Махаббатты өзенге емес, көлге емес, тек қана теңізге
теңестіруге болады. Теңіз сияқты мұның да бетінде тулаған толқындар жүреді, түбінде ғажайып сырлы тереңдік жатады. Теңізді бірінші рет көрген адам оның суының ащы немесе тұщы екенін, астында не барын бірден білмейді. Мұңы теңізге түсіп көріп, түбіне талай сүңгіген адам ғана айта алады. Ғашық адам сүйгенінің бойынан сұлулықтан басқа да асыл қасиеттер іздейді. Ол қасиеттер: ақылдылық, адамгершілік, сыпайылық, сыйластық, еңбексүйгіштік болса керек...

Ана тiлi мен казак кызы. Маган осы екi соз бiр-бiрiнен ажырагысыз табиги тутасып кеткен киелi угым тарiздi корiнедi. Ангарганга ананын ак сутi мен аялы алаканысыз ана тiлiнiн канат жаюы мумкiн бе, сiра. Менiнше, мумкiн емес.
Мен бул такырып бойынша соз козгау ушiн коп ойландым, коп толгандым. Казактын халык олендерi мен макал-мателдерiн, ертегi-аныз ангiмелерi мен эпостык жырларды, казак жазушылары мен жыраулар дуниелерiн, гуламалар толгауларын шарлап шыктым. Оз аналарымыз бен апке, карындастарымыздын таглымга толы табигатын барлап,коз алдымызда, алакан аясында оскен жане бiлiм, гылым саласындагы кыздарымыз бен немерелердiн алып отырган тарбиемен онегесiн ой алемiнен откiзiп, саралап шыккандай болдым.
Рухани тарихымыздын таргыл беттерiн парактасак, казак кыздары мен казак айелдерi, жалпы аналар алемi туралы толганбаган тулгалар сирек екен. Онын устiне журек тербер, сезiм коздырар казактын халык андерiне, немесе макал-мателдерiне бiр сат конiл аударып корелiкшi. Ненi мензеп, не айтар екен. Буларда аналарга, кыздарга тан арi тарбиелiк, арi тагылымдык манi ерекше толгамдар бар. Соларды саралай келе мынадай соз уйiрлерiн байкадык. Арине алгi такырыптардын барiн толык баяндау мумкiн емес. Сондыктан бул жолы халыктык макал-мателдер тонiрегiнде гана кейбiр ойларды алкага салган жон-ау дедiк. Сонымен, ой козгайык.
Казак кауымында кыз баланын орны айрыкша болган. Оны мынандай макал-мателдерден анык ангарамыз. Ата-бабаларымыз кызды конак деп есептеп, барган жерде багынын ашылуын уйде отырьп камдаган. Барынша iзеттi, сыпайы, мейiрiмдi де iсмер, кылыкты да кырмызы болуын унемi кадагалап отырган. Еркiн устаган, бiрак тым еркiнсiтпеген.
«Кыз - орiс, ул - коныс» деп бiлгендiктен казекем орiсiн кенейтер кыз балага айрыкша конiл болген. «Кыз мiнездi келсiн, ул онерлi келсiн» дей отырып, «кызга кырык уйден тиым» жасайды. Кыз тарбиесiндегi женге ролi де козден таса болмайды. «Кызы бар уйдiн женгесi суйкiмдi келедi».
Ойткенi аке-шеше айта алмайтын сырды женге жеткiзедi. Кыздын балгын болмыс-бiтiмi мен тарбиесiнiн басы-касында аяулы женгелер журедi. Суйген жiгiтi мен екi арадагы адептi карым-катынастын табиги орбуiне сеп болатын осы женгелер. Буларды женгетайлармен алмастыруга болмайды.
Ата-ана кызынан ешнарсенi аямайды. Онын ешнарседен муктажсыз, була осуiн кадагалайды. Ойткенi кызга бергендi кызыр отейдi деп бiледi. Сонымен бiрге казекен кызды бетiмен де жiбермейдi. «Кызды кымтап устаган уялмайды» дей отырып, оларды канаттыга кактырмай, тумсыктыга шоктырмай осiрудi парыз санайды. Олардын ар-уятынын сакшысы барiне жауапты екенiн ешуакыт умытпаган. Содан да болар, бiр жагынан «кыз бен жылкы жаудікi» деп кыз тарбиесiне мейлiнше сак карайды. «Кыз бакканнан кысырак баккан онайлыгын» жадынан шыгармай баянды отанын тапканша озiнiн, жауапты екенiн еш умытпаган. Сойте тура кызды жагадагы кундыздай кутедi.
«Куйеу жаман болса кызыннан» деуiнде улкен ман бар. Озiнiн отбасында керектi тарбиенiн барiн корiп оскен кыз бала, соган коса мiнездi де кылыкты болса, парасатты да пайымды болса екен дейдi. «Кызды куте алмаган кун етедi, жiбектi туте алмаган жун етедi». Мунын кобi, негiзiнен кыздын шешесiне байланысты дуниелер. Сондыктан, кыз коретiн жiгiттер, алдымен женгесi аркылы шешесiнiн кандай адам екенiн аныктагысы келедi. «Шешесi жаманнын кызын алма», немесе «шешесiн корiп, кызын ал» деуде осындай максат бар.

Заманнын багыт-багдарына карай макал-мателдер де турленiп, озгерiске тусiп отырады. «Шешесi отырып, сой­леген кыздан безiн» деп келе, кыздын жаксысын iздейдi. «Акылды кыз бiлiмге жугiнер, акылсыз кыз созге iлiгер» деп бiледi. Осындай негiзгi тарбиелiк жумыстарды жургiзiп алган сон, казекеннiн кудайдан тiлейтiнi кызынын барган жерiне тастай батып, судай сiнуi. Барган жерiнде багынын ашылганына катты куанады, багы тайса катты куйiнедi. Коркатыны - «кайта шапкан жау жаман, кайтып келген кыз жаман» екенi.
«Шыккан кыз шиден тыскары» кыз баланын ендiгi жердегi тiршiлiгi шектеулiлеу болатыны белгiлi. Ол келiндiк жане айелдiк дауiр. Бул кыз бала ушiн мейлiнше жауапты кезен. Жана тускен келiнге сыншы да, мiншi де коп. Ол ендi торкiнiнде алган тарбиенiн каншалыкты екенiн корсетуге тиiс. Женгесi мен шешесiнен коргенiн iстеп, кайын журтынын конiлiнен шыгуга тырысады.
Казак кыздын оз журты мен бiрге кайын журтынын да тарбиеге жауапты екенiн катты сезiнедi. Онын кандай елге, кандай отбасына келiн болып тусуiне коп нарсе байланысты. «Жаксы елге тускен келiн, келiн, жаман елге тускен келiн келсап». Бул жерде кайын ененiн ролi корiне бастайды. Кобiнесе «келiннiн кайын ене топырагынан жаралгандай» болып келуiн калайды. Шынында коргендi елден шыккан кыздын косегелi елге тап болуы зор бакыттын кепiлi.
Жас келiннiн бетiн ашу расiмiне казак халкы айрыкша ман берген. Мундагы максат акыннын астарлы да ойлы, коркем де шебер тiлiмен жас келiнге келген жерiнiн улкен-кiшiсiмен, елi-журтымен таныстырып iзет-курмет кутуi озге елдерде бола бермейтiн ултымызга тан тамаша дастурдiн бiрi. Бул мангi есте калар, умытылмас саттер. Сондыктан «келiннiн бетiн кiм ашса, сол ыстык» дейтiн накыл соз коптiн кокейiнде калып койган. Сойтiп келген жерiнiн тарбиелiк мектебiнен оте бастайды.
Казактын бул тустагы тасiлi де озгеше. Ата-ене конiлiндегi ойды келiнге туралап емес, туспалдап жеткiзуге тыры­сады. Тiптi кобiнесе кызына сойлеп отырган болып, келiнiнiн кулагын дiттейдi, «Кызым саган айтамын, келiнiм сен тында» дейдi. Тубi келiннiн iс тiрлiгi «еркек уйдiн иманы, айел уйдiн жиганы, жаксы айел - ырыс, жаман айел - урыс», «бiрлiктен бездiретiн де - айел, сумдыкты сездiретiн де - айел», «ерте турган еркектiн ырысы артык, ерте турган айелдiн бiр iсi артык», «жаксы айел - жiгiт бiткенге бак», «уйдi кырык еркек толтыра алмайды, бiр айел толтырады» деген накылдарга сай жетiлуiн кадагалайды. Сонымен бiрге келген келiн татулык жаршысындай болса деп армандайды. Асiресе абысындар арасынын ынтымакты болуы козделедi. «Агайын тату болса ат коп, абысын тату болса, ас коп». «Агайыннын азары болса да безерi жок», «агайынга карап, мал осер, агашка карап тал осер».
Кыз, айел, катын, абысын-ажын, агайын туралы макал-мателдердi саралай отырып, халык даналыгына кайран каласын. Атам казак ешбiр жаргы, нускау жазып ауре болмай-ак арi кыска, арi нуска накылдармен тарбие-тагылымнын тамаша улгiсiн туйiп айтып отырган.

