағы сарбаздай болған да қалған". Жас кезінде де талай жорыққа қатысқанда Майсара осылай сапқа қосылатын болған ғой. Ал әлгі киінісі ұзақ бір жолға шыққанын білдіреді. Жазушының өз уақытындағыдай бейнелеп беруінде еш мін жоқ.
Майсараның ерлігін паш ететін жәйттерді жоғарыдағы кітаптардан басқа да еңбектерден ұшыратамыз. Жас арудың бір ерекшелігі асқан сұлулығы, көз тоймас әсемдігі болса, екіншісі – ел есінде "Гәуһар батыр" аты қалған жаужүрек ерлігі еді. "Қаракерей Қабанбай" кітабында З.Сәнік пен Б.Садықан "Кіші жүздің ханы Әбілқайыр отыз мың әскер, орта жүзден Сәмеке жиырма мың әскер дайындап, Қабанбайдың бас сардарлығымен жоңғарларға қарсы шабуылға өтпек болып жатқанда, "Гәуһар жоңғарлардың қоршауын ерлікпен бұзып шығып, Қабанбайдың қасына барып, оларды жау жағдайы жөнінде толық мәліметпен қамдайды", – деп жазады (40-б.).
Бұдан бұрын жазылған "Жанталаста" І.Есенберлин Майсараның-Гәуһардың қайсарлығын, беріктігін, жүректілігін, еліне берілгендігін суреттегенде өзінің де алабұртып, іштей толқып отырғанын сезінесің. Жоңғарлар Түркістанға шабуыл жасамақ күндерінің бірінде Әбілқайыр ханға хабар бермек боп бір қыз шауып келе жатады. Бір топ адаммен шолғынға шыққан Сыбан Раптанның қызы Хоча оны байқап қалып артынан қуа жөнеледі. Зорға дегенде қуып жетіп, қолындағы қыларқанын лақтырып қыздың мойнына салып, қолға түсіреді. Қайда, неге бара жатқанын сұрап әурелейді. Қыз бір айтқан сөзінен қайтпайды: "Мен сендерге ештеңе айтпаймын, өлтірсеңдер өлтіре беріңдер", деп қасарысып тұрып алады. Сонда қыздың қайсарлығына ызаға булыққан Хоча оны өлтіруге бұйырады. Жас ноян Шәңгерек арашаға түседі. Қыздың сұлулығы ноянның жүрегіне ұшқын тастап жібергендей болады бір жағынан. Болашақ қосағы болмақ Шәңгеректі қызғанып не істерін білмей аласұрады Хоча. Сол кезде шолғыншылар бір қазақ жігітін ұстап әкеледі. Енді қыздың көзінше жігіттің тақымына қыларқан салып, бір-екі бұраттырады. Жігіттің құлындағы дауысы жан түршігерлік боп шығады. Соның бәрін көріп отырған қыз сұп-сұр болып, ернін тістеп міз бақпайды, нәзік жанды болса да, көзіне жас та іркілмейді. Тағы бұраңдар деп Хоча бұйрық бергенде тұтқын жігіт шыдамай сұрақтарына жауап беруге ыңғай білдіреді. Сөйтіп ол өзінің Әбілқайырдың барлаушысы екенін, Әбілқайыр мен Сәмекенің қанша қолы барын, қазір қай жерде, Түркістанға қарай қашан аттанбақ болып жатқанын айтып береді. Манадан бері жігітке жиіркенішпен өшіге қарап тұрған қыз шалт қимылмен атылып, жетіп келіп, қолындағы алмас кездікті жігітке сілтеп үлгереді. Кездік дәл жүрек тұсынан қадалады. Сол қызды ақыры Шәңгерек ноян ретін келтіріп босатып жібереді. Тұла бойы ашу-ыза кернеген Хочаға "Қызды мен босатпағанымда сен оны бәрібір өлтіретін едің", – дейді Шәңгерек. Қызғаныштан не істерін білмей жүрген Хочаға: бұл себеп болып, жас ноянды ол да өлтіреді. Қыз босап шыққан бойда Әбілқайыр ханның әскеріне қарай тартып отырады. Ханға жоңғар шапқыншылары жөнінде керекті мәліметтер жеткізеді. Бұл ер қыз – Гәуһар еді. Оның сұлулығы мен қайсарлығына бас ұрған жоңғар нояны Шәңгерек одан гөрі өзінің өлгенін артық санайды, сол үшін ол мерт етіледі. Егер Гәуһардай қыз кездеспесе, тірі жүріп, Хочамен қосылар ма еді, қайтар еді.
Қызықты бір мағлұмат мынау – әлгі Хоча кейін Абылайханның көп әйелдерінің бірі болған екен. Шәңгеректің Гәуһарға ғашық болып қалып, ол үшін өзін өлімге қиюы тегін болмаса керек. Гәуһарға көздің сұғын қадаған жалғыз Шәңгерек емес екен. "Сан айқастан өткен, сонау Қытайдың шекарасындағы Халкадан Түркістанға дейін адамзаттың нелер сымбаттысын кездестірген қалмақ жауынгерлері Гәуһарды көргенде, мөлдір су түбінде жатқан жарқыраған гәуһар тасты көргендей естері шықты. Шәңгерек ноянның бірден Гәуһарды өлімге қимай араша түсуі де содан еді", — деп жазған І.Есенберлин ("Жанталас". 1976, 65-б.). Cөйтіп қаламгер көсіліп жатқан ұлан-ғайыр кең далада Гәуһардан асқан сұлу жоқтығын мақтаныш ете суреттеген.
Батырдың бәйбішесі, яғни алғашқы зайыбы керей қызы Ханбибі екен. Қабанбайдан, Қ.Жұмаділов пен З.Сәніктің айтуларына қарағанда, жеті ұл, бес қыз тараған көрінеді. Солардың ішінде Қабдеш Үмбетей, Сырымбет, Байтоқ, Едіге Ханбибіден, Әлі мен Назым қыз Майсарадан десе, Зейнолла Үмбетей, Кішкентай, Сырымбет, Едіге, Байтоқ, Дойнақ, Әлі деп жеті ұлдың атын атайды, қайсысы қай әйелден екенін көрсетпейді. Қалайда ұрпақ жалғастығының белгісіндей болған балпанақтай жеті ұл батырға зор қуаныш әрі үлкен мақтаныш әкелсе керек. Олар "Жеті Қабанбай" атанған.
