Вход
Обсуждения
Сортировать: по обновлениям | по дате | по рейтингу Отображать записи: Полный текст | Заголовки
- Амраk -, 11-03-2014 13:01 (ссылка)

Риваят

Корла нәшпүтиниң қисқичә тарихи вә бу һәқтики ривайәтләр.

Абдумиҗит Һәсән Қурбани

Әл ичидә: « нәшпүт » — түрлүк мевиләрниң бовиси дегән ривайәт бар. Тарихий язмилардин мәлум болушичә, дөлитимизниң нәшпүт өстүрүш макани дәп нам алған ғәрбий диярдики Корлиниң нәшпүт өстүрүш тарихини қисқа дейишкә болмайду. «Тарихнамә»дә: «бипаян қумлуқ нәшпүти, бипаян қумлуқниң шималидин чиқиду. Соғуққа чидамлиқ, қорулмайду» дәп хатириләнгән. Бу бипаян Қумлуқниң өзи — бүгүнки Тарим бәлбеғидур. Ғәрбий диярдики Корла — дәл Таримниң шималий бәлвиғидики гүзәл земин болуп, мәмликәт ичи вә дунияға мәшһур болған «Корла нәшпүти» ниң ана маканидур.
Һазирғичә хәлиқ ичидә нәшпүтниң Корлиға маканлишиши вә униң шөһрити тоғрисида түрлүк кона − йеңи ривайәтләр тарқилип кәлмәктә. Ундақ болса биз, Корла нәшпүтиниң тарихини билиштин бурун, у һәқтики ривайәтләр билән тонушуп чиқайли:

Корла нәшпүти һәққидики ривайәтләр
Нәшпүтниң әң қәдими ривайити (1)
Нәшпүт дәрихи вә ханикә қәбриси

Қәдимқи заманларда Төмүр қовуқ (башәгим)дә Ибраһимхан атлиқ бир падишаһ өткән екән. Күнләрниң бир күни униң хиялиға, өз земининиң қанчилик чоң, өз пуқралири, қой қозилиридәк явашму әмәс, уни билгиси келип қапту. Шуниң билән у, 500 данә төгини йетилитип, гүзәл Көнчи дәрясиниң аяқ еқинлириға йүрүп кетипту. Узун өтмәй улар Көнчи дәрясидин айрилип, бир қумлуққа келип қапту. Қариса, көз йәткүсиз қум дөңлириниң чекини көргили болмапту. Атларниң туяқ авази, төгә колдурмилириниң зил авазлириму аңланмапту. Улар меңипту, меңипту ахири падишаһ билән нәвкәрләр алдида бир гүзәл йешил бостанлиқ намайән бопту. Алдиға қариса, қамәтлик тоғрақлар қәд көтүргән, буға-мараллар топ-топ билән сәкришип, мүңгүзлирини ойнитиватқан, пүтүн дала чигә чечәклири вә җигдә гүлиниң йеқимлиқ пурақлири билән толған, яйлақлар худди йешил паяндазлар селинғандәк гүзәл болуп, униң ичидики булақ сулири мәрвайиттәк ялтирайдекән, яйлақни кесип өтидиған бир дәрия худди күмүш лентидәк пақирап, шавқунлап еқип туридекән, униң сүйини ичсә тәнни яйритип, удул йүрәккә баридекән. Униң сүйидә ясиған әткән чайлар бәкму тәмлик екән, униң сүйидә пишурулған қой гөши бәкму мизилик екән. Навада у дәрияда жуюнсиңиз чачлириңиз пақирап, терилириңиз валилдап кетидекән. Буни көргән падишаһ хушаллиқидин бу дәряға « Әзим дәрия » дәп нам қоюпту. Дәрия бойида улар нәғмә қилип усул ойнишиватқанда, кишигә раһәт беғишлайдиған салқин шамал чиқипту вә шамал билән тәң әтраптин йеқимлиқ музикидәк авазлар аңлинипту. Бу әслидә шамалда шарақшиған қоңғурақ текәнниң авази екән. Падишаһниң аяли хушаллиқидин текәнлик!…текәнлик, дәп товлап кетипту. « Текәнлик— һазирқи Лопнур наһийисиниң җәнубидики Текәнлик йезисиниң орни ».
Шундин кейин кишиләр бу әтраптики җайларни « Текәнлик » дәп атапту. Ибраһим ханниң көңлигә бу җайму ярап қапту. У бу Әзим дәрия қешиға бир орда салдуруп униң тамлирини каһиш билән безәпту, алтундәк пақирап туридиған һәйвәтлик орда дәрвазисидин бирни орнутуп дәрваза үстигә чирайлиқ нәқишләрни ойғузупту…
Бу падишаһниң Қәмбәрхан исимлик амрақ бир сиңлиси болуп, униң һөсни − җамали айға охшаш чирайлиқ, қашлири орғақтәк инчикә, өрүвалған 10 тал чечи тал чивиқтәк йәлпүнүп туридекән. У нахша ейтса булбулларму сайраштин тохтап уни тиңшайдекән. У уссул ойниса, яйлақтики кийикләрму униңға җор болидекән. У шатутидәк әқиллиқ, кийиктәк назакәтлик, алтундәк есил болуп, нахша ейтишни, уссул ойнашни, әмгәк қилишни бәкму яхши көридекән. Падишаһ уни көз қарчуқидинму артуқ яхши көридекән, шуңа кишиләр бу қизни« Ханикәайим »дәп атайдекән. Қәмбәрхан һәр күни йүрәкни титритидиған йеқимлиқ нахшиларни ейтип, кензәкләрниң һәмралиқида һәр хил ява мевиләрниң уруқини йиғидекән, йиғилған бу уруқларни ахири падишаһ ордисиниң алди − кәйнидики бош йәрләргә тикипту. Уруқлар үнүп аста − аста чоң болупту, ханикә бир күни чүш көрүпту. Чүшидә бир мевилик дәрәхни көрүпту. Униң исми нәшпүт дәрихи екән. Униң чечәклири бәкму чирайлиқ екән. У чүшидә униң пишқан мевисини йәп беқипту. Униң мевиси бәкму шерин болуп, униң ағзидә қелипту... У ойғунуп бу мевилик дәрәхни издәпту-ю тапалмапту. Ханикә шуниңдин буян, нәшпүт чечикигә, вә униң шерин мевисигә бәк амрақ болуп қапту. Көчәтләр ичидә нәшпүт чечики йоқ екән. Буни көргән ханекәниң башлири чүшүпту, қапақлири түрүлүпту, күндә ейтивалған шох нахшилириму тохтапту. Кишиләр униң гүзәл уссулларниму көрәлмәпту. Падишаһ бу әһвални билгәндин кейин орда кеңәш өткүзүп мундақ дәпту: «сөйүмлүк вәзир − вузралирим вә орда мулазимлирим, мәйли кимла нәшпүт дәрихини тапалисила, у кишини бәш йүз туяқ қой билән мукапатлаймән» дәп пәрман қипту. Әпсуски, нәшпүт дәрихини нәдинму тапқили болсун? Вәзирләр ғулғула қилишипту, әмма һечқайсиси гәп қилишқа җүрәт қилалмапту. Бу вақитта кеңәшкә хизмәт қиливатқан мулазимлардин бири падишаһға тазим бәҗа кәлтүрүп мундақ дәпту: «һөрмәтлик падишаһим, мән силигә вә Қәмбәрхан ханикәгә җеним билән хизмәт қилип бу вәзипини орундашни халаймән», бу гәпни дегән мулазим — худди ява аттәк җәсур, әркәк ширдәк күчлүк болған падишаһниң мирахори Имин екән. У, бир қойниң гөшини көрмидим дәп йәп кетәләйдекән, бир комзәк шарапни бир көтүрүпла ичип болидекән, униң қолидин кәлмәйдиған иш йоқ екән, падишаһ хошаллиқ билән мақуллуқ билдүрүп униңға яхши аттин бирни тәқдим қипту. У шу һаман сәпәргә атлинип, чөл − җәзиләрни кезипту, дәшти − баяванларда нәшпүт көчити издәп, уссапту, чарчапту, ач қапту, ахири миң бир мушәққәттә, иккинчи йили әтиязниң мәлум бир күни, 50 тал нәшпүт көчитини бир әски кигизгә йөгәп падишаһниң алдида пәйда бупту. Буни көргән падишаһниң хошаллиқидин сақаллири титрәп кетипту вә мирахорға қарап: «қәһриман ат бақарим, мән һәргиз ейтқан сөзүмдин янмаймән, саңа бүгүнла 500 туяқ қойни тәқдим қилдим» дәпту. Имин, падишаға тазим қилип туруп: «һөрмәтлик падишаһим, сизниң һиммитиңизгә миң рәһмәт. Мән бу қойларни алалмаймән »дәпту, падиша һәйран болуп: «бичарә мирахор, сән бу бәш йүз қойни аз көрүватамсән? Ундақ болса, йәнә 100 данә қойни қошуп берәй, боламду »? Дәпту. Имин: «йоқсу, султаним, мәрһәмәтлик падишаһим, маңа қой лазим әмәс, мениң өзлиригә қойидиған кичиккинә бир тәлипим бар иди »дәпту. Падишаһ: «мениң садиқ мирахорум, саңа немә керәк? Ейтивәр, алла сени дәргаһида сақлайду» -дәпту.
Имин: «улуғ хақаним, мениң тәлипим — мән баққа кирип, елип кәлгән нәшпүт көчәтлирини тикип, уни чатап, асирап, беғиңизниң бир бағвини болсам дәймән. Буниңдики мәқситим, нәшпүтләр тезрақ пишип һөрмәтлик Қәмбәрхан ханкәайимниң еғизлириға тегишини үмид қилаттим» дәпту. Падишаһ буниңға хошаллиқ билән мақул бопту. Күнләр өтүпту, айлар өтүпту. Шундин башлап, бағ ичидә Имин чалған равап билән Қәмбәрхан ейтқан шох нахшилар яңрапту. Улар тиккән, нәшпүт көчәтлири барахсан өсүп, ечилишқа башлапту. Буниңға әгишип, бу икки яшниң йүрикидики муһәббәт уруқлириму бихлинип, өсүп йетилип чечәкләшкә башлапту. Қәмбәрханниң бешидики сумбул чачлар 16 өрүм қилип өрүлүшкә башлиғанда уларниң қәлбидики муһәббәт отлири техиму ялқунҗашқа башлапту.
Язниң гүзәл бир ахшими Имин ялғуз олтуруп равабиға тәңкәш қилған һалда өзиниң йүрәк күйлирини төкүшкә башлапту:

Ай йоруқида ечилмақта гүзәл ғунчә,
Нәшпүтләр мивә бәрди шунчә татлиқ.
Йүрүкүмгә йошурдум муһәббитимни,
Әй!………
Бу муһәббәт нахшам саңа талиқ.
Худди бу нахша ичидин чиққандәк, Қәмбәрхан йәңгил қәдәм елип Иминниң қешида пәйда болупту. Уларниң тәнлири, худди бағдики қошмақ нәшпүтләрдәк бир − биригә җүплишипту. Улар бир − бириниң көзлиригә тикилип туруп мундақ дейишипту: «бизниң муһәббитимиз, худди қия таштәк ямғурда ююлмайду, шамалда учуп кәтмәйду», «бизниң муһәббитимиз худди муз тағдики қар ләйлисидәк җут − шивирғанға бәрдашлиқ бериду». Улар худа алдида мундақ қәсәм қипту: «деңизлар қуруп, тағлар күкүм талқан болсиму, қәлбимиз өзгәрмәйду. » улар йүрәк сөзлирини дейишип, бәхит пәйзигә чөмгәндә, тәқдирниң қара булутлири уларниң башлирини әгипту…
Әслидә уларға қошна болған бир әлдә һайван тәбиәтлик, қәбиһ бир хан яшайдекән, униң исми Абдулла болуп, у, күнләрниң биридә кишиләрдин қошна әлдә Қәмбәрхан атлиқ бир гүзәл қиз бар екән. У, айдинму чирайлиқ болуп көзлири булақтәк, чачлири бостандәк екән дәп аңлапту вә шуан ғайиптин ашиқ-биқарар болупту. У, шу күнла өз ордисидики тили татлиқ, дили зәһәр, гәпкә уста бир хоҗини текәнликкә қиз сорап әлчи қилип әвәтипту.«һөрмәтлик падишаһим – Ибраһим һәзрәтлири»…дәп гәп башлапту хоҗа: «өзлирини худа панайида сақлисун, бизниң улуғ падишаһимиз Абдуллахан, өзлири билән туққан болушни нийәт қилди. Мән падишаға әлчи болуп, өзлириниң саһипҗамал сиңиллирини ханишлиққа сорап кәлдим. »
Ибраһим хан мундақ дәпту: Қәмбәрханниң дейишип қойған йигити бар, у болсиму – ординиң бағвини. Бу гәпләрни аңлиған хоҗа қақақлап күлүп кетип: нәдиму қаға билән аққу пәр кәлсун? Бу худди ешәккә алтун игәр тоқиғандәк ишқу? Мәрһәмәтлик алийлири, Абдуллахан өзлиригә йәнә тоққузмиң тоққуз йүз қой, тоққузмиң тоққуз йүз ат, тоқсан тоққуз парчә яйлақ, тоқсан тоққуз парчә терилғу йәр тәқдим қилмақчи дәпту. «һөрмәтлик әлчи, Қәмбәрхан билән иминни айриғили болмайду. Улар худди ай билән юлтузлардәк айрилмастур» дәпту Ибраһим хан. Хоҗа бу ишни әпләштүрүш үчүн миңлап − миңлап яхши гәпләрни қипту. Ибраһим ханму онмиңлап, онмиңлап сәвәбләрни көрситипту. Хоҗа ахири өзиниң әптибәшрисини ашкарилап тәһдит билән мундақ дәпту: улуғ шаһим, Қәмбәрхан билән Абдуллаханниң қошулуши-худаниң ирадиси, сиз әгәр худаниң ирадисигә хилаплиқ қилсиңиз, Абдуллахан ғәзәпкә келип пүтүн Тикәнликни түзливетиду. « Әзим дәрия » − қан дәрясиға айлиниду. У чағда сизниң туприқиңизда адәмләрниң изи өчиду - дәпту. Ибраһим хан қаттиқ сарасимигә чүшүпту. Буни көргән хоҗа: «дана, Ибраһим хан, сизни худайим өз панаһида сақлисун, сиз һазирла киши қәлбини әндишкә салидиған у ява тошқан — Иминни көздин йоқ қилиң! Сизгә бәхит тиләймән». Ибраһим хан ахири мақул болуп, он нәпәр нәвкәрни, Иминни дәрһал ордиға елип келишкә буйрупту. Ордидики кензәкләр бу шум хәвәрни дәрһал Қәмбәрханға йәткүзүпту. Қәмбәрхан шуан падишаһниң чивәр етини минип баққа қарап чепипту вә бу хәвәрни Иминкә ейтипту. Гәп әмди түгишигә хоҗа 10 нәпәр нәвкәр билән Иминни тутқини йетип кәпту. Имин худди бир явайи ширгә охшаш ғәзәпкә келип һелиқи 10 нәпәр нәвкәр билән елишип уларни йәр билән йәксан қилипту. Буни көргән хоҗа дәрһал пинһан бир җайни тепип йошурнупту. Имин дәрһал Қәмбәрханни атниң алдиға елип бу җайдин қачмақчи болғанда, дәрәх арисиға йошурунған хоҗа, йилан зәһири суғурулған оқ-я билән Иминни етипту. Имин қаттиқ варқирап аттин сәкрәп чүшкиничә, хоҗиниң алдиға етилип берип, униң меңисиниң қетиқини чиқирветипту вә арқидин өзиму йәргә йиқилип җан берипту. Униңдин чиққан қипқизил қанлар нәшпүт дәрихиниң йилтизлириға сиңип кетипту. Буни көргән Қәмбәрхан өзини Иминниң үстигә ташлап йиғлапту… Пүтүн аләм қайғуға чөкүпту. Салқин шамалларму, қушларниң сайрашлириму тохтапту. Қуяшни туман қаплап йәр − земинни қараңғулуқ бесипту. Қәмбәрхан үч кечә, үч күндүз йемәй − ичмәй йиғлапту. Яшлири униң ястуқлирини бойлап еқипту. Шундақ күнләрниң биридә униң кензәклири униңға: «Ииминниң җәситини һәрәмбағниң алдидики Әзим дәрияға ташлапту» дегән хәвәрни йәткүзүпту. Қәмбәрхан дәрһал орнидин туруп һәрәмбағқа келип, һелиқи нәшпүт дәрихиниң астида «Әзим дәрия» ға қарап, ечинишлиқ мону нахшини ейтипту:

Имин җаним, Имин җаним,
Көздин ақар қану − яшим.
Аһу заримни аңлидиңму,
Көңлүмдики қериндашим.
Әй кийикләр нәгә мөктүң,
Әй дәриялар нәгә ақтиң?
Сөйүмлүкүм Имин җаним,
Мени ташлап, нәгә кәттиң?…