Осынын барiнде ананын орны айрыкша. Барлык iзгiлiк, мейiрiм, шапагат адам баласынын бойына ананын ак сутiмен дарыса керек .
«Ана сутi бой осiредi, ана тiлi ой осiредi». Арбiр ана бойындагы тагдыр берген бар асылын тогыз ай толгаткан перзентiнен аямаган. Олардын арасынан соз устаган акын да, ел коргаган батыр да, шежiре шерткен галым да, ел камын жеген дана да, улгi-онеге шашкан устаз тагысын тагы талай дулдулдер мен шешендер, омiр гой-гойiн туйiндеген шеберлер де шыккан. Ел-журтына ойран салган опасыздар да, катыгез кара ниеттiлер мен халкын канкаксаткан жауыздарда болган.
Соган карамастан, анага табынбайтын, оган токтамайтын, онын алдында тiзе букпейтiн жан сирек. «Анадан алып туады», «Ана бауырындагы булак», Сондыктан ана алдындагы карыздын отелмегенi оте ауыр. «Ананды Меккеге уш аркалап барсан да, карызыннан кутыла алмайсын», «Анасыз кыз жасауга жарымайды». Ендеше «Анага карап кыз осер, акеге карап ул осер». Сол себептi, «анасын корiп, кызын ал».
Булар ана туралы халык даналыгынан алынган бiрен-саран мысалдар гана. Тагылымга толы осынау толгауларды тарата отырып, казак тiлiнiн тупсiз де терен байлыгына, ойынды корiктендiрiп, конiл сарайынды нурландыра тусер аскан касиетiне калайша шаттанбайсыз.

Омірзак АЙТБАЙУЛЫ,
Академик

Гречкадан ботқа жасайтынын білемін, көп адамдар гречканы ұната бермейді. Сол себептен салат қылып жасайын деп едім. Естуім бар салат жасауға болады деп. Бірақ жолын білмедім. Қандай салаттар жасауға болады?

Майонезсіз жасалатын салаттар жайында жазыңыздаршы. (Тек қуырылып жасалатын керек емес).
Фунчоза салаты - морковь, лагман, піскен ет,кызыл бурыщ тагыкандайы бар

МАЙОНЕЗ:ПАЙДАСЫ МЕН ЗИЯНЫ
Күнделікті тұтынар жеңсік асымыздың бірі – майонез. Оны салатқа ғана емес, асыққанда нанға да жағып жей саламыз. Бірақ, осы майонездің адам ағзасына қаншалықты пайдалы немесе зиянды екеніне мән бермейміз. «Жақсы ас қалғанша жаман қарын жарылсын»!? Дегенмен қолына не түссе соны азық қылатын жабайы емеспіз. Сондықтан біз бүгін тұтынушылардың назарына майонездің құрамын анықтап бермекпіз. Аталмыш азықтың «жанкүйерлеріне» жек көрінішті боп қалуымыз да мүмкін.... Бірақ, «шешінген судан тайынбас» деп, бастайық ендеше!
МАЙОНЕЗДІҢ «МЕКЕНІ» ҚАЙ ЖАҚ?
Күнделікті дастарханымыздан табылатын кейбір тағамдардың тарихын қозғап, тегін зерттеп жатпайтынымыз анық қой. Ал осы майонез дегенді біздің рационымызға қосқаны үшін Сталинге рахмет айту керек екен. Өйткені кезінде майонезді азық-түлік кәртішкесіне енгізген де осы «мұртты бабамыз» көрінеді.
Ал, шындығына келсек, майонездің тарихы тереңде жатыр екен. Біздің бүгінгі күнімізге дейін майонез туралы бірнеше аңыз-әпсана сақталыпты. Олардың барлығы ХVІІІ ғасырдың буырқанған оқиғаларымен тығыз байланысты.
Сондай аңыздардың бірі былай дейді: 1757 жыл болса керек. Жерорта теңізіндегі Менорка аралының артында еуропалықтардың билеушілері өзара қырғи-қабақ соғыс жүргізіп жатады. Осы сұрапыл соғыстың ортасында майонезіміздің де тарихы басталса керек.
Алдымен Менорка аралының астанасы Маонды Ришелье герцогы бастаған француздар басып алады. Көп ұзамай қалаға ағылшындар кіреді. Ришелье өз ұстанымын аштық жарияласа да ұстап тұруға тырысып бағады. Ал қалада азық-түлік қоры таусылып, талғажау етерлік зәйтүн майы мен жұмырт-қа ғана қалады. Халық жұмыртқа қуырып жеп күн көріп жатады. Бірақ күндердің күнінде француздардың гарнизоны мен Герцог Ришельенің өзі бұл астарға қарай алмай қал-ғанда, герцогтың аспазы тапқырлық танытып кетеді. Ол жұмыртқаның сары уызын әбден ұнтап, оған қант пен тұз қосып, зәйтүн майымен араластырып жібереді. Билеуші де, әскер де риза болысып, осылайша жаңа тұздық пайда болады. Бұл тұздықты тұтқындағы қала – Маонның құрметіне «Маон тұздығы» немесе майонез деп атап кетеді.
Асхананың атжалман-білгіштері майонездің шығу тарихын тереңнен іздейді. Олардың пікірінше «есі дұрыс адам не шығатынын білмей тұрып, жұмыртқа мен майды араластыра салмайтынына» сенімді. Расында, майонездің тікелей «бабасы» - ежелгі испандық ащы тұздық – «али-оли» екен. Испан тілінен аударғанда «сарымсақ және май» деген мағынаны беретін тұздық өткір ащы, құрамы сарымсақ, жұмыртқа және майдан тұрады. Оңтүстік Еуропаның тұрғындары али-оли тұздығын ежелден біледі. Мұндай ерекше тұздық жайлы тіпті ежелгі римдік ақын Вергилий де жазып кеткен. Біздің заманымызға бұл соус «аоли» атауымен келді.
Ағзаға ПАЙДАЛЫ МА?
Майонездің құрамында адам ағзасына қажетті көптеген минералды заттар бар. Олар – майлар, көмірсулар, ақуыздар. Дегенмен майонезді үнемі пайдаланатындардың айықпас дертке шалдығатындары да бар. Шошымаңыз! Бәріне түсінікті болу үшін басынан бастайын. Бәрімізге белгілі, майонезді жұмыртқасыз және өсімдік майынсыз елестету мүмкін емес. Сүйікті тұздығымыздың ажырамас бөлшегі болған осы тағамдарды шектен тыс пайдалану – адам ағзасының әлсіреуіне әкеліп соқ-тырады. Яғни, ауыр жүкті көтере алмайтынымыз сияқты, адам ағзасы артық дәрумендер мен калорияларды көтере алмайды. Осыдан кейін барып адамның ағзасы ыдырай бастайды. Яғни ағзадағы микро заттар ауырлықтан шыдай алмай, бір-бірінен алыстап кетеді. Сондықтан майонезді шектен асыра пайдалану зиян.
Адам денсаулығы үшін дұрыс тамақтанудың маңызы зоp. Тамақтану аpқылы адам ағзаға қажетті заттаpды алады. Адам ағзасына құнарлы астың тигізер шипасы мол. Жүйелі тамақтанбау адам денсаулығына үлкен зиян тигізетінін сала ма-мандаpы да жиі айтып жүp.
Тағамның шипалы түрлерін пайдалану аpқылы түрлі ауpулаpды емдеуге болатыны ерте кезден белгілі болған. Осының нәтижесінде дені сау және әр түрлі ауруға шалдыққан адамның тиімді тамақтануын, дұрыс тамақтанудың ғылыми негіздерін зерттеу және оны ұйымдастыру әдістерімен айналысатын диетология ғылымы (грек diata – өмір сүру салты, тамақтану тәртібі, logos – ілім) қалыптасқан.

«Басқаға қуаныш сыйлай білген – ең бақытты жан» деген екен Дени Дидро. Ал сіз бір адамды болса да қуанта алдыңыз ба?
Ерікті жылулык корсете билу,жанашыр болу дегеніміз риясыз мейірімділік көрсету, жаңа дағдыларға үйреніп, адамдарға жақсылық жасау, төрт қабырға ішіне қамалып, тағдырына налып отыратын мүмкіндігі шектеулі жандардың қызықты да әсерлі істер мен оқиғалардың ортасында болуы үшін көмектесу, тағдырдың тезімен қиын жағдайға тап болған адамның жанынан табылу, қолынан келгенше сүйеу бола білу деген сөз. Ол екінің бірінің қолынан келмейтін іс. Ерікті волонтерлер болу үшін адамдарға ниет білдіру, жаны ашып, есіркей білу, ашуды ақылға жеңдіре білу, командада жұмыс жасай білу ғана емес, адалдық, парасаттылық сияқты адамгершілік қасиеттер керек.
Қайтсек мейірім мен қуаныш сыйлаймыз, адамдардың бір-біріне деген сүйіспеншілігін оятамыз, үлкен-кішінің құқығын қайтып қорғаймыз деген сұрақтар мазалап журген жандар коп."Зұлымдықты көксеген адамдар қалай ұйымдаса білсе, жақсылықты көксеген жұрт та солай ұйымдаса білуі керек” деген Лев Толстой сөзіне жүгінген ізгі ниетті жандар көбейе берсін. Рухани мәдениетті ұлықтаған, адам қасиетін әспеттеген, ұрпақ тағдырына алаңдаған, жетімін-жесірін жылатпаған қазақ елінің өнегесін үлгі етіп көрсетейік.