Үздіксіз жортуылда жүріп, анда-санда от басына келіп кетіп жүргені болмаса, үй шаруасына қарайтын, әйелдері мен балаларына көңіл бөлетін батырдың мұршасы да жоқ еді. Сондықтан бар ауыртпалық екі әйелдің мойнына түсетін. Сол жағынан қарағанда Майсараның тағы бір қыры, басқалардан бөлек ерекшелігі айқын аңғарылады. Ол – оның күншіл еместігі, Ханбибінің үлкендігін сыйлап, тіл табысып, көкірек көзімен түсініп Қабанбай шаңырағын шайқалтпай, үй-жайына ешбір дақ түсіртпей керегесін кең ұстай білуі. Екі әйел екі отау тігіп, екі бөлек отырса да сыйласып жүрген. Ол Ханбибіге де байланысты еді. Бәйбіше өктем мінез көрсетпеген. Екеуі де өсек-аяңнан аулақ болыпты. Той-томалақты, әртүрлі қызық-қуанышты екеуі ортақ санаған. Сондықтан Қабанбайдың төңірегіндегі батырларға аяқтарынан тік тұрып құрмет-қошемет көрсету жазылып қойған ереже сияқты еді оларға.
Бұдан Майсара – Гәуһардың қонақжайлылы ерекше көрініс береді. Бірде Қабанбай топ адаммен Майсара отырған отауына келеді. Сол сәтті Қ.Жұмаділов: "Ақ кимешек-шаршысы, қос етек көйлегі мен оқалы камзолы зипа бойына құп жарасқан, дәденді сұлу әйел жаңа үй сарайында жасы үлкендерге алыстан иіліп сәлем етіп, қашанғы әдеті бойынша күйеуінің атын өзі келіп ұстаған", - деп бейнелі суреттейді. ("Дарабоз". Бірінші кітап. 65-б.).
Майсараның тағы бір ерекшелігін атар болсақ, ол оның балаларына деген ілтипаты, олардың жан-жақты тәрбие көрген азамат болып өсуіне мән беруі. Қабанбайдың кенже ұлы Әлі абыздыққа дейін жеткен. Өзінің құрсағынан туған Әліні әулетті де өнегелі жердің қызына үйлендіруді армандайды Майсара. Келінді өзі таңдап, оны құтты орнына қондыру үшін барын салады. Сөйтіп Қызай елінің Қарқара деген қызына үйлендіреді. Той жасау қамының қарбаласын Ханбибі мен Майсара басқарады. Тойға аттанған адамдардың сән-салтанаты қандай керемет. Сол көріністі көрсете келіп Қ.Жұмаділов Майсараны ерекшелей бейнелейді: "…Өңі таймаған, өз жасына лайық көрікті, кербез бәйбіше боп толысқан Майсараның бүгінгі салтанаты ерекше. Ол қазір күміс ер-тұрманды жалдас торының үстінде шалқия түсіп, кілең киіт, жыртыс артқан жүкті түйені өзі жетелеп келеді. Бір арманға қолы жеткендей әлі сыны кетпеген ақсары жүзінде қуаныш нұры шалқиды. Солай болатын да жөні бар. Өйткені, бұл Майсараның өзі таңдап, еңбектеніп түсірген алғашқы келіні". ("Дарабоз". Екінші кітап. 220-б.). Бұл екінші келін, алғашқысы қалмақ қызы Мүней (оны Мөней деп те атайды).
Майсара қызы Назымға да көп көңіл бөлген. Өзін баулыған ағасы Малайсары сияқты, ол да қызын еркін өсірген, ұлша киіндіріп, "ерке, шолжаң" қып өсірген. Одан ол әдепсіз, көргенсіз, ұятсыз болған жоқ. Үлкендерді сыйлау, алдарынан өтпеу, иіліп сәлем беру сияқты ибалы, әдепті мінез Майсарадан қонған десе болады. Анасы оны садақ ату, семсерлесу тәсілдеріне де жаттықтырады, ерлікке, батылдыққа баулиды. "Әке көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер" демекші, Назым өжеттілігімен, қайсарлығымен көзге түсіп, батырлардың сапына қосылып, Қабанбайдың жорықтардағы серігі шешесі Майсараның орнын басады. Соның бір дәлелі – қазақ қыздар жасағын басқарған Назымның әлденеше рет соғыста ерлік көрсеткенін, атойлап қамал бұзғанын ескеріп Абылайханның өзі оған алтын кісе сыйлапты, Назымның осындай ержүрек болып өсуі – Майсара тәрбиесінің жемісі, сөйтіп қызы да "Назым батыр" атанған.
Бөле-жара айтатын нәрсе, Майсара "ғұмырында батырдың көңіл-күйіне кірбің түсіріп көрмеген" екен. Сондықтан о дүниелік болар шағында Қабанбай риза көңілін былай білдіреді: "Сен екеуміз аттың жалы, атанның қомында, жорықта жүріп табысып едік. Өзіңнің туған ағаң – марқұм Малайсары батыр сен екеумізге батасын беріп еді… Тосын төгілген жастық жалын, асау арын саған келіп байсал тапқан. Одан ары төсек желігін іздеген мен жоқ. Ханбибі екеуің от басының құты, қос қанатым, қос тұғырым болдыңдар. "Күндестің күлі де күндес", дейтін ырың-жырың біздің шаңыраққа бас сұқпапты. Сол үшін де рахмет сендерге. Не дейін, тәңірім осы берекелеріңнен айырмасын! Жаман айтпай жақсы жоқ, мен олай-бұлай боп кетсем, балалардың арасына жік түсірмей, ауыл-аймаққа ұйытқы болыңдар!"
Майсараға батыр ризалығы үлкен баға, одан артық сыйдың керегі жоқ. Ал айтқан аманаты – зор міндет, ауыр жүк. Толқып, толғанып шерткен сырында батырдың жан-жүрегінде қылаудай реніштің ізі сезілмейді, қайта риясыз ризалық пен үй-іші, ел-жұрт іргесі сөгіліп, шаңырақ шайқалмай, береке-бірлігі берік болуы қамын ойлаған арманы аңғарылады. Қабанбай ұрпағының өсіп-өркендеп шартарапқа тарағаны сол аманаттың орындалуының дәлелі деп білеміз.
Сонда бұл қалай?
Адай ата... Ұрпағы өжет, жаужүрек болғанын қазақ даласы тегіс біледі. "Кіші жүзді найза бер де жауға қой" деген сөз де оның осынау ер мінезді, батыл, қайраттылығына байланысты айтылса керек. Сонымен бірге қазақ даласы Адай ата ұрпағының ақкөңіл, қайтымы шапшаң, ұсақ-түйекті елемейтін, аңқылдақ, ақжүрек екендігін де біледі. Қазір Адай балалары сегіз арыс болып өсіп, өніп отыр.Даланың ауызша тарихында Адай атамыз тым ұзақ жасап, 115 жасында өмірден өтіпті дегенді көптеген шежірешілер баян қылған. Бабаның денесі Шаш (қазіргі Ташкент) қаласының маңында жерленген дегенді де көптеген көнекөздер айтып кеткен. Бүгінде Адай атаның ұрпағының өскен жері 18-19 атаға, өспегені 14-15 атада тұр. Жуық шамамен 28-30 жылда бір ұрпақ келеді десек, Адай атамыздың туғанына 600 жылдай уақыт болыпты. Ал біз бүгін Адайдың немересі Ер Қосайды әңгіме етпекпіз…
Ер Қосайды айтқанда "Батырлар жырындағы" ноғайлы елінде болған Ер Көкшенің баласы Ер Қосаймен шатастырмау керек. Оның өмір сүрген уақыты біз сөз еткелі отырған Қосайдан жуық шамамен 200 жылға әріге кетеді. Ал мына Қосай Адайдың үлкен ұлы Құдайке деген батырдың туған ұлы. Құдайкенің өмір сүрген уақыты қазақтың әйгілі ханы – "Қасым ханның қасқа жолы" деген сөзді қалдырған Қасымның тұсына келеді. Энциклопедияда оның хандық құрған жылдары 1511-ден 1518-ге дейін деп көрсетілген. Маңғыстаулық Қаржаубай жыршының айтуына қарағанда:
Ер Құдайке Қасым ханның айбары,
Жауды көрсе алау жүзі жанады.