У, нахшини ейтипту, ейтипту, ахири һушсизлинип нәшпүт дәрихи астиға йиқилипту. Униң йенидики кензәкләр уни көтүрүп ордиға әкирипту. Униң акиси Ибраһим хан һекимләрни, даңдар моллиларни чақиртип келип уни көрситипту. Қәмбәрхан нурсиз көзлирини аран ечип акисиға қарап мундақ дәпту: «бир тал оқ-я икки кийикни қарға алалмайду. Бир йүрәк икки адәмни яхши көрәлмәйду. Ака! мән өлгәндин кейин, мени «Әзим дәрия» бойиға дәпнә қилиң, мән мәңгү униңға қарап ятай. Ибраһим хан көзлиригә яш алған һалда: «сиңлим, һаят дегән узун һәм қиммәтлик, сизниң қиммәтлик һаятиңизни асришиңизни үмид қилимән »дәпту.
Қәмбәрхан: «чавак икки қолдин чиқиду, адәмдә бирла йүрәк болиду. Мән өлгәндин кейин мән билән Имин қалдурған нәшпүт көчәтлирини, нәгә барсаңла шу йәргичә тикиңлар, улар ечилип мивә бәрсун мән униңға қарап ятай» у сөзини түгитипла бу аләмдин кетип қапту. Кишиләр қайғу һәсрәт билән уни « Әзим дәрия » бойиға дәпнә қипту, һәмдә униңға алаһидә қәбрә қа турупту. Бу — һазир кишиләр ағзида дейилип келиватқан « ханикә қәбриси » шу екән.
Узун өтмәй Ибраһим хан Башәгим (төмүр қовуқ)қа қайтип кәпту. У вә униң кензәклири Қәмбәрханниң вәсийити бойичә йол бойи, һәтта Корлиниң көзи болған Башәгимгә кәлгичә, һелиқи нәшпүт көчәтлирини тикип кәпту. Буниң билән Тарим вадисидики гүзәл юрт – Тикәнликдин таки Корла – Башәгимгичә болған земинлар − гүзәл нәшпүтлүк бағларға айлинипту. Шундин башлап ашиқ − мәшуқ Имин билән Қәмбәрханниң пак роһлири бу бағларни айлинип йүрәрмиш…
Корла нәшпүтиниң мәңзиниң қизил болуши — Имин өз қан − тәри билән нәшпүт көчәтлирини суғарғанлиқиниң нәтиҗисимиш… Корла нәшпүтиниң шерин − татлиқ болуши — Имин билән Қәмбәрханниң сап муһәббитиниң шерин мевисимиш…»①
Демәк, башқа җәһәттики гәпләрни демәй турайли, бу ривайәттики учурлардин көрүшкә болидуки — Корла нәшпүтиниң келиш мәнбәси — йәнила Тарим вадисини мәркәз қилған ғәрбий юрттур. Бүгүнки күндиму Тарим дәрясиниң икки чоң тармиқиниң оттурисиға җайлашқан Тикәнлик район − Корла нәшпүтиниң муһим базалириниң бири болуп, Имин билән Қәмбәрханниң арзу − арманлирини әмәлгә ашурмақта.

Мәнбә: «Башәгим дияридики тарихий мәдәнийәт» намлиқ китабтин елинди

Транслит на кириллицу – Һәмраҗан Амрақ 7 наурыз 2014 ж., Жұма

© http://lopnuri.com/

- Амраk -, 07-03-2014 10:11 (ссылка)

Редкие кадры из 80 х годов








text na kirillice ne pechanatsya.... 


napishu opisanie v commente




настроение: Оптимистичное
хочется: успеть
слушаю: тишину

Метки: редкие кадры

- Амраk -, 06-03-2014 09:46 (ссылка)

С ПРАЗДНИКОМ!!!





- Амраk -

Дорогие, прекрасные женщины! От всей души поздравляю вас с этим чудесным праздником и желаю всегда оставаться счастливыми и любимыми! Пусть каждый ваш день будет наполнен радостью, приятными сюрпризами и волшебством!
Эмерен - Амраk

- Амраk -, 29-11-2013 15:07 (ссылка)

Начало...


                         



Счетчик установлен 29 11 2011 года, Вы, Счетчик посещений Counter.CO.KZ - бесплатный счетчик на любой вкус! -й посетитель моего блога, пишите комментарии, мне интересно знать Ваше мнение...




Терпение и труд
  всё перетрут...






Сертификат на никнейм Emeren, зарегистрирован за http://emeren.narod.ru/index.html
Благодаря вам, друзья, у меня ПЛАТИНА! Һәмраҗан - Амрақ





Метки: начало

- Амраk -, 19-08-2013 12:53 (ссылка)

Wenas Heykilige Qarap Oylighanlirim

Венас Һәйкилигә Қарап Ойлиғанлирим





Дилдар Азиз


Аптор һәққидә

Язғучи Дилдар Әзиз ханим 1959-йили 24-апрел Хотән шәһиридә туғулған. 1976-йилидин 1980-йилғичә Қәшқәр педагогика университетниң тил әдәбият факултетида уйғур тил әдәбият кәспидә оқуған. 1985-йилдин 1988-йилғичә Хитай мәмликәтлик қанун иниститотида қанун кәспидә оқуған. 2004-йилдин 2005-йилғичә Париж Соғбуннә унивәрситида франсийә әдибиятидин билим ашурған. 2010-йилдин 2012-йилғичә франсийә доләтлик әдибият пәнлири тәтқиқат мәргизидә сәлиштурма әдибияти бойичә Мастирлиқни оқуған, 2012- йилдин .һазирғичә Франсийә 18- әсир әдибият пәлсәпә пәнлири бойичә Доктурлуқни оқуватиду.
Давми...  ]

dawamini inkastin oquymiz, patmay qaldi давамини инкастин ....(Amrak)

- Амраk -, 05-08-2013 16:17 (ссылка)

Kasim Masimi



В г. Бишкек (Киргизская Республика), с 18 – 22 июля 2013 года, прошла 5 – я международная конференция Уйгурского ПЕН клуба по Урала – Алтайской языковой семьи, где участвовало более шестидесяти делегатов, состоящих из 15 – и национальностей.


1. Переводчик Фархад Османов (Казахстан)
2. Қайсар Озгун Призидент Меж. народ Уйгурского ПЕН клуба ( Швеция)
3. Исполнитель директора Меж. народ. ПЕН клуба – Лаура Маквейн – (Англия)
4. Меж. народ секретарь ПЕН клуба Такиаки Хори ( Япония )



1. Касым Масими ( Казахстан )
2. Уртзи Урутикоеци ( Испания )
3. Лида Симс ( Финляндия )
4. Емиши Ковач ( Венгрия )

Истоки образования Урал - алтайской языковой семьи 
( авторская версия )