Мейірімділік – ол басқалардың игілігі үшін қамқор болу. Мейірімділік адамдармен, жануарлармен, табиғат пен қарым-қатынаста байқалады. Шынайы мейірімді болу-өзіңнен гөрі адамдар мен айналаны қоршағандарға қам-қор болу дегенді білдіреді. Ол рақымшылдық пен аяушылық. Мейірімді кісі әрқашан басқаларға көмекке келіп, әр кез жақсылық жасағысы келіп тұрады. «Адам баласынан мейірім қашса, жер бетінен жақсылық қашады» - деген екен данышпан халқымыз. Кезінде Абай атамыз да өзінің қара сөздерінде «Тірі адамның жүректен аяулы жері жоқ» - деген. Адам адамшылық, мейірбандық қасиетті бойына сіңіріп, әрбір адам баласын «өз бауырым» деп ойлауы керек.Адам баласы басты байлықтың денсаулық екенін, басына іс түскенде ғана бір білетін түсініксіздеу жаратылыс. Тіпті аяқ асты ауыра қалсақ та, дәрігерге емес, үйден ем –дом жасап, аяққа тұрып кетуге тырысатынымыз жасырын емес қой. Бірақ, дер кезінде ем жасалмаған дерттің асқынып, кейін мүлдем бой бермей кететін де кезі болатынын көзіміз көріп жүр.Сол мейриммен бир-биримизге комек берсек бизден аскан бакытты жандар жок емеспе.Казирги танда мииримдилик азайып,еки бауыр бир анадан тугандар кореалмаушылык,аяктан шалушылык кобейип барады.Бир-биримизге мейиримди болайык агайын!!!!!

Ажырасып жатқан ерлі-зайыптыларды, олардың жақындарын, тума-туыстарын, достарын осындай сауалдың мазалайтыны белгілі. Көбінде «қайсысында кінә көп екен?» немесе «кімнен болды екен?» деген ой тұрады. Ал, ажырасатындар кімдер? Оның себебі неде? Ешбір адам отбасында ерімен не әйелімен ажыраспауға кепілдік бере алмайды. Өйткені, ол тағдыр ісі. Кейде көптеген әлеуметтік факторларда адамдардың бірігіп өмір сүруіне әсерін тигізеді, соның салдарынан ажырасу айырылысу дегендер көбейді. Біз әке-шеше тәрбиесінен әлдеқайда алшақтап кеттік, оны ХХІ ғасырмен түсіндіреміз. Бірақ, тәрбие, адамгершілік, сабырлық, сүйіспеншілік дегенді 2-3 орынға қоятын болдық. Бәзбіреулердің айтуынша, ерлі-зайыпты адамдардың отбасы тірлігін ұйыта алмағандықтары үшін екеуі де кінәлі болады-мыс. Шындығында солай ма? Тәриелі, көргенді қыз алданып, сеніп, алаяққа тұрмысқа шықса ше? Ондай жағдайлар да бар ғой өмірде. Тіпті, керісінше де болуы мүмкін. Көбіне үлкендердің аузынан естіп жүргеніміз, «ұрыстың басталуына шоқ тастайтын да, оны сөндіре білетін де – еркек». Ал, әйелдің ашуын еркектің кең құшағы тежейді дейді. Демек, отбасында айқай шу, түсініспеушілік орын алып жатса, соның байыпты шешімін әйел емес, ақылды, есті еркек ашуға ерік бергізбей тоқта
Ажырасып жатқан ерлі-зайыптыларды, олардың жақындарын, тума-туыстарын, достарын осындай сауалдың мазалайтыны белгілі. Көбінде «қайсысында кінә көп екен?» немесе «кімнен болды екен?» деген ой тұрады.
Ал, ажырасатындар кімдер? Оның себебі неде? Ешбір адам отбасында ерімен не әйелімен ажыраспауға кепілдік бере алмайды. Өйткені, ол тағдыр ісі.
Кейде көптеген әлеуметтік факторларда адамдардың бірігіп өмір сүруіне әсерін тигізеді, соның салдарынан ажырасу айырылысу дегендер көбейді. Біз әке-шеше тәрбиесінен әлдеқайда алшақтап кеттік, оны ХХІ ғасырмен түсіндіреміз. Бірақ, тәрбие, адамгершілік, сабырлық, сүйіспеншілік дегенді 2-3 орынға қоятын болдық.
Бәзбіреулердің айтуынша, ерлі-зайыпты адамдардың отбасы тірлігін ұйыта алмағандықтары үшін екеуі де кінәлі болады-мыс. Шындығында солай ма? Тәриелі, көргенді қыз алданып, сеніп, алаяққа тұрмысқа шықса ше? Ондай жағдайлар да бар ғой өмірде. Тіпті, керісінше де болуы мүмкін.
Көбіне үлкендердің аузынан естіп жүргеніміз, «ұрыстың басталуына шоқ тастайтын да, оны сөндіре білетін де – еркек». Ал, әйелдің ашуын еркектің кең құшағы тежейді дейді. Демек, отбасында айқай шу, түсініспеушілік орын алып жатса, соның байыпты шешімін әйел емес, ақылды, есті еркек ашуға ерік бергізбей тоқтата алады. Ал, ессіз, ақымақ еркек әйелімен қатынша ұрысып, керілдеседі, тіпті, дауыс көтеріп, қол жұмсауы да ғажап емес. Ондайлар еркек емес, құр ғана шалбар киген деуге тұрарлық жандар. Өкініштісі, қазір қоғамда осындай еркектер көп.
Ислам дінінде де еркектің отбасындағы рөлін ерекше атап айтқан. Өз орнын төрден алғысы келген еркек соған лайық қылық жасайды.
Демек, қазірге кезде отбасын құрған еркектердің жауапкершілігі мен адамгершілігі бәрінде бірдей керемет деп айтуға болмайды. Олай болса, «балық басынан шіриді» демекші, отағасының өзі лайықты еркек бола алмағаны себепті ажырасулар болып жатады.
Арақ ішкіш, әйелін ұратын, темекіні паравозша шегетін немесе ұяты, адамгершілігі жоқ еркексымақтарға әйел болғаннан гөрі ажырасып кеткен дұрыс па деп ойлаймын. Ондай адам баласына қандай тәрбие береді? Ең болмағанда, баласының болашағына алаңдаған ана солай істер еді.
Сондықтан, өзіңді сыйламайтын адаммен бір шаңырақ астында өмір сүру мүмкін еместігін ұғу керек. Сыйластық жоқ жерде береке де болмайды. Ал, балалар ақылды болып өссе, ержеткенде бәрін де түсінетін болады.
 Ал, ессіз, ақымақ еркек әйелімен қатынша ұрысып, керілдеседі, тіпті, дауыс көтеріп, қол жұмсауы да ғажап емес. Ондайлар еркек емес, құр ғана шалбар киген деуге тұрарлық жандар. Өкініштісі, қазір қоғамда осындай еркектер көп. Ислам дінінде де еркектің отбасындағы рөлін ерекше атап айтқан. Өз орнын төрден алғысы келген еркек соған лайық қылық жасайды. Демек, қазірге кезде отбасын құрған еркектердің жауапкершілігі мен адамгершілігі бәрінде бірдей керемет деп айтуға болмайды. Олай болса, «балық басынан шіриді» демекші, отағасының өзі лайықты еркек бола алмағаны себепті ажырасулар болып жатады. Арақ ішкіш, әйелін ұратын, темекіні паравозша шегетін немесе ұяты, адамгершілігі жоқ еркексымақтарға әйел болғаннан гөрі ажырасып кеткен дұрыс па деп ойлаймын. Ондай адам баласына қандай тәрбие береді? Ең болмағанда, баласының болашағына алаңдаған ана солай істер еді. Сондықтан, өзіңді сыйламайтын адаммен бір шаңырақ астында өмір сүру мүмкін еместігін ұғу керек. Сыйластық жоқ жерде береке де болмайды. Ал, балалар ақылды болып өссе, ержеткенде бәрін де түсінетін болады.