Шаш шаһарын қорғап қалған қанымен
"Қазағым" деп жан садақа байлады…
Шежірешілердің айтуына қарағанда Құдайке батыр да Ташкент қаласының құбыла батысында, 60 шақырымдай жерде жерленіпті. Сол жерді қазіргі тұрғындары күні бүгінге дейін "Құдайке-қазақ моласы" деп атайды екен…
Ал Құдайкенің баласы Қосай жасынан ер атанған батыр, оның үстіне өзіне Қыдыр дарыған қасиетті адам болған. Ол туралы аңыздар өте көп.
Бабалары бұлардың батыр Адай,
Жаратқан абзал қылып оны құдай.
Беріде пір атанып Бекет шығып,
Әріде ту көтеріп шыққан Қосай! – деген жолдар қалған.
Ұрпақтан-ұрпаққа тарап, халықтың аузында жүрген әңгімелердің қоспасы көп болатыны белгілі. Дегенмен оның қайсыбір адамдар тұрғысында ғана айтылатынына қарағанда сол жанда әңгімеде айтылған көптеген қасиеттердің болуы әбден мүмкін. Қосай атаның елден ерекше қасиетін көрсеткен бізге жеткен бір әңгіменің оқиғасы мынадай. Бірде Қосай өзінің Тобыш және Мұңал деген екі немере інісімен жолға шығады. Қыс айы болса керек, күн суық екен. Жүргіншілер күн батқанша жүріп, ел қарасын көре алмайды. Әбден тоңып, әрі қарындары ашқан екі інісі ағасына қарап: "Уа, қадірлі жасы үлкен ағамыз, жұрт сізді жүрсе – жолы болғыш, тілесе – тілегі қабыл, айтса – айтқаны айдай келетін әулие абыз деуші еді. Сол қасиетіңізді көрсетпесеңіз, біз әрі ашығып, әрі суықтан тоңып, өлер болдық қой", деп қынжылады. Сонда Қосай ата атының басын тежеп, жүзін құбылаға қаратып, сәл уақыт күбірлеп тұрады да: "Азырақ жүріп, алдымыздағы белестен асып түселікші, қонар жай сол жерден табылар", депті. Айтқанындай жолаушылар бір белестен асса, алдарынан ақ боз үй, жанған оттың сәулесі көрінеді. Айдаладан шыға келген мынадай ғаламатқа екі інісі әрі қуанып, әрі таң қалады. Сөйтіп, аттарынан түсіп, жапанда отырған жалғыз үйге кіреді. Үй ішінде ақ сақалы желбіреген жалғыз қарт отыр екен, ол қонақтарын жылы шыраймен қарсы алады. Амандық-саулық сұрасқаннан кейін: ал, балаларым, алыс жолдан тоңып келдіңдер ғой, қазандағы тамақтан алып, бой жылытыңдар, дейді. Қуанып кеткен жас қонақтар асты өздері түсіріп, дастарханды өздері жайып, отқа жылынып мәз болып қалады. Тамақ желініп болған соң үй иесі Қосайға қарап бата беріңіз деген ишара жасайды. Сонда Қосай ата алақанын жайып:
Жолаушының жолында бол,
Жолыққанның жанында бол.
Тарыққанның қамында бол,
Әркез атыңды атап –
Сиынғанның маңында бол, — деп бата береді. Сосын әлгі қарияға қарап: "Ал қасиетті бабамыз, ас үстінде бізге де ақ тілегіңізді айтып, батаңызды беріңіз", деп қолын жаяды. Сонда үй иесі:
Жүрсең жолың болсын,
Жүрген жағың оңың болсын.
Көптен қолың болсын
Бақ-дәулетті малың болсын.
Ақ тілегім қабыл болсын.
Алты алашқа атың қонсын.
Бар керемет өзіңнен табылсын,
Өзім деп келгеннің
Ықыласы қабыл болсын, әумин, — деп бата берген екен.
Әрі жылынып, әрі қарындарын тойдырып қатты ұйқыға кеткен екі інісін Қосай ата таңертең тұрыңдар деп оятса… Міне, ғажап… айналаға қараса түндегі үй де, ақ сақалды қария да, қазан-ошақ та жоқ, айдалада қонып жатыр екен. Қосайдың екі інісі мына кереметке таң-тамаша болады. Ал Қосекең өзі түк болмағандай, оларды жолға бастайды. Сөйтсе, аңыздардың айтуына қарағанда, бұл таң-тамашаны істеп кеткен Қосайдың пірі, қорғап жүретін Қыдыр иесі екенін айтысады…
Әрине, мұндайға қазіргі заман адамдарының сене қоюы қиын. Бірақ күні бүгінге дейін Қосай бабаның басына түнеп, тілектері қабыл болып жатқан адамдарды қайда қоямыз. Қазіргі Қарақалпақстанның орталығы Нөкіс қаласының маңындағы Бестөбе деген елді мекеннің қасындағы оның кесенесіне ағылып келушілер саны жыл санап көбейе түсуде. Соның ішінде атаның басына түнеп, Алладан тілек тілеген талай адамдар қатерлі дерттерінен ада болып, бала көтермеген келіншектер сәби сүйіп, тағы да басқа игілікке қолдары жетіп жатқаны рас.
Қосай ата күмбезін көтергенде маңғыстаулық Қарауылбек Оңғарбайұлы ағамыз келген жұрт қолтаңбасын қалдырып кетсін деп, оның басына қалың дәптер қойғызған екен. Сондағы жазуларға қарасаңыз Қазақстанның бүкіл аймағы ғана емес, бір шеті Ираннан, Ауғанстаннан, Өзбекстан мен Түркіменстаннан қаптап келіп жатқан адамдарды көрер едіңіз. Қасиеті болмаса шекара асып, халық алыстан келер ме еді?