 Язык - важнейшее средство человеческого общения, орудия формирования и выражения мысли. Она возникла по потребности человека, что - то сказать другому. Я не хочу останавливаться на лингвистические основы языка, а обращаю ваше внимание на исторические факты. Народы Урал - алтайской семьи (сокращенно - УАЯ), доисторические времена состояли в едином языке - источника или языке - основе, так же, как и все родственные языки на земном шаре. Они, то есть УАЯ, образовался в результате территориального разобщения некогда единого национального (племенного) языка или диалекта. Для подтверждений свои версии привожу факты из истории венгерского народа. Большинство европейских стран Венгерское государство называют: Хунгарией, Венгрей, Мажарстаном, а венгры связывают себя потомками кунов, гуннов, аваров, угоров. Спрашивается, кто такие самом деле венгры? Венгерские ученые неустанно работаюшие в установлении истоков своего народа констатирвует: "… В Центральной Европе нет другой такой страны, народа, языка, которые тесными узами переплетены с Востоком, как Венгрия, венгерский народ и венгерский язык. По мнению большинство ученых, следы происхождения венгерского народа следует искать на Азиатском континенте"( 19 с.1. ). Чтобы решить эту задачу обратимся к авторитетным источникам.
Так, по исследованиям Л. Н. Гумилева, население земного шара к 1000 г. составляло примерно 275 млн. чел., к 1650 г. – 545 млн., к 1800 г. – 906 млн., к 1900 г. – 2,517 млн. чел. (10 с.15). Великая степь, в том числе Южная Сибирь, была заселена слабо, люди в основном жили на юге Евразии. Даже в такой многочисленной стране, как Китай, население в 764 г. составляло около 18 млн. чел. (8 т.1 с. 326).
В России при Петре Великом и в последующем, когда Ермак покорял лесные племена Сибири, в том числе Южной Сибири, население было небольшим. Этот факт подтверждаются исследованиями ученых Российской Академии наук. По их исследованиям 80 - х годах ХХ века населения мира составляло 2.849 млн. человек, которые состояли в тридцати языковых группах. В Урал - алтайских языковой семье, насчитывалось 250 миллионов людей, которые говорили на 80 - и языках( 16 с. 30 - 32). Это косвенно свидетельствовало о том, что каждая 250000 человек занимая огромную территорию и практический не имея письменность, выработали свой собственный язык. Это возможно, конечно нет. Но факт есть факт, то есть существований УАЯ. Как это могло случиться? Разобраться в этом нам помогут венгры, европейские и китайские исторические источники. Так, хронике Вэйшу, предки венгров – авары проходить как волевые бунтари. Этот факт подтверждает Венгерский ученый Расони в своем труде «Дунайские мосты». Он отмечает, что слово авар на языке древних венгров означало людей имеющих бунтарский дух. Хроника Вэйшу также дополняет, что князь Толунхан (кит.Шелун), в 391 г. не признавая власть вновь избранного хана Тоба Гуя, со своими сторонниками подался в Халху (тер. соврем. Монголии). Тоба Гуй с дружиной настиг бунтарей – беглецов в середине пу¬стыни Гоби, перебил сопротивляющихся, а остальных возвратил назад. Сторонники Толунхана в пустыне компенсировали недостаток пищи и воды употреблением (солено-сушеного творога), который уйгуры, монголы и др. называют – курт(хурт). Курт не только утоляет жажду, но и дает человеку силу, энергию. Это дало возможность сторонникам Толунхана вернуться на прежнее местожительство. Соплеменники их, возможно, как бы в насмешку называли лицами, употребляющими курт. Это слово китайские историки переве¬ли на свой язык дословно: жужан, роран т. е, мелкие черви, а некоторые назвали их аварами, то есть бунтарями. Уйгуры и сейчас людей неспокойных, хлопотливых называет авара. Через несколько лет Толунхану вновь удается отделиться от Тоба Гуя. Прибыв своими сторонниками в Халху в 402 г. он образовал Аварское (Жужанское)государство (12 с. 216 - 217).
В хрониках Суйшу и Таншу отмечено, что на территории Аварского каганата в 552 году, произошла смена правящий династии. Правления государством получила династия Ашина. Семь аварских аристократических племен объединившись взяли общее название долоон(кит.долонхэ) и получили от нового правителя наследственный удел, в акватории реки Тола. Когда на трон Тюркского каганата сел Муганхан, приказал задержать еще не признавших власть тюркюртов аварских царевичей и передать их к смерти.
В 555 году был пленен находящийся в бегах аварский хан Дыншуцзы и его сторонники. Из трех тысячи человек, пощадили только детей и женщин, остальным отрубили головы (8 т.1 с.233-235). Это возмутило аварских племен, добровольно признавших власть династии Ашина. Они выразили правителю свое возмущения. Муганхан недовольных переселил на Запад. Когда среди царевичей династии Ашина возникла смута, некоторые долоонцы(аварские) племена в отместку Муганхану, разгромили Орду его наследника - Абохана. Скоро бунт был подавлен, виновники для спасения своего рода, откочевали к соплеменникам, проживающим в низовьях рек: Урала и Волги. На новом месте, авары, как аристократические племена, объединив и присоединив к себе другие племена, оказывали сопротивления ашнинцам.
( Примечание: По китайским источникам, все эти племена, а их было девять, входили в состав особо сильного племенного объединение тъхлы - по русский -теле, имели 30 тысяче отборного войска).( 13с.38-40 ).
Усиление аваров на Западе и Ак хунов – эфталитов на юге не нравился правителю Западного края Этеми хану. Он от имени Тюркского каганата вступил в дипломатический контакт с императором Византии. Была достигнута цель дипломатической миссии - налаживание торговых связей и военный союз против Ирана. Император вместе с тюркским послом в ставку Эстеми направил и своего посла Земарха Киликиеца. Итогом этой встречи явилось создание военного союза Тюркского каганата с Византией, направленного против Ирана. По поводу аварцов (долоонцев) и других, о которых интересовался посол Византии, Эстеми ответил:
"Авары не птицы, чтобы, летая по воздуху, избегнуть мечей тюркских, они не рыбы, чтобы нырнуть в воду и исчезнуть в глубине морской пучины, они блуждают по поверхности земли. Когда покончу с эфталитами, нападу на аваров, и они не избегнут моих сил "( 9 с. 36 ).
После такого заявлении, часть обеспокоенных аварцев, в количестве 20 000 душ, во главе своего родового вождя переселилось на Северный Кавказ, но здесь их по - прежнему теснили ашнинцы. Несговорчивые племена подались к соплеменникам, проживающим в акватории реки Днепр. Ушедшие, сплотились вокруг хана Баяна и подчинив себе родственные племена кутугуров (кут уйгуров - благородных уйгуров - К. М. ) и утигуров (от уйгуров - боевых уйгуров - К. М. ), направили посла Кандиха к Византийскому императору который, обращаясь к императору заявил: «К тебе приходит самый великий и сильный из народов; племя аварское неодолимо; оно способно легко отразить и истребить противника. И поэтому полезно будет тебе принять аваров в союзники и приобрести в них отличных защитников. Но они только в том случае будут в дружеских связях с римскою державою, если будут получать от тебя драгоценные подарки и деньги ежегодно и поселены тобой на плодоносной земле». (2 с.108-109) Император обещал аваров поселить в междуречье рек: Савыи Дравы. Когда на трон Византии вступил император Юстиниан 11, он аннулировал заключенный договор с Баян ханом. Возмущенный Баян, силой захватив крепость Сирмия и междуречье Савы и Дравы, направил письмо императору:
«Не вините меня в том, что я поднял на вас оружие, вы первыми подали повод к войне. После столь долгих трудов и столь долгого скитания я завоевал, т. е. получил эту страну, как вы насильно отняли ее у меня», т. е. не дали. (3. с.31 ) Условиями мира он ставил, во-первых, возвращение аварам г. Сирмии, который захватили греки, во-вторых, выплату ему сверх обычного жалования, т. е. дани, которую ранее Византия платила кут уйгурам и от уйгурам, так как, говорили аварские послы, в настоящее время этими племенами (народами) владеет (правит) Баян. Византии пришлось удовлетворить требования Баяна.
Когда Баян хан воевал с Византией, Эстими разбил иранские войска. Шах Ирана-Хосров, признав власть тюркюртов, взял обязательство ежегодно выплачивать им дань по 40 000 римских золотых монет (1с. 113 ).
Укрепив свою позицию на юго-западе, Эстеми направил свою конницу в Восточную Европу. Присоединив к себе проживавших там соплеменников, т. е. племенные объединения от уйгуров и кут уйгуров, в 571 г., как указывает византийский историк Менандр, вышел к Боспору (3с.24-25 ).
Вступление в Центральную Европу конницы Тюркского каганата во главе с сыном Эстеми - Турксанфом с двоюродным братом Буриханом насторожило не только Аварского хана, но и Византию. Последние по опыту прежних лет, когда они противопоставляли уйгурские племена друг другу, в частности, от уйгуров к кут уйгурам и наоборот, на этот раз предприняли попытку усилить разрыв между Тюркским и Аварским государствами. В любом случае, как ранее отмечали византийские политики, выгода будет на стороне римлян. Но они ошиблись. Тюрки, прибыв на Черноморское побережье, узнали о двурушничестве Византии. Отношения между союзниками охладели. В 576 г. посол Византийской империи Валентин прибывает в Тюркский каганат. Его принял Турсанфа, управляющий Западным регионом Тюркского каганата. Во время встречи с послом он категорично заявил: «Не вы ли те самые римляне, употребляющие десять языков и один обман?»