 Бізде жалқаулық бар ғой. Бірақ  адамның бәрі бірдей емес. Сондықтан, арамызда жалқау да, еңбекқор да бар.
 Бізден еңбекқор, бізден төзімшіл халық жоқ шығар. Коршимди алсак 
мысалы, бір өзі баланы асырап, жеткізу үшін ертеден кешке дейін жұмыс істейди. Әкесіз баланы өсіру оңай емес қой. Онын еңбекқорлығын көріп өскен ұлы да ертең жалқау болмайды деп сенем.
Қазақтың барлығы жалқау емес!! Бірақ бізде қиналмай ақша тапқысы келетіндер көп!!! Жағымпаздар, жеңілдің астымен, ауырдың үстімен жүретіндер бар әрине.
Ауылдағы адамдарды жалқау деп айта алмайсын!! Жаздай шөп шабады, тірнектеп малдың азығын жинайды.Ал, қақаған қыста соның рахатын да көрмей Алматының маңайындағы көк тартқан пәтерлерде тұрып , бірі еден жуушы, бірі аула сыпырушы жұмысын атқарады. Ертең ерте жұмысқа кетіп бара жатып жаның ашиды!! Мен өз басым қазақ жалқау халық емес деп айта аламын!.

МАЙОНЕЗ:  ПАЙДАСЫ МЕН ЗИЯНЫ
Күнделікті тұтынар жеңсік асымыздың бірі – майонез. Оны салатқа ғана емес, асыққанда нанға да жағып жей саламыз. Бірақ, осы майонездің адам ағзасына қаншалықты пайдалы немесе зиянды екеніне мән бермейміз. «Жақсы ас қалғанша жаман қарын жарылсын»!? Дегенмен қолына не түссе соны азық қылатын жабайы емеспіз. Сондықтан біз бүгін тұтынушылардың назарына майонездің құрамын анықтап бермекпіз. Аталмыш азықтың «жанкүйерлеріне» жек көрінішті боп қалуымыз да мүмкін.... Бірақ, «шешінген судан тайынбас» деп, бастайық ендеше!
МАЙОНЕЗДІҢ «МЕКЕНІ» ҚАЙ ЖАҚ?

Күнделікті дастарханымыздан табылатын кейбір тағамдардың тарихын қозғап, тегін зерттеп жатпайтынымыз анық қой. Ал осы майонез дегенді біздің рационымызға қосқаны үшін Сталинге рахмет айту керек екен. Өйткені кезінде майонезді азық-түлік кәртішкесіне енгізген де осы «мұртты бабамыз» көрінеді.
Ал, шындығына келсек, майонездің тарихы тереңде жатыр екен. Біздің бүгінгі күнімізге дейін майонез туралы бірнеше аңыз-әпсана сақталыпты. Олардың барлығы ХVІІІ ғасырдың буырқанған оқиғаларымен тығыз байланысты.
Сондай аңыздардың бірі былай дейді: 1757 жыл болса керек. Жерорта теңізіндегі Менорка аралының артында еуропалықтардың билеушілері өзара қырғи-қабақ соғыс жүргізіп жатады. Осы сұрапыл соғыстың ортасында майонезіміздің де тарихы басталса керек.
Алдымен Менорка аралының астанасы Маонды Ришелье герцогы бастаған француздар басып алады. Көп ұзамай қалаға ағылшындар кіреді. Ришелье өз ұстанымын аштық жарияласа да ұстап тұруға тырысып бағады. Ал қалада азық-түлік қоры таусылып, талғажау етерлік зәйтүн майы мен жұмырт-қа ғана қалады. Халық жұмыртқа қуырып жеп күн көріп жатады. Бірақ күндердің күнінде француздардың гарнизоны мен Герцог Ришельенің өзі бұл астарға қарай алмай қал-ғанда, герцогтың аспазы тапқырлық танытып кетеді. Ол жұмыртқаның сары уызын әбден ұнтап, оған қант пен тұз қосып, зәйтүн майымен араластырып жібереді. Билеуші де, әскер де риза болысып, осылайша жаңа тұздық пайда болады. Бұл тұздықты тұтқындағы қала – Маонның құрметіне «Маон тұздығы» немесе майонез деп атап кетеді.
Асхананың атжалман-білгіштері майонездің шығу тарихын тереңнен іздейді. Олардың пікірінше «есі дұрыс адам не шығатынын білмей тұрып, жұмыртқа мен майды араластыра салмайтынына» сенімді. Расында, майонездің тікелей «бабасы» - ежелгі испандық ащы тұздық – «али-оли» екен. Испан тілінен аударғанда «сарымсақ және май» деген мағынаны беретін тұздық өткір ащы, құрамы сарымсақ, жұмыртқа және майдан тұрады. Оңтүстік Еуропаның тұрғындары али-оли тұздығын ежелден біледі. Мұндай ерекше тұздық жайлы тіпті ежелгі римдік ақын Вергилий де жазып кеткен. Біздің заманымызға бұл соус «аоли» атауымен келді.
Ағзаға ПАЙДАЛЫ МА?
Майонездің құрамында адам ағзасына қажетті көптеген минералды заттар бар. Олар – майлар, көмірсулар, ақуыздар. Дегенмен майонезді үнемі пайдаланатындардың айықпас дертке шалдығатындары да бар. Шошымаңыз! Бәріне түсінікті болу үшін басынан бастайын. Бәрімізге белгілі, майонезді жұмыртқасыз және өсімдік майынсыз елестету мүмкін емес. Сүйікті тұздығымыздың ажырамас бөлшегі болған осы тағамдарды шектен тыс пайдалану – адам ағзасының әлсіреуіне әкеліп соқ-тырады. Яғни, ауыр жүкті көтере алмайтынымыз сияқты, адам ағзасы артық дәрумендер мен калорияларды көтере алмайды. Осыдан кейін барып адамның ағзасы ыдырай бастайды. Яғни ағзадағы микро заттар ауырлықтан шыдай алмай, бір-бірінен алыстап кетеді. Сондықтан майонезді шектен асыра пайдалану зиян.
Адам денсаулығы үшін дұрыс тамақтанудың маңызы зоp. Тамақтану аpқылы адам ағзаға қажетті заттаpды алады. Адам ағзасына құнарлы астың тигізер шипасы мол. Жүйелі тамақтанбау адам денсаулығына үлкен зиян тигізетінін сала ма-мандаpы да жиі айтып жүp.
Тағамның шипалы түрлерін пайдалану аpқылы түрлі ауpулаpды емдеуге болатыны ерте кезден белгілі болған. Осының нәтижесінде дені сау және әр түрлі ауруға шалдыққан адамның тиімді тамақтануын, дұрыс тамақтанудың ғылыми негіздерін зерттеу және оны ұйымдастыру әдістерімен айналысатын диетология ғылымы (грек diata – өмір сүру салты, тамақтану тәртібі, logos – ілім) қалыптасқан.

Ерлi-зайыптылар ажырасып, баскага уйленсе айел ушiн де, ер адам ушiн де алгашкы жарындай бола алмайды дейдi.Сол рас па?
 
 

Айел адамнын омирдеги орны кандай болу керек?
Айел адамнын миндети - уйіндегі баласын тарбиелеп, жаксы азамат осирип шыгарумен шектелеме
 