Қосайдың туған жылы жөнінде нақты дерек жоқ. Бірақ оның Хақназар ханның тұсында ел билігінің белсенді ортасында болғаны мәлім. Осыған дәлел ретінде көп білетін шежірешілердің бірі Қаржаубайдан Қосай туралы мынадай сөз қалған:
Хақназар хан кеңесшісі белгілім,
Билікпен сақтай білген елдігін,
Түркістанды Баба Сұлтан шапқанда
Елге үлгі, аңыз болған ерлігің…
Хақназар хан қазақ даласында ХVІ ғасырдың ортасынан аяғына дейін хан болғаны белгілі. Нақтырақ айтсақ, Қазақ энциклопедиясында оны 1538-1580 жылдар аралығында 42 жыл хан болған деп көрсетеді. Қосай сол ханның оң тізесін баса отыратын серігі, жауға шапса қол бастайтын сардары, дауға салса сөз бастайтын шешені, қиын түйін болғанда ақыл берер кеңесшісі болыпты. Қазақ даласына төнген сол тұстағы барлық шайқастарда да ол көзге түскен. Сонымен бірге құба қалмақ шапқыншылықтарында да ханның оң көзі болып, жаудың бетін қайтарған. Жоңғар, Хиуа шапқыншыларымен айқастарда да ол талай рет ерлік көрсеткен. Құба қалмақ заманындағы бір шайқаста ол жаудың бас батыры Доржы палуанды жеңіп, қазақ қолына қайрат береді. Тағы бірде ойраттың Хорыл батырын да ат артына бөктеріп, еліне олжа салады. Қазақтың астанасы Түркістан қаласын Баба Сұлтан шапқанда алаш деп атқа мінген қалың қолдың басында да Қосай болып, жаудың бетін қайтарады. Міне, осындай оқиғалар оның даңқын қалың қазақ даласына танытып, елі "Ер Қосай" деп оны төбелеріне ту етеді.
Хақназар ханнан кейін қазақ даласын оның баласы Шығай ханның басқарғаны белгілі. Энциклопедияда оның хандық дәуірі 1580 мен 1582 жылдар аралығы деп көрсетілген. Хақназар өлген кезде Қосай 70-тен асқан қарт адам екен. Ол жас ханмен тіл табыса алмайды. Сол себептен де болса керек, Қосай бастаған 40 мың үйлі исі алшын әулеті Сыр бойынан ауа көшіп, Нұрата, Кенимех жағына қарай бағыт алады. Бұл туралы "Кіші жүздің шежіресінде" де (құрастырған Х.Мәденов) айтылады. Ал аузы дуалы, қасиетті ақсақалды қадірлемеген Шығай ханның өзі де ұзақ уақыт хан болып тұра алмай, екі жылға жетпейтін уақытта тағынан түседі…
Міне, осы және көптеген көнекөз қарттарымыздың айтуымен Қосайдың туған жылы жуық шамамен 1507 жылға келеді. Сөйтіп, алдымыздағы 2007 жылы ұлы бабаға 500 жыл толғалы отыр.
Қарияларымыздың, сұңғыла шежірешілеріміздің айтуынша Қосай ата 87 жасында дүниеден өтіпті. Оның бейіті жоғарыда айтқанымыздай, Нөкіс қаласының түбіндегі Бестөбе деген елді мекеннің жанында. Еліміз егемендігін алғаннан кейін оның ұрпақтары басына айшықты мұнара орнатқан. Оның күмбезі сонадайдан мен мұндалап көрініп тұрады.
Қосайдың қасиеттері туралы жазған адам көп. Соның ішінде жаңаөзендік Өмірзақ Қалбайұлы "Ер Қосай" атты дастан шығарған. Онда Өмекең:
Ер Қосай ер де болған, пір де болған,
Қосылып жақсылармен бірге болған.
Кіші жүз қалың алшын ортасында
Байұлы он екі ата ірге болған.
Тұтқасын халқы қадір өзін сыйлап,
Орыны көп ішінде төрде болған.
Бір көзі елдің шеті жауда болған,
Бір сөзі әділ төре дауда болған", — деп оның кейпін кейінгіге дәл берген секілді. Сол айтпақшы Қосай жалпы адай елінің сиынатын аруағына айналған адам. Бекет Ата пір шыққанға дейін мұндағы жұрт Қосайдың рухына тәу еткен. Халық арасында айтылатын мынадай аңыздар бар. Егер ел жасақ жинап, жауға аттанатын болса, қолдың басшылары: "Араларыңда Қосайдан кім бар?" деп айғайлайды екен. Қолдың ішінде Қосай ұрпағынан адам болмаса, онда жол болмайды деп ойлап, аттанысты кейінге қалдырып отырған. Немесе сол маңдағы жақын ауылдарда бар болса, Қосай атаның ұрпағының үйіне түсіп, оның рухына бағыштап мал сойып, дәм беріп, құран оқытқаннан кейін ғана жолға шығады екен. Қарақалпақстандық шайыр Кенжеғали Тұрмағанбетұлының аузынан жазылып алынған өлеңде:
Қосайдан ұрпақ бар жерде,
Басқалар бата қылмаған.
Қысылған кезде, тар жерде
"Иә, Қосай" десе қолдаған.
Қосайдан біреу болмаса
Әскер де жауға шаппаған.
Атамыз Қосай қолдаса,
Қас жауын жеңген, таптаған, — деген жолдар бар. Ол да Қосай атаның атағын ұрпағы қалай пір тұтқандығын қостайды.
Қосайдың жеке өміріне қатысты төменде баяндағалы отырған оқиғаны барлық дерлік шежірешілер айтқан. Соның ішінде маңғыстаулық Өмірзақ Қалбайұлының "Ер Қосай" дастанында бұл оқиға егжей-тегжейлі жырланған. Айта кететін бір жәйт, бұл шығармамен 1982 жылы танысқан қазақтың ғұлама ғалымы, академик Әлкей Марғұлан оған жоғары баға берген. Сол жылы тағы бір аса көрнекті ғалымымыз Рахманқұл Бердібаев та бұл туралы арнайы мақала жазған.
Сонымен… Ол батырдың шау тартқан шағында болған оқиға сияқты. Қосай атамыздың Әлдеке, Төлен, Сүйін деген үш ұлы болады. Батыр бұл кезде ата атанып, өзінің батыр туған үш ұлынан Бегалы, Бердіқожа, Қуаныш, Кеніш, Едіге, Ермек есімді алты немере сүйіп, төрт құбыласы түгел болып отырған шағы екен… Бір күні Қосайдың Ақпан деген өркөкіректеу бір інісі көршілес отырған шекті руының біраз малын барымталап айдап алып келеді. Қазақтың малы — жаны деген сөз бар, кісі ақысын жеме, біреудің малын қайтар, обал болады дегенге інісі көнбейді. Оны көндіре алмаған Қосай қатты налиды. Бұл туралы Өмірзақ Қалбайұлының аталмыш дастанында былай суреттеліпті:
"Қайтейін, басың қатты,
тентегім!" деп,
Ер Қосай түр көрсетті қиналғандай.
"Түбі бірге түтпейді", деген мысал,
Сонда да қала берді тілге салмай.