Высказав эти слова и приложив ко рту десять пальцев, продолжил: «Как у меня теперь во рту десять пальцев, так и у вас, римлян, множество языков. Одним вы обманываете меня, другим моих рабов (подданных) вархионитов, т. е. аваров... Ваш царь в надлежащее время получает наказание за то, что он со мной ведет речи дружественные, а с вархионитами (он имеет ввиду аваров – К.М. ), рабами моими, бежавшими от господ своих, заключает договор. Но вархиониты, как подданные турок, т. е. как соплеменники, придут ко мне, когда я захочу... Зачем вы, римляне, отправляющихся в Византию посланников моих ведете через Кавказ, уверяя меня, что нет другой дороги, по которой бы им ехать. Вы для того это делаете, чтобы я по трудности этой дороги отказался от нападения на римские области. Однако мне в точности известно, где река Данапр (т. е. Гунновар – К. М.), куда впадает Истр (Донай), где течет Эвр и какими путями мои рабы вархиониты прошли в Римскую империю. Небезызвестна мне и сила ваша. Мне же преклоняется вся земля, начиная от первых лучей солнца и оканчиваясь пределами запада. Посмотрите, несчастные, на аланские народы, да еще на племена от уйгуров, которые были одушевлены безмерной бодростью (эти племена были союзниками Византии – К. М.), полагались на свои силы и осмелились противостоять непобедимому народу тюркскому, но они были обмануты в своих надеждах. Зато они в подданстве у нас стали нашими рабами».(9с.48-49) Этот текст, зафиксированный Менандром, показывает поворот внешней политики каганата в отношении Византии. Римлянам не пришлось долго ждать тюрков, уже в начале 576 г. они вторглись на их территорию. Подчинив к себе соплеменников, населяющих Северный Кавказ, Турксанфа вышел к Боспору и 580 г. взял эту крепость.
Именно в это время, т. е. в конце VI начале VII в., когда тюркюрты поставили на колени Иран и его соседей: Византийскую империю и Аварского ханства. Создалась реальная угроза о их существовании. Но радость трюкюртов была не долгой, возникшая смута среди царевичей династии Ашина, возглавляющих племенным объедениям - он уйгур, привело к потери верховной власти. Управлением государство взяла на себя династия Яликаров, возглавляющих племенное объедения - токуз уйгур (токуз - огуз), которые возродили прежнее название государство - Уйгур. Это дало потомкам Аварских царевичей, ведущих борьбу с династией Ашина восстановить утраченные права в Европе. С приходом к власти Бегю кагана(пр. 759 - 779гг.) в Уйгурию была принята религия Света (Манихейство). Это вызывало не довольствие среди уйгурской аристократии, возникла борьба за вероисповедание. Аппозиции правителя, куда входили ашнинцы и киргизы, состоящие в племенном объединении он уйгур, опираясь на поддержку Танской империи, то есть Китая, в 840 году осуществили государственный переворот. В стране началась гражданская война. Во всех регионах каганата шла борьба за власть, за религию, за сферу влияния. Племена он уйгуров теснили токуз уйгуров. Так, уйгурское племя печенег (гвардейцы он уйгуров), потеснили долоонцев, входящих в состав токуз уйгуров. Предводитель долоонцев (родовых вождей семи племен) князь Арпад, согласно древне уйгурскому обычаю, закрепив союз, скрепленный кровью, прибыв в Карпатский бассейн, в 896 году положил начало образованию Венгерского государства. На короне короля, было закреплено девять золотых, цепочек, видимо, подчеркивающих, что носитель короны принадлежит к племенному объедению токуз уйгур.
Для закрепления изложенного обратимся к археологическим материалам. Тэсинской стеле, которое было обнаружено советско - монгольской археологической экспедицией на территории Монголии в Хупсугульском аймаке летом 1976 года. В строке 7 -18 этой стелы имеются следующие предложении: (перевод С.Г. Кляшторного).
«... Первое царство, которым правили уйгурские каганы, просуществовало 300 лет, центром государства были Отюкентские горы - Хангай или долина трех рек: Селенги, Орхона и Толы...». Внесем ясность этому предложению. По китайским хроникам, правитель уйгуров Огузхан ( кит. Модэ шаньюй) в 209 г. до нашей эры, создал Первое централизованное Уйгурское государство, которое в 93 году нашей эры, то есть через 300 лет, потеряла верховную власть. В научных источниках это государство проходит как хуннская(гуннская).
«...Второе Уйгурское государство просуществовало 80 лет, центром государства были Отюкентские горы» Это государство погибло из-за ничтожного кагана и предательства вождей бузуков, особенности двух именитых - Берды Берсла и Кадыра Касара. ..".
Потомки Огузхана в 552 году вновь возрождают Уйгурское государство, которое существовало 80 лет. Во всех научных источниках это государство, проходить как Тюркский каганат, который в 632 году, то есть через 80 лет теряет верховную власть. Таким образом, созданный в 552 году Тюркское государство было ничто иным, как Второй Уйгурский каганат.
Наконец, Кульбек Бильге каган и его сын Турьян, принявший тронное имя Эльэтмиш Бильге каган третий раз возрождает Уйгурское царство в Отюкентских горах... » (17 с.76-82; 12с 425-426,449).
Создание третьего Уйгурского каганата многие ученные приписывают Эльэтмиш Билге кагану, т.е. Моюн - чору (правил 747 - 759гг.). Летняя резиденция была построена в 750-году на территории современной Тувы (Россия) и носит название Пор-Бажын (12.с.529-545). Выше изложенные сведения, известны и по Терхинскому памятнику Монголии, обнаруженного археологом Ц. Доржсуреном в 1957 году вблизи озера Терхин - Цаган - нур, МНР.(18.с.82- 95). Таким образом, высказывание авторитетных ученых, что УАЯ в начале имела единый народный язык, подтверждается вышеизложенными научными материалами. Принятые многими учеными мира государство Хуннских племен, с приходом к власти Огузхана ( кит. Модэ шаньюя) в 209 года до нашей эры, назывались Уйгурским. Одновременно с названием государство формировался уйгурский этнос и его язык. Уйгурами также назывались, поданные Тюркского каната.
Теперь пройдемся по историческому пути передвижения венгров с Востока на Запад. После прихода к власти династии Ашина, часть уйгуров, проходящие научных источниках как хунны(гунны), авары, ушли на восток, которые в последующем вошли в состав племен кидан, корей и японцев. Часть ушло на Запад. Оставшиеся, приняв разные названия, в том числе долоон, жили в Халхе. После бунта, часть уйгуров(аваров - долоонцев) переселились в акватории рек Урала и Волги. На новом месте часть уйгурских племен приняли общее название модиар (мадьяр), а некоторые по-прежнему именовались уйгурами. Но местные племена, на основании специфики своего языка, называли уйгуров - огорами, угорами, угурами, уграми и т. д. Так продолжалось несколько столетий.
Посетивший 1235 году группа венгерского монаха Юлиана исследуя языки племен (народов) живущих в бассейне рек: Волги и Камы, нашли много общего с языком венгров. На основе полученного материала, Юлиан выдвинул гипотезу, что люди говорящие на венгерском языке были предками венгров и назвал их «Магна Хунгария - древняя Венгрия» (сохранился письменный отчет Юлиана). Эта гипотеза дала возможность некоторым ученым включить венгров в состав финно - угорской группы уральских народностей.
Венгерский монах Отто, посетивший до Юлиана Северный Кавказ, встречал людей говорящих на венгерском языке. Следует отметить, что на Северном Кавказе имеется государство Дагестан, жители которого состоят в тюркской языковой группе, дагестанцы считает себя аварами, а кто такие авары, хорошо известно венграм.
Венгерские ученые: Тибор Тоту и Иштван Мандоки в 1965 году, посещая западный Казахстан среди казахских племен, встретил род мадьяр. Ученые высказали гипотезу о том, что казахский род мадьяр, своими историческими корнями тесно связаны с венграми.
(22с.12 ; 24 с.6)
Не осталась в стороне и археология Венгрии, в частности антрополог Жолта Андреш Биро в своих исследованиях, нашёл много общего в антропологии венгров с тюркскими народами, в том числе в ДНК. (21. с. 1-2). На основании заключении антропологов и языковедов, что язык господствующего этноса в течении одного тысячелетия сохраняется 74%, за 2000 лет - 55%, 3000 лет - 41%.(5.с.19-20 ). Если к нему добавит развития информатики современном мире, влияния разных религии, смешанные браки и другие объективные причины, сохранить материнский язык является проблемным. Свидетельством этого является исследования шведского офицера Табберта (Иоган) Страленберга. Табберт, попав в плен русским, отбывал наказание в Южной Сибири, в акватории рек: Енисея и Селенги. Общаясь с местными жителями, то есть хакасами, тувинцами, якутами возможно и монголами, нашел много общего с бытом, культурой и языком своего народа. По возвращении на Родину в 1730 году, Страленберг написал книгу о языках народов, проживающих в северо - западной части Европы. Материалы этой книги в последующим послужили образовании Урал - алтайской языковой семьи. Если шведы 300 лет тому назад понимали язык хакасов, тувинцев и якут, понимает ли они этот язык сегодня, конечно нет. Потому что, как было отмечено выше, язык изменяется, совершенствуется и за 300 лет она изменилась до неузнаваемости. Как говорится, время берет свое. Несмотря на эти объективные факты, народ старается сохранить материнский язык. Для подтверждения сказанного, хочу обратить ваше внимание на следующее. Если в венгерских словах слова: alma, arpa, bator, balta, bekot, arok, kozak и другие понимают большинство этносов тюркской группы, то слова: Hungaria, Маgyarstаn, аvаr, маdiar, оnоgоr, а также слова: atlep, vasar, dob и другие расшифровываются понимаются только согласно правилам уйгурского языка.
Уйгуры также с помощью грамматических и логических выводов свободно объясняют значение венгерских андро,- этно,- топо,- гиронимов, что свидетельствует о том, что материнским яыком венгров в начале был уйгурский язык.