Барлық мақтау әлемдердің раббысы Алла Тағалаға тән, Пайғамбарымыз (с.а.у.) Мұхаммедке салауаттар мен сәлем айтамыз.
Қасиетті Рамазанның соңғы күндері болатын. Ақыретіне алаңдаған жұрт құлшылықтарын барынша күшейтіп жанталасуда. Мешіт жамағаты екінті намазынан тарап жатқан еді. Кенеттен бір жас жігіт бізге жақындап келіп, менің жанымдағы екінші қариға сұқтана қарап:
– Сізге сұрақ қойсам бола ма? – деп сөзге тартты. Пайымдауымша, шамамен 20 жастағы  студент бала, шашын барынша өсіріп алған, бұтында тырысқан джинсы шалбар, шалбарының балағы шолтиған, үстінде еңкейсе бел-арқасы бірқарыс ашылатын футболка. Қари бауырым оған жымиып, Құран туралы бірдеңе сұрайды-ау деген үмітпен:
– Әрине сұраңыз, – деп қол алысты. Сонда әлгі жас жігіт:
– Сіздің балағыңыз неге ұзын? – деп қойып қалды. Қари бауырымыз басқа әңгімеге бұрып, жауап бергісі келмеген сыңай танытты. Алайда, студент бауырымыз сұрағын қайталап қойды. Қари бауырымыз:
– Алдымен танысып қояйық, есімің кім өзі? – деді. Ол:
– Есімім – Арман, Еуразия университетінде  2-курс студентімін.
– Арман бауырым, егер менің балағымды ұзындау десең, оның себебі  – такаппарлықта емес, – деп жауап берді Қари жігіт. Арман: 
– Ағузу билләһи, бауырлар, хадис бар емес пе?
– Ол қандай хадис?
– Пайғамбарымыз (с.а.у.) бір хадисінде: «Изардың тобықтан төмен
түскені тозақта» деген, ал сендер болсаңдар хадиске амал істемей жүрсіздер, – деп бас шайқап, кете барды. Біз оған:
– Бауырым, тоқта! Бері келсеңші, асықпай сөйлесейік, – деп едік, әлгі жігітіміз:
– Жігіттер мен сендерге ескерттім, байқаңдар! Тозақтан сақтаныңдар! – деп асығып тұрған адамның кейіпінде мешіттен шығып кетті. Екеуіміз бір-бірімізге қарап абдырап қалдық.
– Сүбхәналлаһ! Мына бауырымыз бізді тозаққа кіргізуге аз қалды ғой, қандай өкінішті. Алланың ризашылығын іздеп Құран жаттадық па десек, мына бауырымыздың көзқарасы бойынша нағыз күнәһар біз боп шықтық қой, – дедім. Қари бауырым:
– Мән бермей-ақ қойыңыз, қазір осындай пікірде жүргендер жиілеп барады, – деді.
Мен ішімнен «сонда Мейірімді Алла Тағала пендесін балағы тобықтан төмендеу болса, яғни 2-3 сантиметр ұзындау болғаны үшін тозаққа кіргізіп жазалай ма? Зина жасап, ұрлық істеу, кісі өлтіріп, біреудің ақысын жеу, Отанды сату т.б. бұлардың барлығы үлкен күнә, қоғамға зиян екені  түсінікті. Ал 2-3см матаның жеке адамға немесе қоғамға қандай зияны бар екен, аталмыш хадистің басқа бір себебі бар емес пе?» дедім де қойдым.
Шынымен де, зерттеп қарасаңыз, балаққа байланысты айтылған бір ғана емес, бірнеше  хадистерді кездестіруге болады.  Абдуллаһ ибн Омардан риуаят етілген мына хадисте Пайғамбарымыз (с.а.у.): «Алла Тағала тәкаппарланып киімін жерге сүйреткен кісіге қиямет күні қарамайды (рақымдылық көрсетпейді)», – деген. Мұны естіген Әбу Бәкір: «Менің изарымның бір жағы егер қадағалап көңіл бөлмесем, төмен түсіп тұрады», – деп сауал тастады. Пайғамбарымыз (с.а.у.): «Ей, Әбу Бәкір! Сен оны тәкаппарланып істейтіндерден емессің ғой», – деп жауап берді.
Бұл хадистен түсінетініміз Пайғамбарымыз (с.а.у.) киімнің ұзындығына емес, оның тәкаппарлану ниетімен киілгені үшін тыйым салған. Сол уақыттағы киім үрдісінде ер адамдар шалбар емес, барлықтары изар (белден төмен киетін шалбар тәрізді мата) киген және оның ұзындығының қалыптасқан нормасы тобықтан аспаған. Ал кейбіреулері тәкаппарланып, елден ерекшелену мақсатында изарының етектерін сүйретіп жүретін болған. Сондықтан  «изардың тобықтан түскені тозақта» деген мәтінде тәкаппарлану сөзі бірге келмесе де, сол уақыттағы көпшілікке бұл мәселе түсінікті болған. Яғни, сол заманда ұзын кигендер көбінесе  тәкаппарлану үшін солай істейтін. Ал қазір біздің қоғамда балағын тобығынан сәл асырып киген адамдарды тәкаппарлану ниетімен деп айту қиын. Керісінше, балағын шолтитып алу –елден ерекшеленген болып көрінеді.
Әбу Һурайрадан риуаят етілген Пайғамбарымыздың (с.а.у.) басқа бір хадисінде: «Тәкаппарланып изарын (дененің белден төменгі жағына киілетін шалбар секілді киім) сүйреткен кісіге Алла Тағала қиямет күні (рақымдылықпен) қарамайды» деп жалпы ұзын киюді емес, тек тәкаппарлану мақсатында ұзын етіп киюдің күнә екенін нақты түсіндірген.
Иә, тәкаппарлық – дінімізде кісіні тозаққа лайық ететін қатерлі рухани ауру. Бұл жайлы Пайғамбарымыз: «Кімде-кімнің жүрегінде тозаңдай өркөкіректік болса, ол кісі жұмаққа кірмейді», – деді. Сонда бір адам:Әркім өзінің киімі мен аяқ киімінің әдемі болғанын қалайды (бұл да тәкаппарлыққа жата ма?)», – деп сауал тастады. Пайғамбарымыз (с.а.у.) «Алла Тағала көркем, көркемдікті жақсы көреді. Тәкаппарлық ол – ақиқатты мойындамау әрі өзге адамдарды менсінбеу», – деп жауап берген.
Киім киюдегі негізгі өлшемді Пайғамбарымыз (с.а.у.) басқа бір хадисінде былай деп түсіндірген: «Ысырапқа және паңданып, тәкаппарлануға жол берместен ішіп-жеңдер, киініңдер әрі садақа беріңдер!». Бұл хадис әл-Бұхариде келген. Ибн Мәсғуд бұл хадиске: «Қалағаныңды ішіп-же, қалағаныңды ки. Тек екі нәрсе жаңылтпасын: ол мыналар – ысырап және паңданып тәкаппаралану» деп түсіндірме берген. Демек, киім киюдегі негізгі тыйылған нәрсе – тәкаппарлық пен ысырап. Осы екі нәрсе қадағаланғаннан кейін қалаған киімді киюуге дініміз рұқсат етеді. Тек шариғат белгілеген әурет жерлердің жабылуы шарт. Бұл жайлы Хафиз Ахмад Ибн Әли ибн Хажар әл-Асқалани «Фатхул-Бари би шархил-Бухари» деп аталатын әл-Бухаридің хадис жинағына жасаған түсіндірмесінде былай дейді: «...Егер балақтың ұзындығы қоғамда әдет болып қалыптасқан деңгейде ұзын болса, ондай киім кию харам емес. Тек етек не балақ тыйым салынған деңгейге, яғни жерге сүйретуге дейін жетпесе болғаны. Ғалым Ғиад «киімнің ұзындығы мен кеңдігі адамдардың әдет еткен мөлшерінен артығы – мәкрүһ» екенін ғұламалардың бір ауыздан мақұлдаған пікірін жеткізді...» («Дін мен Діл», 125-бет).
Ал Ибн Тәймия болса, кісінің амалды атқарудағы ниетіне қарай күнә не сауап алатындығын: «Кімде-кім көрікті киімді сараңдық ниетімен кимейтін болса, оған сауап жазылмайды. Ал кімде-кім көрікті киімді харам санап кимейтін болса күнәһар болады. Ал кімде-кім оны Алла Тағаланың өзіне берген жақсылығы мен нығметін көрсету әрі тағат-ғибадатқа қолдану мақсатында кисе, сауапқа кенеледі. Ал енді кімде-кім оны мақтану мен тәкаппарлық үшін кисе күнәһар болады. Себебі, Алла Тағала мақтаншақтар мен тәкаппарларды жақсы көрмейді. Міне, сол себепті Алла Тағала осындай ниетпен киімді ұзын киюді харам етті», – деп ашып түсіндіргенннен кейін жоғарыдағы Әбу Бәкірдің «Менің изарымның бір жағы егер қадағалап көңіл бөлмесем төмен түсіп тұрады» деген сауалына Пайғамбарымыздың (с.а.у.): «Уа, Әбу Бәкір! Сен оны тәкаппарланып істейтіндерден емессің ғой» деген жауабын дәлел ретінде келтіреді»134. (Дін мен Діл 125-бет)
Қорыта келе айтпағымыз, мұндай ұсақ мәселелерде бүлік іздегеннен гөрі, біздің қоғамның ерекшеліктеріне қолайлы пәтуаларға жүгінген дұрыс.     Пайғамбарымыз (с.а.у.): «Алла Тағала сендердің келбеттерің мен дене-пішімдеріңе емес, жүректерің мен істеген амалдарыңа қарайды», «Барлық амалдар ниетке қарай бағаланады...» деген. 

Сәдуақас Ғылмани

Бүгінгі күн айт күні мұсылманның,
Тілегі болат дерлік қысылғанның.
Үш жүз миллион мұсылман байрам етіп,
Төңірек тілек, мұңын ұсынған күн.
 
Жадырап көңілдері имандының,
Шаттығы жүздерінде ашылған күн.
Дінсіздің бұл байрамға іші күйіп,
Құйылып қастық қапы ашынған күн.
 
Байрамның себебі не түсінгендер,
Бойынан кек-күнәні қашырған күн.
Ондай сәуле ойында болмағандар,
Дүрмекке көпшіліктің бас ұрған күн.
 
Қуанып жүрек тулап қарсы күткен,
Мәз болып лепіргені басылған күн.
Қайтсе де үлкен-кіші, ер мен әйел,
Қайғысын масаттанып жасырған күн.
 
Көпшілік қызықтаумен күлетін күн,
Діншілдер Хаққа көңіл бөлетін күн.
Мол ойлы, ғибрат көзді милы адамдар,
Көп олжа бұл байрамнан көретін күн.
 