"Ақпаным, жау жағымда айбатым" деп,
Көрінер көп ішінде қайратың деп,
Осындай кейде қимыл, іс қыласың,
Көңіліңе сай болғасын қайратың деп…
Кешікпей алты шектіден қуғыншы келеді, оның ішінде қасиетті адам, мал иесі Әлменқожа да болады. Қазақтың дауы қисынымен ұтады ғой, олар малдарын алған Қосай ауылдары екенін айтып, көп деректерін жайып салады. Мойындамасқа лажы болмаса да Қосай інісін ұстап беруге қимай, "көргенім жоқ" деп жалған сөйлеуге мәжбүр болады. Қосайдай әулие адамға бұл жараспайтын қылық екен, осы сөзді бекер айттым-ау деп өзі де көп уақыт құса болып жүреді. Ал әлімдер мұның жалған сөйлегеніне жағасын ұстап, налып кетіп қалады…
Сонымен біраз уақыт өтеді. Күз өтіп, қыс келеді. Сырдың суы қатып, шаруа жайымен ел қыстауға көшуге бет алады. Қосайдың інілері елмен бірге арғы жаққа көшейік десіп ақыл сұрап, ағасына келеді. Ал батыр болса, жорыққа кеткен Әлдеке мен Төлен деген балаларын тосатынын айтып, інілеріне көше беруге рұқсатын береді. Содан бірер аптадан кейін сапарға кеткен балалары оралған соң Қосай ауылы да Сырдан әрі асып көшуге бет алады. Шежірешілердің айтуына қарағанда, осының алдында Қосай жаман түс көріп, одан тұла-бойы түршігіп, қатты түңілген екен. Бірақ ондай-мұндайдан үрке берсе батыр бола ма, көшті тоқтатпай, інілерінің ауылдары кеткен жаққа бұлар да шығады. Сөйтіп, қалың көш дарияны кешіп, ортасына келгенде, кенеттен дауыл соғып, мұз жарылып, дүние астан-кестен болады. Алланың құдіретімен сол сүргіннен көш бастаған Қосай ата ғана арғы жаққа аман өтеді. Бұл оқиғаның растығы сол, оны маңғыстаулық барлық жыршылар, көнекөз шежірешілердің бәрі де айтқан. Ал Өмірзақ Қалбайұлының дастанында оқиғаның соңы былай суреттеледі:
…Әп-сәтте ауылы да жоқ, қауым да жоқ,
Тып-тыныш, дауыл да жоқ, жауын да жоқ.
Ешнәрсе болмағандай, көрмегендей,
Бір белгі Сырдың аққан суында жоқ.
…Шашылған кереге мен уықтары,
Шаңырақ, күлдіруіш сынықтары.
Әр жерде ағарады су бетінде –
Шамасы келіндердің жаулықтары…
…Ер Қосай қапаланып айтты сонда:
"Оу, менің шейіт кеткен шырақтарым,
Ол дүние асыл болғай мұраттарың.
Күнінде маһшар аман табысармыз
Көргенше хош болыңдар, қарақтарым!"
Осындай қанды апаттың тарихта болғаны рас. Одан кеше ғана болып-толып отырған Қосай ауылынан ақсақалдың өзі ғана қалады.
Қайғыдан қаусап қалған қартты бағу үшін Тәзіке деген інісі оны қолына алады. Тәзікенің Ақыл есімді әйелі де көреген жан екен, ол қайғыдан қанша шөгіп кетсе де Қосайдың еркектік қуатының барын аңдап, күйеуін оған әйел алып бермекке азғырады. Басында ағасын баға алмады деген атаққа қалармыз десе де, әйелдің ақылды сөздері көкейіне қонған Тәзіке оның айтқанына көнеді. Сөйтіп, көрші қонған Ата түрікпен руының Сейітбеглі ишан деген кісісінің мұзда жығылғаннан аяғы мертіккен Оғылмеңлі атты ақсақ қызын қалыңын төлеп алып береді. Түрікпен қызы анамыздың келген аяғы құтты болып, кеше ғана қу бас болып қала жаздаған Қосай атамызға бірінен соң бірі — алты ұл тауып береді. Олардың есімдері Байбол, Тіней, Әйтей, Бегей, Бәли және ең кенжесі Сүйіндік.
Қосай атамыздың Байбол, Тіней, Бәли және Сүйіндік деген балаларының ұрпағы қалың өсіп, әрқайсысы үлкен руларға айналды. Соның ішінде "жаман адай" атанған Сүйіндік ұрпақтарының өзі осы күні жуық шамамен 700 шаңыраққа жеткен екен… Сүйіндіктің "жаман" аталу себебі де қызық. Ол Қосай бабамыздың 82 жасында көрген сүт кенжесі екен. Атамыз оны алдына алып отырып, "тірі болсын, тірі болса адайдың бірі болар, жақсысы болсын, жақсысы болмаса жаманы-ақ болар" депті. Аузы дуалы қарттың осы сөзіне тас кенедей жабыса кетіп, Сүйіндікті жұрт жасынан "жаман адай" деп атап кетіпті.
Осы түрікпен анамыздан тараған Қосай бабамыздың ұрпағы қазір сегіз арыс адайдың есебінде. Арғы аналары түрікпен болғандықтан оларды "түрікпен адай" деп атайды. Соның ішінде Байболдың ұрпағы Есембет, Есенқұл, Мәмбетқұл, Жұлдыз атты балаларының санына қарай "төрт Байбол" атанып, қалың өскен бір ру болып кетті.
Сол секілді түрікпен қызы, Оғылмеңлі шешеміз де медреседе оқыған көзі ашық, оның үстіне аузы дуалы ақылды ана болыпты. Ол Байболының ұрпағы қалың өсер, іштерінен батырлары мен билері де көп шығар, Тінейдің ұрпағы бай болар, Бәлиімнің ұрпағы әнші, өнерпаз болар, Сүйіндігім әкесін көп төңіректейді, қара шаңырақ иесі сол болар, ұрпақтары сөзге шешен, құйма құлақ, дуалы ауыз болар деп жорыған екен. Көбіне-көп оның айтқандары келді. Байбол атаның тұқымынан иісі Кіші жүзге, қалса бүкіл қазақ даласына аты шыққан Есенқұлдың Есегі, Мәмбетқұлдың Тоқтамыс пен Тоқпанбеті, Жұлдыздың Жылқыайдары мен Олжабайы, Есембеттің Бердібегі, Айтқұлдың Атағазысы секілді батырлар, Есембет, Мерген, Қадір Қалдыбай секілді билер, Есембеттің Өткілбайы, Есектің Оңайбайы, Шалбардың Көшені мен Тілепі секілді аса үлкен қайырымды байлар шыққан…
Ер Қосайдың екінші баласы Тінейдің ішінен батырдың шөбересі Тәңірбергеннің аты ауызға көбірек ілінген. Ол әрі батыр, әрі шешен адам болған екен. Бірде ол қалмақтың Оғыржық деген ханын шауып, жорықтан олжалы оралып келе жатса, жастайынан бірге өскен досы Жомарт батыр алдынан шығып сауға сұрайды. Сонда Тәңірберген не қалайсың дегенде Жомарт: қалағанымды берсең жауыңның ақбоз атын мінбей бер, ақсауытын кимей бер, қызы Ақсұлуын сүймей бер. Бәрін бермесең де осылардың бірін бер деген екен. Сонда Тәңірберген досына осының бірін қала дегенде Ақсұлуды қалапты…
Қосай атамыздың тағы бір ұлы Бәли атамыздың ұрпағы да қалың өскен. Олардың арасынан Оғынмеңлі анамыздың болжамы дөп келіп, ән-мен жырға құмар өнерпаздар да көп шықты. Солардың ішінде Қашаған жырау, кейін оның ізін басқан Шадыман Үсенбаев, Көшен Өсербаев, т.б. секілді жыр сүлейлерін айтуға болады.