Историк востоковед Касым Масими.
18 - июля 2013 г.

Использованная литература

1. Алмас Т. Уйгуры (Пер. X. Хамраева). Алматы, 2008.
2. Артамонов М. И. Очерки древнейшей историй хазар. Ленинград,1936.
3. Артамонов М. И. История Хазар, Ленинград,1962.
4. Баскаков Н. А. Алтайская семья языков и ее изучения. Москва,1981
5. Баскаков Н. А. Тюркские языки. Москва, 1960
6. Бернштам А. Н. Очерк истории гуннов. Ленинград, 1951.
7. Бернштам А. Н. Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыргызстана. Бишкек. 1998.
8. Бичурин И. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена: т. 1-3, Алматы, 1998.
9. Гумилев Л.Н. Древние тюрки. Москва, 1993.
10. Гумилев Л.Н. В поисках вымышленного царства. Москва,1992.
11 Краткая история Венгрии. Будапешт, 1999.
12. Масими К. История уйгуров и факты о крепости Пор -Бажын. Алматы, 2011
13 Позднеев Д. Исторический очерк уйгуров. СПб, 1899.
14. Шойгу С. К. Урянхай. Тыва дептер: т. 1-3, Москва, 2007.

Справочные материалы.

15. Большая Советская Энциклопедия. Москва, 1956
16. Детская Энциклопедия. Москва, 1976

Ж у р н а л ы:

17. Советская тюркология. Баку, 1980. №3
18. Советская тюркология. Баку, 1983. №3
19. Факты о Венгрии. Будапешт.1997. №2 .
20. Факты о Венгрии. Будапешт. 1999.
21. Курултай Мажарстана(Венгрия). Будапешт.2011

Газеты

22. Казахстанская правда. Алматы, 24.03.2006
23. Туркестан. Алматы, 12.07.2007
24. Мегаполюс. Алматы, 16.07.2007



Метки: Касим Масими

- Амраk -, 11-07-2013 11:58 (ссылка)

Немэ - немидин коркиду?

Немә немидин қорқиду?




Бу матириялни яху торида учиритип қалдим. Бу оқя исимлик тордашниң парчә-парчә йоллиған йолланмиси икән. Мән бирләштүрүп бир язмиға йиғдим. Бу нәрсиләрдин нурғунлиған һекмәтни чүшинишкә вә һес қилишқа болидикән. Униң үстигә уйғур тилиниң пасаһитини хели яхши көрситип берәлигәндәк һес қилдим. Шуңа, достларға тәвсийә қилдим. Бу язмилар немә немә…… дин башланған болуп, һәммисигә ортақ исим қоюшни биләлмигәчкә, биринчисиниң исмини мавзу тәриқидә ишләттим.


Немә-немидин қорқиду?

Чашқан мушуктин қорқиду, пил тошуктин қорқиду.
Җараәт йоттин қорқиду, көзи аҗиз оттин қорқиду.

Шопур хоттин қорқиду, һесапчи чоттин қорқиду.
Чечәк җуттин қорқиду, начар аяқ путтин қорқиду.

Әма гастин қорқиду, ялған расттин қорқиду.
Яхши ғәйвәттин қорқиду, еғир иш ғәйрәттин қорқиду.

Түлкә қапқандин қорқиду, лайғәзәл чаққандин қорқиду.
Суғур қиштин қорқиду, һорун иштин қорқиду.

Соғуқ отундин қорқиду, өзи бошаң хотундин қорқиду.
Кәклик тозақтин қорқиду, тәқвадар дозақтин қорқиду.

Җин бахшидин қорқиду, бахши яхшидин қорқиду.
Қамғақ борандин қорқиду, янғақ давандин қорқиду.

Юмшақ чиңдин қорқиду, сахта җиңдин қорқиду.
Пул тутқан йәп қуюштин қорқиду, оғри дәп қоюштин қорқиду.

Билиқ тордин қорқиду, яғач пордин қорқиду.
Саватсиз хәттин қорқиду, әдәплик «сәттин»қорқиду.

Чарвичи қардин қорқиду, көзи көрмәс ярдин қорқиду.
Залим адаләттин қорқиду, билимлик адавәттин қорқиду.

Шал бәйзидин қорқиду, игиз-пәс йәр кәйзидин қорқиду.
Ялаңаяқ хохудин қорқиду, қурут-қоңғуз тохудин қорқиду.

Келә көлдин қорқиду, пақа чөлдин қорқиду.
Әнгиз адәм һөлдин қорқиду, оқуғучи нөлдин қорқиду

Немә-немә билән сәмрийду?

Мәмәдан гәп билән сәмрийду, содигәр әп билән сәмрийду.
Махтанчақ по билән сәмрийду, мәргән ов билән сәмрийду.

Қулилә нәм билән сәмрийду, хиянәтчи ғәм билән сәмрийду.
Манта һор билән сәмрийду, көнчи шор билән сәмрийду.

Ашлиқ , мивә язда сәмрийду, ғаз, өрдәкләр сазда сәмрийду.
Ешәк топида сәмрийду, ясанчуқ хотун упида сәмрийду.

Кала һәләп билән сәмрийду, тәмәхор тәләп билән сәмрийду.
Тапавәт ғәйрәт билән сәмрийду, бикарчи ғәйвәт билән сәмрийду.

Илим-пән һәқ билән сәмрийду, сетиқчи нәқ билән сәмрийду.
Адимилик әл билән сәмрийду, төмүрчилик йәл билән сәмрийду

Немә-немигә йеқин?

Қери қуруққа йеқин, палакәт оруққа йеқин.
Хаман соруққа йеқин, қараңғу юруққа йеқин.

Қәләндәр чоруққа йеқин, җәңгәһ поруққа йеқин.
Бәднийәт ориға йеқин, кесәл дориға йеқин.

Әткән чай кориға йеқин, кигиз бориға йеқин.
Түтун мориға йеқин, оғри шориға йеқин.

Бахши дапқа йеқин, мәмәдан лапқа йеқин.
Дуттар тариға йеқин, мәдрис қариға йеқин.
Сөләт һәйвәткә йеқин, питнихор ғәйвәткә йеқин.
Сақал бурутқа йеқин, моллам дурутқа йеқин.

Һәрә балға йеқин, кәмпир чалға йеқин.
Бараң талға йеқин, ачкөз галға йеқин.

Тоғра сөзлүк төргә йеқин, бәднийәт гөргә йеқин.
Қуюқ сүт қаймаққа йеқин, ғилҗиң хотун найнаққа йеқин.

Ач қорсақ нанға йеқин, қери адәм җанға йеқин.
Йоқсузлуқ һорунға йеқин, бәдбуй пурақ бурунға йеқин.

Ишчанға барлиқ йеқин, һорунға харлиқ йеқин.
Ясанчуқ сөләткә йеқин, тиришчан дөләткә йеқин.

Җаһанниң сири пәнгә йеқин, билимсизләр ғәмгә йеқин.
Мәғрурлуқ һалакәткә йеқин, иш билмәс палакәткә йеқин.

Қоғун тилимгә йеқин, ақил билимгә йеқин.
Уятсиз тәййарға йеқин, қизиқчи һәййарға йеқин.

Баһар язға йеқин, һилили гәдән тазға йеқин.
Өтмәс устра капқа йеқин, хиянәтчи һапқа йеқин.

Териқ тулумға йеқин, йитим булуңға йеқин.
Залим зулумға йеқин, әхләт кулуңға йеқин

Немә нимини йоқитиду?

Раст ялғанни йоқитиду,
Үмүтсизлик арманни йоқитиду.
Һәркәт ағриқни йоқитиду,
Һорунлуқ барлиқни йоқитиду.
Үгәнмәслик чүшәнчини йоқитиду,
Җүрәтсизлик ишәнчини йоқитиду.
Хапилиқ шатлиқни йоқитиду,
Сирдишиш ятлиқни йоқитиду.
Самсақ һәсәлниң пайдисини йоқитиду,
Биәдәп сорунниң қаидисини йоқитиду.
Иссиқи йоқ мәш көмүрни йоқитиду,
Ғәм-әндишә өмүрни йоқитиду.
Алдамчилиқ инавәтни йоқитиду,
Һесапта адиллиқ хияйәтни йоқитиду.
Чидам-ғәйрәт ишни йоқитиду,
Қуруқ сөңәк чишни йоқитиду.

Немә нимидин яхши?

Аңлиғандин көргән яхши, билмигәндин билгән яхши.
Йиғлиғандин күлгән яхши, мәнисиз яшиғандин өлгән яхши.
Әлсиз һозур сүргиниңдин, әл отида көйгән яхши.
Пиядидин атлиқ яхши, хапилиқтин шатлиқ яхши.
Пайда бәргән ялғиниңдин, зиян тартқан растму яхши.
Аңлап әмәл қилмиғандин, аңлимиған гасму яхши.
Уралмиған дәл топкаңдин, епида чиққан пасму яхши.
Үни чиқмас дап-дутардин, дараңлиған дасму яхши.
Миннити бар зияпәттин, қуруқ ичкән ашму яхши.
Осма, қашлиқ гиримиңдин, тәбиий кәлгән қашму яхши.
Өзгиләрниң гөһиридин, илкиңдики ташму яхши.
Тәпкәк қери арғимақтин, учқур аяқ тайму яхши.
Юруқ бәрмәс чириқиңдин, асмандики айму яхши.
Қайғу-ғәмдә йигән аштин, хошһал ичкән чайму яхши
.Чач ал дисә баш алғандин, тосивалған« һайму» яхши.
Толғанғичә пушаймандин, өз-өзини сориған яхши.
Қил алғучә петир нандин, сехийларни дориған яхши.

Немә-нимигә тәвә

Алаһидә боливилиш чоңлуққа тәвә, қопал сөзләш тоңлуққа тәвә.
Әгри маймаққа тәвә, сутниң йүзи қаймаққа тәвә.

Бәк әркилик найнаққа тәвә, қол көйгән су қайнаққа тәвә.
Ават йәр базарға тәвә, көңүл ағритиш азарға тәвә.