Аш-жалаңаш, кем-кетік нашарларға,
Жомарттар құдайысын беретін күн.
Қол қысқа садақаға шама келмес,
Тарлықпен көңіл азап шегетін күн.
 
Әлділер зор сауапқа кездестік деп,
Ағызып құрбан қанын төгетін күн.
Күңірентіп аспан жүзін тәкбірменен,
Топ-топ боп әр мұсылман келетін күн.
 
Бір жерден әмин дауысын шығарумен,
Шын мүһмен көл ғып жасын төгетін күн.
Жүз көріп, бір-бірімен амандасып,
Сәлемді тұс-тұс жақтан беретін күн.
 
Ғалымдар өз әлінше үгіт үшін,
Кітаптан әр асыл сөз теретін күн.
Сөз жатық, тілі орайлы имамдары,
Үлгілеп дін ернегін беретін күн.

Алла құлының алдындағы үлкен сынақ – өлім. Өлім кез келген адам үшін өте қорқынышты. Неге? Өйткені, кейбір пенде о дүниеге аттануға дайын емес. Тіпті, селкілдеген сексен, тоқсанға келген қариялар өмірді қимай, бақилық болудан қорқады.
Құранда «Зілзілә» сүресінде: «Сонда кімде-кім тозаңның түйірінің салмағындай жақсылық істеген болса, ол оны көреді. Ал тозаңның түйірінің салмағындай жамандық істесе, оны көреді», – деген. Сол себептен бұл дүниеде Аллаға құлшылық жасамаса, күнә жұмыстары көп болса, әрине, өлімнен қорқады. Өлімді еске алу дегеніміз – қатты қайғыға берілу емес, тек күнә жұмыстардан өзін аулақ ұстау, сауапты болған жақсы амалдарды орындау.
Өлімге дайын болу дегеніміз:
Бірінші, Лә Иләһә Иллаллаһ Мұхаммадур Расулуллаһ, – деп иманымызды айтып жүру. Сүйікті Пайғамбарымыздың (с.ғ.с) бір хадисінде: «Кімде-кім Лә Иләһә Иллаллаһ Мұхаммадур Расулуллаһ, – деп иманын айтып жан тапсырса жәннаттық болады», – деген. Бұл сөзді жай айтып қана қоймай, оған амал етуіміз қажет;
Екінші, намаз оқу. Кейбір бауырларымызға неге намаз оқымайсың? – дегенде, олар: «жұмысым басымнан асады», «қартайған кезде демалысқа шыққан кезде мешітке барып жығыламын», «мен молда емеспін» деген әртүрлі сылтаулар айтады. Негізінен, намаз – әрбір балиғат жасына толған мұсылман ер және әйел адамға үлкен парыз. Ең алдымен, адам жан тапсырғанда байлығынан, дүниесінен сұралмайды, намазынан сұралады. Егер намазы толық болса, Алланың рахметіне бөленеді. Өмірінде басын сәждеге тигізбеген адам қатты өкінішке қалады. Сондықтан иманы толық мұсылман, намазды толық орындаған адам;
Үшінші, зекет, садақа беру. Бай, дәулетті, нисап мөлшеріне жеткен адамдар, садақа, зекет беру парыз, міндет болады. Кез келген адамның бойында нәпсі, сараңдық, тәкаппарлық, көреалмаушылық, ғайбат, өсек тасу, біреуді жамандау сияқты бірнеше жаман қасиет болуы мүмкін.
«Бұл менің байлығым, мен осы байлықты өз еңбегіммен, өз күшіммен таптым, мен неге беруім керек», деп қу нәпсіге, сараңдыққа берілуге болмайды. Себебі, еңбектену арқылы және Құдіреті күшті Алла тағаланың нәсіп ету арқылы келетін мол берекет екенін ұмытпауымыз керек. Ардақты Пайғамбарымыз (с.ғ.с) жалқаулықты жек көріп, еңбекқорлықты сүйген. Ешқашан дүниеге берілмеген, әр кезде орташа болған.
Егер адам баласы дүниеге қатты беріліп, бар тапқанын харамға жұмсаса, Алланың қаһарына ұшырайды. Мысалы, қазіргі кездегі ауылдық жерлерде малдың қырылуы, әртүрлі апаттар, су тасқындары – адамдар үшін үлкен сынақ. Бұл жағдайлардың тағы себеп-салдары – ашкөздік, сараңдық, дүниеқұмарлық немесе зекет, садақа бермегендіктен және адам баласының дүниеге қатты беріліп, ана дүниені ұмытудың салдарынан. Алла тағала бірден байлықты беруі мүмкін, немесе сол байлықты дұрыс пайдаланбағаны үшін, берекетін азайтуы мүмкін. Сондықтан да Аллаға әр уақытта тәубе, шүкіршілік айтып, зекет беруді ұмытпағанымыз абзал.
Зекет, садақа мынадай жерлерге жүреді:
1. Кедей, пақыр, міскін адамдарға;
2. Мұсылмандықты жаңа қабылдап жатқан адамға;
3. Құлды азат ету үшін;
4. Қарызын өтеу үшін;
5. Жолда қалған мүсәпірлерге;
6. Алла жолында жүрген мұсылмандарға.
(Ұстаздар, шәкірттер, дін жолында жүрген адамдарға, медреселерге, мешіттерге беруге болады).
Төртінші, Қасиетті Рамазан айында бір ай ораза ұстау.
Хадис: «Кімде-кім Рамазан айында шын ықыласпен аузын бекітіп, ораза ұстаса, өткен күнәлары кешіріледі», – деген. Ораза ұстау – ең бірінші үлкен құлшылық, ғибадат. Біз Алла ризалығы үшін тек ішіп-жеуден ғана шектелмей, сонымен қатар өз нәпсімізбен күресіп, мінез-құлқымызды тәрбиелеуіміз қажет. Мысалы, жаман сөз, ғайбат, өсекке жоламау. Көзбен харам нәрсеге қарамау, құлақпен жаман сөз тыңдамау, күнә жұмысты істемеу, харам жерлерге бармау арқылы оразамыз Алла қаласа толық қабыл болады. Ораза ұстау арқылы біздің Аллаға деген махаббатымыз күшейеді;
Бесінші, қажылыққа бару.
Жағдайы бар, дәулетті, денсаулығы жақсы болған адамдарға өмірінде бір рет белгіленген уақытта қасиетті Мекке, Мәдинаға бару – жүктелген парыз. Ардақты Пайғамбарымыздың (с.ғ.с) хадисінде: «Барлық амал ниетке байланысты», – деген. Адам баласы қажылыққа атақ, мақтаныш, қажы атағын алу үшін емес, Алланың разылығы, қажылық парызымызды өтеу үшін баруымыз қажет. Мысалы, қазіргі кезде кейбір ағайындардың «мен қажымын» деп кеудесін қағып, мақтануы дұрыс емес. Өйткені Пайғамбарымыз (с.ғ.с) хадисінде: «Кімнің жүрегінде тарының көлеміндей тәкаппарлық болса, жәннатқа кірмейді», – деген. Керісінше, қажылыққа барып келген адам өте кішіпейіл, қарапайым, мінез-құлқы әдемі болу керек.
Егер қажылықтан кейін намаз оқымасақ, мінезіміз жаман болса, бұрынғы жаман әдеттерді тастамасақ, саяхатқа барып келгеннен айырмашылығы болмай қалады.

 Бала құмар ойынының құрығына түспесін
 


Қоғамның шыңғырып тұрған дертінің бірі – ойынқұмарлық. Осы дерт енді Баян-Өлгийдегі азғана халықтың қаның қасықтап емес, шелектеп соруда. Жалпы осы дерт яғни PC ойындарының түрлері өте көп. Олардың әсері күшті, адамды жалықты­ру­дың орнына өзіне еліктіре түседі.
Иә, бұл ойынды ойнағаннан кейін кейбір жасөспірімдер өз­де­рін тоқтата алмай­тын жағдайға жете­тін көрінеді. Тіпті,… ата анасынын бар тап­қан таянғанын осы ойынға салып, үйді де, күйді де ұмытып, сабаққа мәңгіріп қалатынын естіп жатамыз.


Рас, PC ойынханаларға көбіне жас жеткіншектер ба­ра­ды. Алғашында қызығушы­лық­пен ойнап көрген олар келе-келе құмарланып, қызыға түсетін көрінеді. Сөйтіп ата - анасының қалтасын қағып берген бар ақшасын тағы да компьютер ойынынажұмсайды. Осыдан барып бала бойына алдау, арбау, өтірік айту сияқты ерсі қасиеттерді сіңіре бастайды. Тіпті ата-анасынан ақша ұрлауды әдетке айналдырса керек. Ал кейін оны өзгелерден тартып немесе ұрлап алуға да барады. Мамандардың айтуы бойынша, құмар ойындарға деген құштарлық психологиялық тұрғыда артта қалушылық деп есептеледі. Медицина мен психологияда мұны кәдімгі аурудың бір түрі деп есептейді және оны лудомания деп атайды. Күні бойы компьютералдынан тұрмай ойын ойнап, нәр татпаған балалар жүрек, қан тамыр ауру­ларына да жиі ұшырайды екен. Мінеки, ағайын! Балаңыз қайда барып, не ойнап жүр! 
Жас жеткіншектеріміздің келешегін ойлап қандай бір іс шара қолдануын сұраймыз!
Балалар құмар ойынының құрығына түспесін демекпіз!