Ал атаның қарашаңырағын ұстап қалған кенжесі Сүйіндіктің ұрпағы да қалың өскенін жоғарыда айттық. Соның ішінде оның немересі Бөгелі атамыз иісі Кіші жүздің таңдаулы билерінің бірі болыпты.
Сүйіндік – "жаман адай", Бөгелі, Қарпық,
Өткен жоқ осылардан ешкім артық.
Кіші жүз қазағымның билері де
Кеткен жоқ барлығы да бұдан асып, — деп атақты ақын, композитор Мұрат Өскінбаевтың айтқаны бар. Сондай-ақ Қарпық, Қараменде, Жанан, Жанғабыл, Амандық билердің де атағы адай баласына танымал болып, атақты болған. Бүкіл қазақ елінің мақтанышына айналған дүлдүл ақын, күміс көмей әнші Нұрым Шыршағұлұлы мен Тастемір, мемлекет қайраткері Шишан Оразбаев, Кеңестер елі парламентінің алғашқы мүшесі болған Бисақан Кенжебеков осы атаның "шашқан тұқым-тарысы". Иншалла, Қосай балалары міне, осындай!
Қабанбайдың қосағы
Ол атақты Малайсары батырдың қарындасы Майсара сұлу еді
Тоқтар БЕЙІСҚҰЛОВ.
Қабанбай батыр... Тәуелсіздік жылдарынан бері бұл бабамыздың ерлігін дәріптеуге кең жол ашылды. Оған соңғы 15 жыл ішінде елімізде, Қытай мен Моңғолияда жарық көрген 20-ға жуық дастан мен роман, жыр-қисса мен зерттеу еңбектер анық дәлел. Бұл жолы біз батырдың жорық жолы емес, оған адал жар бола білген Майсара жөнінде сыр тартсақ дейміз. Түрлі зерттеулерден байқағанымыз, оның, негізінен, үш жансерігі болған сияқты. Ол – Қубас ат, адал жары Майсара және ер қызы Назым. Әсіресе Майсараның орны ерекше бопты. Ол жорықта ерлік көрсеткен қарулас серігі, өмір бойы айнымаған ақ жүректі зайыбы, дастарқаны мол, пейілі кең, үйіне ұйытқы болған дархан мінезді жан екен. Бұл қысқа тұжырым ғана, енді мысалға жүгінейік.
Майсараны алғаш І.Есенберлиннің "Жанталас" романында кездестірдік. Онда аты Гәуһар делінген. "1723 жылы жоңғарлар жетпіс бес мың қолмен жеті топқа бөлініп, тұтас қазақ сахарасына шабуылға өтеді" ("Қаракерей Қабанбай". 2000 ж., 50-б.). Ал 1724 жылы Түркістанға қауып төндіреді. Осы жақта Қабанбай да жауға қарсы күресті ұйымдастырушы болып жүреді. Бұл жердегі күштің жетпейтінін сезген ол мұндағы батырларға тапсырмалар беріп, өзі қалың қол жинап келу үшін Арқаға аттанады. Бар қазақты көтеру керек деп есептеген ол атқа мініп жүрмек болады. Сол мезетте атын жетелеп "сусар бөрік киген сұңғақ бойлы, бота көз аққұба бойжеткен алдынан көлденең тарта береді".
Одан кейінгі әсерлі сәт осы "Жанталас" романында былай суреттеледі. "Батырдың жолы болар ма екен, өзім аттандырайыншы, – деді маржандай әппақ тісін көрсете күлімсіреп, сөйтті де тізгінді қолына алып, үзеңгісін аяғына салған қас батырдың қолтығынан үстап, жоғары көтере бастады…
– Рахмет, құрбым, – деді Қабанбай жүрегі кенет дүрсілдеп, — айдын көлдің аққуы аттандырды ғой, жолым болады екен!…
– Айтқаныңыз келсін!
– Қош бол, қарындасым!… – Қабанбай атының басын тежей қалды. – Кездесе алмай қалсам, ең болмаса біліп кетейін, атың кім, қарындасым?
– Атым Гәуһар… Бәсентиін Малайсары батырдың қарындасымын, — қыз бұ жолы сүйріктей әппақ саусақтарын ұсынды. – Алла сау-сәламат көрісуге жазсын!
– Айтқаның келсін, қарындасым! Қош бол!
– Қош болыңыз!" (24-б.). Қабанбай ұзап барып артына қараса, Гәуһар ақ орамалын алып екі-үш рет бұлғайды. "Гәуһар десе Гәуһар екен" деп Қабанбай іші елжіреп, жүрегі өрекпіп ұзай береді. Бұл екеуінің алғаш танысқаны, тілдескені. Қандай инабатты, әдепті, тіпті мәдениетті түсінісу, сөйлесу. Лебізінен еркелік те, тектілік те сезіледі.
Шынтуйатына келгенде Гәуһардың ерке болып өсетін жөні де бар екен. Туған ағасы Малайсары да аттың жалында, түйенің қомында жүріп, Қабанбай және басқа батырлармен қатар үнемі сапта болып, жан аямай жауға қарсы соғысқан аты әйгілінің бірі еді. Қарындасы Гәуһар да соның қасында жүріп сан жорыққа қатысқан ержүрек қыз.
Қ.Жұмаділовтің "Дарабоз" дилогиясында Гәуһар қыз есімі Майсара деп аталады. Шын атын жұрт өзгертіп Гәуһар деп атап кеткен көрінеді. Кейінгі кездегі байқауымызша, осы есімі тұрақты айтылатын болып жүр. Қ.Жұмаділов оның Қабанбай батырмен алғаш жүзбе-жүз келіп, тілге келуіне қызықты мына бір штрихты келтіреді.
Түркістанды қорғау кезінде осы жақта болған Қабанбай көзі түсіп, ынтызары ауып жүрсе де Гәуһарға ләм дей алмай, өзін тежей береді екен. Бұрын үйленгендігі, екі-үш баланың әкесі болғандығы себеп бұған. Соның шешілуін жоқ жерден келген ажалдан Қабанбайды Майсараның құтқарып қалуы сәтін келтірген. Ол былай бопты. Бірде Қабанбайдың шатырдан шыққан кезін аңдып жау оны атып өлтірмек болыпты. Соны байқап қалған Майсара садақ оғымен жансызды сұлатып салған. Соны көрген батыр: "Мені ажалдан алып қалған ақ тілеулі періштем өзің екенсің ғой… Міне, мен бүгіннен бастап сенің жаудан түсірген олжаңмын. Ендігі өмірім сенікі", депті. Майсара қалай құп алмасын мұндай жөн сөзді. Бұл жерде Қ.Жұмаділов екі мәселеге назар аудартады: біріншісі – Майсараның қағылездігі, мергендігі, екіншісі – сүйіскен екі жүректің алғаш табысуы.