Мийит көмгән йәр мазарға тәвә, иш хуласиланса қарарға тәвә.
Қашлиқ етиш гиримгә тәвә.Пайда елиш киримгә тәвә.

Лата аяқ хәйгә тәвә, чамғур-зәдәк сәйгә тәвә.
Сәй-көктат чөпкә тәвә, тоғра әқил көпкә тәвә.

Һәркәт қилиш ишқа тәвә, күз түгисә қишқа тәвә,
Коптүрүп сөзләш лапқа тәвә, халта-тағар қапқа тәвә.
Йоған көрпә йоққанға тәвә, чөчүп кетиш қорққанға тәвә.
Җан ағритиш урғанға тәвә, өрә болуш турғанға тәвә

немә немини йәйду?

Татма атниң төшини йәйду, һәсәтхур өзиниң гөшини йәйду.
Кәклик тағниң тешини йәйду, бәднийәт өзиниң бешини йәйду.
Дат түмүрни йәйду, өткән вақит өмүрни йәйду.
Оғри көрмәсни йәйду, юмшақ сөз бәрмәсни йәйду.
Яғачни пор йәйду, там һулини шор йәйду.
Тирикни ләнәт йәйду, өлүкни ләһәт йәйду.
Йәрдәк йәткән мәрт қайда, мәндин рисиқ ал дәйду.
Айрилғанни һаяттин, әкәл қойнумға сал дәйду.
Колли җанниң рисиқи, қара йәрниң бойнида,
Айрилғанлар һаяттин, қара йәрниң қойнида.
Йәрдәк йәткән мәрт нәдә, алә рисқиңни мә дәйду.
Билип қелиң һәммини, ахирида йәр йәйду.

Мәнбә: яху тори оқя намлиқ тордашниң язмиси

© http://www.lopnuri.com/?p=2628

- Амраk -, 31-05-2013 21:35 (ссылка)

Оkу уйгур

Алий мәктәп һаяти толиму көңүллүк. Яшлиқниң әң гүзәл хатирилири әнә шу алий мәктәп һаятида йезилишқа башлайду. Һәр җайлардин кәлгән һәмраһлиримиз билән биллә йетип қопқан ятақлар, дәрсханиға тутишидиған йоллар, ашхана, муәллимниң җараңлиқ авази һөкүм сүридиған дәрсханилар, қиз-йигитләрниң татлиқ учришишлириниң шаһиди болған романтик мәктәп бағлири, гаһида кечини күндүзгә улап өгиниш қилидиған җимҗит һәм бағри иллиқ мәктәп күтүпханиси, утуқ қазанған яки мәғлуб болған һәр бир нәвқиранниң һаятиға өчмәс қурларни тизиду. Шу сәвәб алий мәктәп һаятимизниң зади қандақ болишидин қәтийнәзәр шу төт йилға рази болимиз. Һәтта мумкин болса йәнә оқусамкән дегән қуруқ хиялларму каллимиздин кечиду. Һәммила адәмгә нисип боливәрмәйдиған бу есил пурсәттин бәһриман болғанлиқимиз үчүн хурсән болимиз.
Тоғра, алий мәктәптә оқуш һәммимизгә нисип боливәрмәйду. Алий мәктәп имтиһан нәтиҗиси чиққанда өзиниң өтәлмигәнликидин қайғуруп нәччә күнләргичә йиғлап, қақшап чиққанларму, юқири номур билән есил мәктәпләрниң қубуллаш қәғизини тапшуривелип турупму аилисиниң иқтисадий қийинчилиқи яки ялғуз аниси сәвәблик чақириқ қәғизини бағриға бесип аччиқ-аччиқ яш төккәнләрму вә яки маңа охшаш алий мәктәпниң босуғисидин атлапла техи алий мәктәп бағриға қанмай туруп һәрхил сәвәбләр түпәйли оқуштин чекингән от йүрәкләр болсун, һәммиси шу алий мәктәпниң ләззити, алий мәктәп оқуғучилириниң бәхтини, яшлиқниң әң гүзәл чағлиридин болған алий мәктәп турмушиниң мәнисини билгүчиләр, тәшна болғучилар, һәм қәдригә йәткүчиләрдур. Уларниңму, җүмлидин мениңму шундақ алий билим юртида оқуп баққум, яшлиқниң әң гүзәл пәйти болған алий мәктәп турмушида еқип баққум, алий мәктәп бағрида гүзәл әслимиләрни қалдурғум, болупму билим булақлиридин шәрбәт еилп тәшна дилларни қандурғум бар. Алий мәктәп оқуғучилириға болған һөрмитим, һәвисим әнә шу тәшналиқимға қошулуп бүгүн күйичидашлиримға төкүлмәктә.
Кулубимиздики аз болмиған қериндашлиримиз дәл юқарида дейилгән бәхит игилиридиндур. Мәйли дияримиздики вә яки ичкиридики алий билим юртлирида вә яки чәтәлләрдә билим канидин озуқ еливатқанлар болсун, һәммиси ата-анисиниң, милләтниң, вәтәнниң арзу-үмүдини йүдүп туруп алий мәктәпкә қәдәм ташлиған болиду. Мениңчә болса уларға ата-аниниң, милләтниң-вәтәнниң арзу үмүди билән қошуп, бая юқирида дегәндәк бу билим беғиға қәдәм басалмиған шу қарикөзләрниңму арзу-үмү, нишанлирини йүклисәк болиду дәп қараймән. Әмди демәкчи болғиним шу бәхиттин бәһриман боливатқан алий мәктәп оқуғучилириниң йүки һәқиқәтән еғир. Алий мәктәп оқуғучилириниң йүки билән уларниң шу бәхти тәң нисбәттә кәп қалиду десәк болиду.
  әнә шундақ зор бәхит ичидә әлләйлиниватқинимизда зиммимизгә йүкләнгән арзу-үмүдни, мәҗбурийтимизни унтуп қалмаслиқимиз керәк. Мундақчә ейтқанда китабни алдимизға йейип қоюп, қуруқ хиялға кәткәндин тартип, әһмийәтсиз учришиш, айиғи үзүлмәйдиған һәрхил көңүл ечиш сорунлири, һәмдә тор оюнлириға қәдәр алтун вақтимизни исрап қилидиған чоң-кичик ишлар һәммимиздә аздин-көптур болиши мумкин. Бундақ ишлар лайиқида болсиғу мәйлитиғу, лекин бир қисим, наһайити аз бир қисимлиримизда бундақ ишлар адәткә айлинип қалди. Навада өзимиздә шундақ нуқсанлар болса имканқәдәр түзәтсәк, алтун вақтимизни ғайимиз йолида сәрп етәлисәк, бу чағда өзимизму, башқиларму наһайии рази болған болиду. Мениңчә болса бәзи ишлар һазир растнла балдур, көңүл ачидиған, ойнайдиған сорунларға кейин җәмийәткә чиққанда беривалсақму болиду. Кейин җәмийәттә бундақ пурсәтләр растинла наһайити көп. Һәммә ишларниң өзиниң вақти болиду. Алий мәктәптики төт йил бизниң пәқәт билим игәлләйдиған вақтимиз, һәргизму башқа нәрсиләрни, оюн тамашшани игәлләйдиған вақтимиз әмәс. Шуңа шунчә көп үмүдлүк көзләрниң нури болған әзиз алий мәктәп оқуғучилири, вақтимизни тоғра йолға ишлитәйли, қәдирләйли!
  йәнә техиму муһим болған бир тәрәп, нурғунлиримизниң каллисида, наһайити нурғунлиримизниң каллисида төт йил алий мәктәпни пүттүргәндин кейин унванни көтүрүп юртқа қайтип хизмәт тепиштин ибарәт бекинмичилик көз қараш орнап кәтти. Өз кәспи билән һесаблашмастин мәмурийлиққа йүгирәватиду. Һалбуки ичкиридә яки чәтәлләрдә юқирилап оқушни истәйдиғанлар наһайити аз. Юқирилап оқуйдиғанлар техиму аз. Демисәкму биздә кәсип әһлилири анчә көп әмәс, тәтқиқатчилар йетәрлик әмәс, нәтиҗә қазанғанлар йетәрлик әмәс. Бу йәрдә наһайити чоң бир бошлуқ бар; Алий мәктәптин чиқипла һөкүмәт орунлириға кирип хизмәт қилип пул тепип җан беқиш идийимизни, юқирилап оқуп кәспий билимни пухта игәлләп җәмийтимизниң парлақ кәлгүси үчүн тиришчанлиқ көрситиш идийсигә өзгәртәлисәкла әнә шу бошлуқ толған болатти.
  биздә деһқан көп, техник аз; Намрат көп, бай аз; Баққал-яймичи көп, ширкәт - кархана қурғучи аз; Мусулманчә йимәкликкә, миллийчә мәһсулатларға тәшнамизю, әмма завут-фабрикиларни қуридиғанлар аз; Мәндәк қуруқ гәп қилидиғанлар көп, ирадисини әмәлийәттә ипадиләйдиғанлар аз; Демәк, юқарқи азларни пәқәтла һазирқи алтун вақтимизни чиң тутуп тиришип өгиниш билән бирликтә мушу оқуш унванимиз билән қанаәтлинип қалмай техиму юқирилап оқуп, кәспий билимләрни пухта игәлләп ярқин нәтиҗилиримиз арқилиқ толдуралаймиз. Шуңа оқуйли, қанаәтләнмәйли, давамлиқ оқуйли!
  