Әр бір адам баласы қамшының сабындай аз ғұмырында бақытты өмір сүруді армандайды. Өз қалаулары бойынша бақыт жолын іздейді. Бірақ әркімнің бұл арманы орындала бермейді. Себебі «бақыт» деген әр адамның іздеп тауып алатын немесе өз ойлағанындай етіп жасап ала салатын зат емес. Ол тек жаратушы Аллаһтың ғана қалауымен тура жолмен жүрген иманды құлдарына нәсіп ететін ғажайып бір сыйы.
Негізі бақыт дегенді әркім әр түрлі түсінеді. Осы бақыт тақырыбы жайында не бір ғұламалар, әйгілі ғалымдар бір байламға келе алмай талай-талай сырлы сөздер қозғап, том-том кітаптарда жазды. Бәрі де өз ойларын ортаға салды. Ақыры соңғы қортындысында келген ортақ түйіні «Адам өз келешегіне деген үміті зор, бойында имандылық болып, жүрегі тыныш болса»,“бақыт”-дегенcол дегенге келісті.
Жалпы өмірде адам баласы әр-түрлі қиындықтарға кездесері анық. Сондай кездерде шын жүрегімен Аллаһқа сенген адам үмітсіздікке бой алдырмайды. Аллаһты паналайды. Оған арқа сүйеп сеніп, сабырмен ақырын күтеді. Мұндай ізгі сенім адамды бақытқа бөлейді. Белгілі дін танушы, ғалым Қайрат Жолдыбайұлы «Ақиқат шуағы» және «Имани гүл» - кітаптарында: «Иман адам баласын екі дүние де бақытты ететін ғажайып тылсым қазына. Имансыздық барлық рухани аштықтың сорақы іс-әрекеттер мен жағымсыз қылықтардың ұясы» - деген.
Имансыз адам, Мен осы кіммін? Өмір сүрудегі мақсатым не? Қайда барамын? Қандай жолмен жүрмін? – деп өзіне бір қарапта қоймайды. Бәрі бір ертең өлеміз, мына қысқа фәни өмірде барлық нәрсенің дәмін татып, қызығын көрейін деп, жақсы-жаман, арам-адал деп ажыратып жатпай нәпсінің құлына айналып, күнәға белшесінен батады. Міне осылай өз бақытын байлап мағанасыз, мәнсіз, бақытсыз өмірге қадам басады.
 
Олай болса адам өмірінің мәні не де?
Өмірдің мәні шынайы өмір сүруге мұқтаж, бақытын имандылық жолынан іздеген, адал сезімдерін арқалаған қыз бен жігіт те. Жалпы өмір деген биік жартас десек, оған қол ұстасқан екі адам ғана шыға алатыны бізге белгілі. Бұған бір мысал алайық: Құс қос қанатсыз ұша алама? Қос қанатсыз құс аспан әлемін айналып, зеңгір көкке өзге құстармен бірге еріксіз самғай алама? Самал желмен жарысып көгілдір көктен даланың сан-алуан көркем табиғаты мен түрлі жан-жануарларын көріп, жаратқанның өзіне тән нәсіп еткен азығын тауып жеп, бар әлемді  шарлай алама?




Бұл мүмкін емес.Құс қос қанатсыз болса көгілдір аспан әлеміне еріксіз самғай алмайды. Егер құста қос қанат жоқ болса оның өмір сүрүі де мүмкін емес. Өмір сүрсе де бар қиындықтар мен азапқа толы бейнетті өмір сүрері бізге мәлім.
Ал, адам баласының өмір сүруі де сол құстың қос қанаты секілді. Қос қанат бірдей міндет атқарады. Егер бірі артық немесе кем қимылдаса құс тепе-теңсіздігінен айырылып қалар еді. Сол сияқты өмір – екі адамға бірдей қажет. Әр адамның арманы, бар мақсаты баянды да бақытты өмір сүру, Алланың жазған түрлі нығыметтері мен жақсылықтарына бөленіп әр бір күндерін мағаналы да мәнді өткізу. Сондықтан да бір адамның бір адамға жалынышты болып күн кешуінің мәні қанша? Өмірдегі жақсылық пен жамандықты, бар қуаныш пен түрлі ауыртпалықтарды екі адам бірге бөлісіп, қиындықтарды да  бірге жеңіп, рахатты да бірге сезінсе, жаратушы Аллаһты сүйіп, адамдық арын биік ұстап, асыл дінін қастерлей білсе, бұдан артық бақыт бар дейсіз бе?
 
Қазақтың ұлы ақыны Дулат Бабатайұлы осы бір аз ғұмырлық, фанилік сынақ өмірдің бақыты жайында былай деген: Бақыт – Тағдырын табыстырған қыз бен жігіттің бір-біріне деген айнымас адал сүйіспеншілігі, өмірде кездесетін қуаныш пен қайғыны, баршылық пен жоқшылықты қатар тұрып тең бөлісуі, сергек сезімталдық пен бір-бірін аялап тату-тәтті ғұмыр кешуі – дейді.

Ендеше бақыт жолын алыстан іздемейік. Шын бақытты адал сүйіспеншілік, шынайы сыйластық, пәк махаббат  арасынан іздейік!
Данышпан Абай:
Адамды сүй Алланың хикметін сез,
Не қызық бар өмірде онан басқа – дейді. Абай атаның осы бір сөзінен-ақ үлкен өнеге алуға болар еді.
Адам баласы фанилік аз ғұмырын мәнді өткізіп, иманның қадірін біліп, жаратушы Аллаһты танып оның берген шексіз нығыметтері мен жақсылықтарын  сезініп, тәубасына келіп, шүкіршілік етсе  бұл да зор бақыт емес пе?
Бүгінгі жастарымыз нұрлы болашағын ойлап, имандылық жолмен жүріп, адамдық арын сақтап, өмірдің мәнін терең түсініп, тең қаққан құстың қос қанатындай, адал сүйген аяулысы мен көгілдір көкке бірге самғап, биік-биік белдерден асып, жастықтың саялы бағында айдында жүзген қос аққудай мамырлап, арайлап атар әр күнін көңілді өткізсе бұдан артық өмірде қызық бар ма?
Мұқағали Мақатаев ақын айтқандай:
Асығып алыс күндерге
Бір белден асып бір белге,
Әзілдесіп сырласып
Қол ұстасып жүргенге,
Аялап сыйлап бір-бірін
Не жетсін өмір сүргенге! Әрине, Аялап сыйлап бір-бірін, Не жетсін өмір сүргенге!
 
Баршамызды бір Аллаһ иманды етіп, баянды бақытын жазғай! 
 