Жазушы Қ.Жұмаділов "Дарабоз" дилогиясында Майсараның батырға ұқсас бейнесін іші-бауырыңды елжіретіп жіберерліктей етіп былай суреттейді: "Аяғына шоңқима көксауыр етік, үстіне кестелі жарғақ шалбар, қатипа камзол киіп алған. Оның сыртында жеңіл бектер сауыт, басында алтындаған болат дулыға. Кемер белдікке қыстырып қойған қос өрім қолаң шашқа, жәудіреген ұялы нәркес көз бен қайқы кірпікке қарап айырмасаң, саптағы сарбаздай болған да қалған". Жас кезінде де талай жорыққа қатысқанда Майсара осылай сапқа қосылатын болған ғой. Ал әлгі киінісі ұзақ бір жолға шыққанын білдіреді. Жазушының өз уақытындағыдай бейнелеп беруінде еш мін жоқ.
Майсараның ерлігін паш ететін жәйттерді жоғарыдағы кітаптардан басқа да еңбектерден ұшыратамыз. Жас арудың бір ерекшелігі асқан сұлулығы, көз тоймас әсемдігі болса, екіншісі – ел есінде "Гәуһар батыр" аты қалған жаужүрек ерлігі еді. "Қаракерей Қабанбай" кітабында З.Сәнік пен Б.Садықан "Кіші жүздің ханы Әбілқайыр отыз мың әскер, орта жүзден Сәмеке жиырма мың әскер дайындап, Қабанбайдың бас сардарлығымен жоңғарларға қарсы шабуылға өтпек болып жатқанда, "Гәуһар жоңғарлардың қоршауын ерлікпен бұзып шығып, Қабанбайдың қасына барып, оларды жау жағдайы жөнінде толық мәліметпен қамдайды", – деп жазады (40-б.).
Бұдан бұрын жазылған "Жанталаста" І.Есенберлин Майсараның-Гәуһардың қайсарлығын, беріктігін, жүректілігін, еліне берілгендігін суреттегенде өзінің де алабұртып, іштей толқып отырғанын сезінесің. Жоңғарлар Түркістанға шабуыл жасамақ күндерінің бірінде Әбілқайыр ханға хабар бермек боп бір қыз шауып келе жатады. Бір топ адаммен шолғынға шыққан Сыбан Раптанның қызы Хоча оны байқап қалып артынан қуа жөнеледі. Зорға дегенде қуып жетіп, қолындағы қыларқанын лақтырып қыздың мойнына салып, қолға түсіреді. Қайда, неге бара жатқанын сұрап әурелейді. Қыз бір айтқан сөзінен қайтпайды: "Мен сендерге ештеңе айтпаймын, өлтірсеңдер өлтіре беріңдер", деп қасарысып тұрып алады. Сонда қыздың қайсарлығына ызаға булыққан Хоча оны өлтіруге бұйырады. Жас ноян Шәңгерек арашаға түседі. Қыздың сұлулығы ноянның жүрегіне ұшқын тастап жібергендей болады бір жағынан. Болашақ қосағы болмақ Шәңгеректі қызғанып не істерін білмей аласұрады Хоча. Сол кезде шолғыншылар бір қазақ жігітін ұстап әкеледі. Енді қыздың көзінше жігіттің тақымына қыларқан салып, бір-екі бұраттырады. Жігіттің құлындағы дауысы жан түршігерлік боп шығады. Соның бәрін көріп отырған қыз сұп-сұр болып, ернін тістеп міз бақпайды, нәзік жанды болса да, көзіне жас та іркілмейді. Тағы бұраңдар деп Хоча бұйрық бергенде тұтқын жігіт шыдамай сұрақтарына жауап беруге ыңғай білдіреді. Сөйтіп ол өзінің Әбілқайырдың барлаушысы екенін, Әбілқайыр мен Сәмекенің қанша қолы барын, қазір қай жерде, Түркістанға қарай қашан аттанбақ болып жатқанын айтып береді. Манадан бері жігітке жиіркенішпен өшіге қарап тұрған қыз шалт қимылмен атылып, жетіп келіп, қолындағы алмас кездікті жігітке сілтеп үлгереді. Кездік дәл жүрек тұсынан қадалады. Сол қызды ақыры Шәңгерек ноян ретін келтіріп босатып жібереді. Тұла бойы ашу-ыза кернеген Хочаға "Қызды мен босатпағанымда сен оны бәрібір өлтіретін едің", – дейді Шәңгерек. Қызғаныштан не істерін білмей жүрген Хочаға: бұл себеп болып, жас ноянды ол да өлтіреді. Қыз босап шыққан бойда Әбілқайыр ханның әскеріне қарай тартып отырады. Ханға жоңғар шапқыншылары жөнінде керекті мәліметтер жеткізеді. Бұл ер қыз – Гәуһар еді. Оның сұлулығы мен қайсарлығына бас ұрған жоңғар нояны Шәңгерек одан гөрі өзінің өлгенін артық санайды, сол үшін ол мерт етіледі. Егер Гәуһардай қыз кездеспесе, тірі жүріп, Хочамен қосылар ма еді, қайтар еді.
Қызықты бір мағлұмат мынау – әлгі Хоча кейін Абылайханның көп әйелдерінің бірі болған екен. Шәңгеректің Гәуһарға ғашық болып қалып, ол үшін өзін өлімге қиюы тегін болмаса керек. Гәуһарға көздің сұғын қадаған жалғыз Шәңгерек емес екен. "Сан айқастан өткен, сонау Қытайдың шекарасындағы Халкадан Түркістанға дейін адамзаттың нелер сымбаттысын кездестірген қалмақ жауынгерлері Гәуһарды көргенде, мөлдір су түбінде жатқан жарқыраған гәуһар тасты көргендей естері шықты. Шәңгерек ноянның бірден Гәуһарды өлімге қимай араша түсуі де содан еді", — деп жазған І.Есенберлин ("Жанталас". 1976, 65-б.). Cөйтіп қаламгер көсіліп жатқан ұлан-ғайыр кең далада Гәуһардан асқан сұлу жоқтығын мақтаныш ете суреттеген.
Батырдың бәйбішесі, яғни алғашқы зайыбы керей қызы Ханбибі екен. Қабанбайдан, Қ.Жұмаділов пен З.Сәніктің айтуларына қарағанда, жеті ұл, бес қыз тараған көрінеді. Солардың ішінде Қабдеш Үмбетей, Сырымбет, Байтоқ, Едіге Ханбибіден, Әлі мен Назым қыз Майсарадан десе, Зейнолла Үмбетей, Кішкентай, Сырымбет, Едіге, Байтоқ, Дойнақ, Әлі деп жеті ұлдың атын атайды, қайсысы қай әйелден екенін көрсетпейді. Қалайда ұрпақ жалғастығының белгісіндей болған балпанақтай жеті ұл батырға зор қуаныш әрі үлкен мақтаныш әкелсе керек. Олар "Жеті Қабанбай" атанған.
Үздіксіз жортуылда жүріп, анда-санда от басына келіп кетіп жүргені болмаса, үй шаруасына қарайтын, әйелдері мен балаларына көңіл бөлетін батырдың мұршасы да жоқ еді. Сондықтан бар ауыртпалық екі әйелдің мойнына түсетін. Сол жағынан қарағанда Майсараның тағы бір қыры, басқалардан бөлек ерекшелігі айқын аңғарылады. Ол – оның күншіл еместігі, Ханбибінің үлкендігін сыйлап, тіл табысып, көкірек көзімен түсініп Қабанбай шаңырағын шайқалтпай, үй-жайына ешбір дақ түсіртпей керегесін кең ұстай білуі. Екі әйел екі отау тігіп, екі бөлек отырса да сыйласып жүрген. Ол Ханбибіге де байланысты еді. Бәйбіше өктем мінез көрсетпеген. Екеуі де өсек-аяңнан аулақ болыпты. Той-томалақты, әртүрлі қызық-қуанышты екеуі ортақ санаған. Сондықтан Қабанбайдың төңірегіндегі батырларға аяқтарынан тік тұрып құрмет-қошемет көрсету жазылып қойған ереже сияқты еді оларға.
Бұдан Майсара – Гәуһардың қонақжайлылы ерекше көрініс береді. Бірде Қабанбай топ адаммен Майсара отырған отауына келеді. Сол сәтті Қ.Жұмаділов: "Ақ кимешек-шаршысы, қос етек көйлегі мен оқалы камзолы зипа бойына құп жарасқан, дәденді сұлу әйел жаңа үй сарайында жасы үлкендерге алыстан иіліп сәлем етіп, қашанғы әдеті бойынша күйеуінің атын өзі келіп ұстаған", - деп бейнелі суреттейді. ("Дарабоз". Бірінші кітап. 65-б.).
Майсараның тағы бір ерекшелігін атар болсақ, ол оның балаларына деген ілтипаты, олардың жан-жақты тәрбие көрген азамат болып өсуіне мән беруі. Қабанбайдың кенже ұлы Әлі абыздыққа дейін жеткен. Өзінің құрсағынан туған Әліні әулетті де өнегелі жердің қызына үйлендіруді армандайды Майсара. Келінді өзі таңдап, оны құтты орнына қондыру үшін барын салады. Сөйтіп Қызай елінің Қарқара деген қызына үйлендіреді. Той жасау қамының қарбаласын Ханбибі мен Майсара басқарады. Тойға аттанған адамдардың сән-салтанаты қандай керемет. Сол көріністі көрсете келіп Қ.Жұмаділов Майсараны ерекшелей бейнелейді: "…Өңі таймаған, өз жасына лайық көрікті, кербез бәйбіше боп толысқан Майсараның бүгінгі салтанаты ерекше. Ол қазір күміс ер-тұрманды жалдас торының үстінде шалқия түсіп, кілең киіт, жыртыс артқан жүкті түйені өзі жетелеп келеді. Бір арманға қолы жеткендей әлі сыны кетпеген ақсары жүзінде қуаныш нұры шалқиды. Солай болатын да жөні бар. Өйткені, бұл Майсараның өзі таңдап, еңбектеніп түсірген алғашқы келіні". ("Дарабоз". Екінші кітап. 220-б.). Бұл екінші келін, алғашқысы қалмақ қызы Мүней (оны Мөней деп те атайды).
Майсара қызы Назымға да көп көңіл бөлген. Өзін баулыған ағасы Малайсары сияқты, ол да қызын еркін өсірген, ұлша киіндіріп, "ерке, шолжаң" қып өсірген. Одан ол әдепсіз, көргенсіз, ұятсыз болған жоқ. Үлкендерді сыйлау, алдарынан өтпеу, иіліп сәлем беру сияқты ибалы, әдепті мінез Майсарадан қонған десе болады. Анасы оны садақ ату, семсерлесу тәсілдеріне де жаттықтырады, ерлікке, батылдыққа баулиды. "Әке көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер" демекші, Назым өжеттілігімен, қайсарлығымен көзге түсіп, батырлардың сапына қосылып, Қабанбайдың жорықтардағы серігі шешесі Майсараның орнын басады. Соның бір дәлелі – қазақ қыздар жасағын басқарған Назымның әлденеше рет соғыста ерлік көрсеткенін, атойлап қамал бұзғанын ескеріп Абылайханның өзі оған алтын кісе сыйлапты, Назымның осындай ержүрек болып өсуі – Майсара тәрбиесінің жемісі, сөйтіп қызы да "Назым батыр" атанған.
Бөле-жара айтатын нәрсе, Майсара "ғұмырында батырдың көңіл-күйіне кірбің түсіріп көрмеген" екен. Сондықтан о дүниелік болар шағында Қабанбай риза көңілін былай білдіреді: "Сен екеуміз аттың жалы, атанның қомында, жорықта жүріп табысып едік. Өзіңнің туған ағаң – марқұм Малайсары батыр сен екеумізге батасын беріп еді… Тосын төгілген жастық жалын, асау арын саған келіп байсал тапқан. Одан ары төсек желігін іздеген мен жоқ. Ханбибі екеуің от басының құты, қос қанатым, қос тұғырым болдыңдар. "Күндестің күлі де күндес", дейтін ырың-жырың біздің шаңыраққа бас сұқпапты. Сол үшін де рахмет сендерге. Не дейін, тәңірім осы берекелеріңнен айырмасын! Жаман айтпай жақсы жоқ, мен олай-бұлай боп кетсем, балалардың арасына жік түсірмей, ауыл-аймаққа ұйытқы болыңдар!"
Майсараға батыр ризалығы үлкен баға, одан артық сыйдың керегі жоқ. Ал айтқан аманаты – зор міндет, ауыр жүк. Толқып, толғанып шерткен сырында батырдың жан-жүрегінде қылаудай реніштің ізі сезілмейді, қайта риясыз ризалық пен үй-іші, ел-жұрт іргесі сөгіліп, шаңырақ шайқалмай, береке-бірлігі берік болуы қамын ойлаған арманы аңғарылады. Қабанбай ұрпағының өсіп-өркендеп шартарапқа тарағаны сол аманаттың орындалуының дәлелі деп білеміз.
В этой группе, возможно, есть записи, доступные только её участникам.
Чтобы их читать, Вам нужно вступить в группу
Чтобы их читать, Вам нужно вступить в группу