Ақ көйлек киіп, армандап, сүйіп, «бізді тек өлім ғана ажыратады» деп некелерін қиғызған отбасылардың арасында ажырасу жиілеп барады. Қазақ қоғамы үшін кезінде сүйекке таңба саналатын осы келеңсіздік қазір қалыпты жайға айналған. Кеңестік дәуірде «кемелденіп», жаһандану «жандандыра» түскен бұл кесел – қоғамның өзек құрты секілді. Әдеп, иба, тыйым деген ұлттық тәрбиеге тән ұғымдарды алыс-жақын шетелдің азғындатқыш фильмдерінің арсыз тәрбиесі алмастырып, отбасылық жауапкершілік деген қасиетті ұғым ойыншыққа айналды. Отау құрғандардың АҚШ-та – 43, Англияда – 42, Ресейде – 41 пайызы ажырасып кететінін, ал ең «ажырасқыш» қалалар қатарына Нью-Йорк (51%) пен Мәскеу (49%) жататынын ескерсек, біздің кімдерге қарап көш түзеп отырғанымызды бірден ұғасыз. 
Әрине, сіз көптеген замандастарыңыз тәрізді «бір-бірін шын сүйген ғашықтарды ешкім, ешқашан ажырастыра» алмайды деген пікірді ұстануыңыз мүмкін. Бұл пікірді мүлде жоққа шығаруға болмас. Алайда жантанушылар зерттей келе, махаббат дегеніңіздің өзі жүйкені жаулап алатын ауру екенін, ал осы «кесел» меңдеп, есі кетіп тұрған сәтте үйленгендердің 40 пайызы алғашқы үш-төрт ай ішінде, 30 пайызы бір жылдан соң ажырасып, үш жылға таяғанда, солардың 30 пайызға жетер жетпесі ғана отбасын сақтап қалатынын айтады. Психологтардың пікіріне сенсек, ең кемі екі-үш жыл бір-бірін жете танып барып, ақ некесін қиғызған отау иелерінің 80 пайызы шаңырағын шайқалтпай ұстап қала алады. 
Қалай десек те, ежелден «әйелі ерге қарайтын...» ел болғандықтан және текті, әулетті, тұқымды еразаматтың кіндігінен таратып, соның атасының атын жалғастыратындықтан, отбасын құруда аса мұқият болу және жылы ұяны бұзып алмай ұстап тұруда жігіттерге жауапкершілік көбірек артылады. Сондықтан әңгімені жігіттердің жар таңдауда қателесіп кетпеуі үшін не істегені жөн екендігіне қарай бұрайық. 
Қыз айттырудың қазақы салттан бөлек немесе әйел таңдаудың исламдық жолы да бар. Мұхаммед (с.а.с.) бұл туралы: «Жар таңдауда төрт нәрсеге көңіл аудару керек: байлығына, атағына, сұлулығына және дініне. Сен үшін ең абзалы дінді ұстанатын қыз, егер де керісінше болса, сен ұтыласың» деген. Оған алатын қалыңдықтың ең басты қасиеті – имандылығына қоса сұлулығы мен мінезінің биязы болуының да мәні зор екенін қосып қойыңыз. 
Алайда қазір заман басқа. Ибалы қыздар аз болмағанымен, дінге ұйыған иманды қыздар қатары көп емес. Әсіресе, қаланың жағдайында беті 99 бояумен «сырланған» қыз сыртынан қарағанда үзілгелі тұрған гүлдей үлбіреп тұрғанымен, оның мінез-құлқы мен әдебін көргенде екі қолыңды төбеңе қойып, безіп кетуің ғажап емес. Олай болса қазіргі заман аруларын төмендегідей түрлерге бөліп қарастырып көрелік: 
Бизнеследи. Бұл – өз дегенімен жүретін, айналасындағыларды «айдап өргізіп, иіріп жусатып» үйренген, билік десе ішкен асын жерге қоятын, өз мүддесін бәрінен жоғары қоятын, тәкаппар әйел. Әрине, олардың ішінде ақшадан адами құндылықтарды жоғары қоятындары да бар. Бірақ өте сирек. Өйткені бизнес заңы қатал. 
Ұтарыңыз: Үйіңде үнемі ақша болады. Бизнесте үлкен табыстарға жеткен әйелдер еркектер сияқты сыртқа емес, үйіне тасиды. Тұрмысың жақсы болады, шалқып өмір сүресің. 
Ұтылатыныңыз: Әйеліңнің көлеңкесінде қалып, соның айтқанына көніп, айдауына жүріп, тіршілік кешесің. Кейде мұндай әйелдер ер мінезді, зор денелі, қайсар еркектерді таңдайды. Бұл жағдайда бизнеследидің бұйрығына әлгіндей азамат оңайшылықпен көнбейтіндіктен, ажырасып тынады. 
От анасы: Ол бүкіл өмірін өзінің отбасына, балаларының тәрбиесіне, отбасының бақытына арнайды. Ондай әйелі бар үй қашанда мұнтаздай, бақ-берекеге толы. Ондай әйелдер ерінің ісіне жөнсіз киліге бермейді. 
Ұтарыңыз: Балаларыңыз тәрбиелі, үйіңізде береке, достарыңыз да, туыстарыңыз да риза. 
Ұтыларыңыз: Бизнеследи сияқты ойдан-қырдан ақша жасап, шапқылауды ұнатпайды. Отбасын қаржымен қамту барлық еркектер тәрізді сіздің мойныңызда болады. 
Сылқым келіншек: Бұл – барын киіп, «байпағын қолына ұстап», той-томалақтан қалмайтын, тапқаныңды бояуы мен киіміне жұмсайтын ерке әйел. 
Ұтарыңыз: Жиын-тойда сырын білмейтін ел қызыға қарауы мүмкін. 
Ұтыларыңыз: Тапқан табысыңда, отбасыңда береке болмайды. Сен тек оған ақша тауып киіндіріп, тойындыру үшін ғана керексің. Оның қолынан түк келмейді. Сондықтан өмір бойы ердің де, әйелдің де қызметін қатар атқаруға дайын болсаң, сылқым келіншектің етегінен ұста. 
Бұл – айтылғанды ескеру-ескермеу өз еркіңіздегі шаруа. Десе де басыңыз көрге жеткенше өмірлік жолдас болар жанды табу жолында талғам да, таңдау да, талап та ерекше болуға тиіс. Бұл орайда дәрігерлердің, жантанушылардың да кеңесін ескерген абзал. 
Айталық, сізге көзі оймақтай, ерні қаймақтай әдемі қыз ұнады делік. Адамның таңдауы ең алдымен, тән сұлулығына түседі. Сөйтіп, сіз өзгелерден ерекшеленіп тұрған сымбатты қызбен сырлас болдыңыз. Енді онымен жақын таныса келе, оны жар етуді ойласаңыз мынадай талаптарды жүзеге асыру қажет болады: 
Біріншіден, оның өзін және туған-туыстарын зерттеңіз. Олай болмағанда сіздің балаңыз тұқым қуалау арқылы берілетін туабітті тән кем­шіліктерімен туылуы мүмкін. 
Екіншіден, оның өзінің және туған-туыстарының денсаулығына дa назар аударыңыз. Бұл сізді ұрпағыңызды тұқым арқылы берілетін (қояншық сияқты) әртүрлі дертті болуынан сақтайды. 
Үшіншіден, оның айналасындағы достарына зер салыңыз. Өйткені ертең үйленгеннен кейін езуінен шылымы түспейтін немесе жігітті көйлекше ауыстыратын, болмаса көк мылжыңмен миыңды ашытатын достары сіздің де достарыңызға айналып, үйіңізден шықпайтын болады. Сондықтан егер сүйіктіңізді тастауға қимасаңыз, әлгіндей достарымен қарым-қатынасын үзуін өтініңіз. Болмаса, жора-жолдастары дұрыс, тәрбиелі ортадан өзіңізге лайықты басқа жар іздеңіз. 
Төртіншіден, және ең бастысы, қыздың өзінің мінезқұлқынан басқа да қасиеттеріне жақсылап көңіл аударыңыз. Әйелді мынадай қасиеттеріне қарап таңдаңыз: өмірге деген құлшынысы жоғары, ақкөңіл, жайдары, мейірімді және сіздің туыстарыңызбен, достарыңызбен тез тіл табысып үйіріп алып кете алатындай жан болуға тиіс. 
Алтыншыдан, өзіңіз үйленгіңіз келетін адамды жиырма төрт сағат бойы қасыңыздан көруге сенімді екендігіңізге әбден көз жеткізіңіз. 
Әдетте әдемі қызды көргенде жас жігіт бірден ақылын жоғалтып, өзінің тағдырын оның қолына ұстата қояды. Оның айналасындағы достарының, туыстарының болашақ жары туралы айтқан ескертулерін құлағына да ілмейді. Өйткені ғашықтық сезім оны соқыр әрі керең етеді. Әрине, бір көргеннен ғашық болуы да жоққа шығаруға болмайды. Бірақ олардың мыңнан біреуі ғана шын мәнінде, бақытты болуы мүмкін екенін жоғарыда айттық. 
Әйел таңдау кез келген ер-азаматтың басына түсетін іс. «Қамшы сабындай» десек те, ғұмырыңның аяғына дейін өзіңмен бірге болып, тұрмыс кешетін және үрім-бұтағыңды өсіретін от анасын таңдау оңайға түспейді. «Жақсы әйел алғанның үйінен ырысы кетпейді, жаман әйел алғанның үйінен ұрысы кетпейді» дегенді бұрынғылар бекер айтпаған.
 
Қыз күнінде қырмызыдай жайнаған арудан ертең қандай әйел шығатынын дөп басып тану қиын. Бір қарағанда көзге көркем көрінгенмен, оның жан дүниесінің қаншалық сұлу екенін қалай танырсың?! Ал жан сұлулығы жоқ жерде отбасының болашағы бұлыңғыр. Сондықтан болар, біздің қазақ әуелі қыздың тегіне қараған. Тектілік дегеннің өзі қанмен біткен кішіпейілділік, ибалылық, имандылықтан бөлек атадан балаға, анадан қызға отбасы арқылы берілетін тәрбие деп те ұғыну қажет шығар. Сондықтан да бұрынғылар қалыңы қанша қымбат болса да, үйір-үйір жылқы, отар-отар қой айдатып, текті жерден қыз алған. Әрі қазақтың алдын ала айттыруы мен текті жерге құда түсіп, қыз алуы тұқымының тәрбиелі, иманды болатынының кепілі. Өйткені бала қашан ат жалын тартып мінгенше ана тәрбиесінде болады. Ал егер тәрбиелілік сол ананың тегінде жоқ болса, тұқымың тозды деген сол.