Ата-анаң, вәтиниңни, милләтни дәп оқу уйғур,
Үмүд һәмдә меһир бәргән һиммәтни дәп оқу уйғур.
Нишаниңға тосақ салған илләтни дәп оқу уйғур,
Мәнзил таман бәхит күлгән ниммәтни дәп оқу уйғур,
Дилиңдики бүйүк арман хисләтни дәп оқу уйғур.
  
Риқабәтниң замани бу илим-пәнни тәрк әтмә,
Меңип болуп йерим йолни сән арқаңға йенип кәтмә.
Йеңилгәнгә бирәр қетим чүшкүнлишип һәсрәт чәкмә,
Ирадәңни пурсәт билән қошуп биллә ташливәтмә,
Риқабитиң пурсәт саңа мәһкәм тутуп оқу уйғур.
  
  
Бурулмиғин сән арқаңға, қаримиғин оң-солуңға,
Мәнзил ара чепип кәткин мингән пети дулдулуңға.
Дулдулуңни тизгинини пәқәт өзүң ал қолуңға,
Уйғур чақнап мәнзил ара маяк болиду йолуңға,
Чақниған шу уйғур үчүн чоқум яхши оқу уйғур.
  
Яшлиқиңни алтун билип билим билән толдурушқа,
Башлириңға меһнитиңдин тәләй қуши қондурушқа.
Бүйүклүкниң шу тәхтигә варс болуп олтурушқа,
Төнүгүнки вәдәңгә һәм һәқиқий садиқ болушқа,
Нәвқиранлиқ чағлириңда бошашмастин оқу уйғур.
  
Сән, мән үчүн қанлар кәчкән әҗдадни дәп оқу уйғур,
Излар бесип келидиған әвлатни дәп оқу уйғур.
Ана юртуң, хәлқиң бәргән мәдәтни дәп оқу уйғур,
Ирадәңдин даван ашқан ғәйрәтни дәп оқу уйғур,
Алдиңдики зор нәтиҗә һәйвәтни дәп оқу уйғур.
   
  бая алий мәктәп оқуғучилириниму дедуқ, әмди алий мәктәптә оқуш нисип болмиған, яки йәниму көп билим игәлләшкә тәшна болған кишилиримизгә кәлсәк, буниңдин тәхминән йәттә айлар муқәддәм күйчи әпәнди башлиқ бир қанчә есил әзизлиримиз күйчи кулубидин ибарәт ана тил мәктипини қурди. Һазирғичә ингилизтили, хәнзутили, рос тили, түрк тили, қанундин мәслиһәт, писхика мәслиһәт, компютер билимлири вә филим ишләш, уйғур тибабәт қатарлиқ хәлқимиз еһтияҗлиқ болған кәспий дәрсханилири кәң тордашларға һәқсиз ечиветилгән. Җәмийәттики вә һәрқайси алий мәктәптики кәсип әһлилири дәрсләрни һәқсиз өтүп бериватиду. Өзиниң әҗри билән бизни, һәр бир уйғурни илим-пәнгә чақириватиду. Шуңа, торға чиққудәк вақтимизла болса һәрқайси дәрсханиларға кирип дәрс аңлашқа үндәйли. Күйчини билмәйдиған тор оюниға дүм чүшкәнләр болса чақирип келип күйчи дәрсханисиға башлайли. Торға чиқишни билмәйдиғанларға өгитәйли, торни күйчи дәрсханисидин башлисун. Ишинимәнки, күйчидики һәммәйлән өзидә бар болған билимини пүтүн меһри билән қошуп әзиз қериндашлириға берәләйду. Әнә шуларниң һөрмити үчүн болсиму дәрсханилар ғерип қалмисун. Ундақта темамниң ахирини мәрһум абдуқадир дамолламниң муну сөзлири билән ахирлаштурсам:

Билиңларки, бу заман ғәпләт вә бипәрвалиқниң заманиси әмәс, ойғиниш вә сәзгүрлүк заманисидур.
Җаһиллиқ вә наданлиқ дәври әмәс, илим-мәрипәт дәвридур.
Суслуқ вә бикарчилиқ вақти әмәс, тиришиш вә ғәйрәт-иҗтиһат вақтидур.

Мәнбә: әрдәвил(учқун)
Мәнбә: күйчи мунбири
Мәнзил: Күйчи қанили мунбири



Мундақ тәпәккур қилип бақайли,,, әгәр һәр бир уйғур пәрзәнти,хәлқим,миллитим үчүн тиришип оқуймән дәп чоң йәрдин сөз ачмисиму,пәқәт өзүм үчүн,ата-анамниң бәхти,хушаллиқи үчүн дәп тиришип оқусиди,шу арқилиқ тиришип оқуп зор нәтиҗиләрни қолға кәлтүрүп мувапиқийәт қазанған оқуғучилар топи тәдриҗий милләтниң гүллинишигә төһпә қушалайтти.

Мисраним мунбири http://bbs.misranim.com/forum.php?mod=viewthread&tid=106525

Метки: Оkу уйгур

- Амраk -, 31-05-2013 09:57 (ссылка)

31 мая в Казахстане

31 мая в Казахстане является Днем памяти жертв политических репрессий.

Мемориал памяти жертв политических репрессий, Алматы

Репрессии 1937 года … В списке «врагов народа» попали умные образованные люди, много сделавшие для своей страны. В молохе репрессий погибли известные писатели и поэты Ш. Кудайбердиев, И. Жансугуров, Б. Майлин. Многих представителей интеллигенции ждали аресты, расстрелы и лагеря. Репрессиям подверглись и те, кто боролся за установление Советской власти в Казахстане- Т. Рыскулов, С. Сейфуллин, С. Садвакасов и другие.31 мая в Казахстане является Днем памяти жертв политических репрессий. Одним из первых шагов президента Назарбаева в новой столице стало возведение Мемориала памяти жертв политических репрессий, открытый 6 июня в 1997 году в день открытия IV сессии Ассамблеи народов Казахстана. В основе мемориала простое, но древнейшее могильное сооружение — высокий 27-метровый курган. Вверх ведет лестница из 55 ступенек. Композиция из узкой пирамидальной стелы и барельефного рисунка овеяна ужасами страшных лет. Разбитый шанырак, высохшая земля и силуэты плачущих людей о безвинно погибших людях. Основная идея мемориала – сохранить для потомков память о нелегком историческом периоде жизни народов. Ныне живущие никогда не должны забывать страдания жертв политических репрессий, которые пережили все круги сталинского ада в Алжирах, Степлагах, Карлагах. Грандиозный курган расположился именно на трассе, ведущей в тот населённый пункт, где располагался лагерь жён «врагов народа». Авторы скульпторы Боярлин А., Мурзагельдин Т., архитекторы Монтахаев К., Кенжетаев А., Ордабаев А.

(с) http://www.tarih.spring.kz/ru/monuments/page1235/

Метки: 31 мая в Казахстане

- Амраk -, 29-05-2013 15:12 (ссылка)

Tashpulat Ruzi




Америкидиму Ташполат Исимлик Уйғур Алий Мәктәп Мудири Бар.
--- Ана тил көврүкидин Америка алий мәктәп мудирлиқиғичә.

Мирзат Муса

1990-йилларниң алди-кәйнидә бир түркүм ирадилик Уйғур яшлири арқа-арқидин чәт әлләргә оқушқа чиқип хәлқимизни сөйүндүргидәк катта нәтижиләргә еришти, һазирқи қолайлиқ интернет васитисидә бу Уйғур зиялийлириниң мувәппәқийәтлиридин вәтәндики яшлиримиз аз-тола болсиму хәвәр тепип илһамланди, пәхирләнди. Улар яшлиримизниң пәхирлиниш нуқтилиридин бири болуп қалди. Интернетқа кирәләйдиған кишиләрниң көпинчисидә бу һәқтики учурларға болған тәшналиқ күчийип барди. Шуниң билән биллә шу йилларда чәт әлләргә оқушқа чиқип нәтижә қазанған яшларниң мутләқ көпчилики һәтта алий мәктәпкичә ана тилда оқуғанлардин икәнлики кишилиримиз арисида пәхирлиниш билән тилға елинидиған йәнә муһим нуқта болуп турмақта.
Мәйли бүгүнки күндә Жуңгодики тунҗи Уйғур академик болған Һошур Ислам ака болсун яки чәт әлләрдики ашу мутәхәссислиримиз болсун ана тил көврүки арқилиқ бүгүнки мувәппәқийәт мәнзилигә улашқан, бу Уйғурниң пәхри, улар ана тилимизниң йошурун күчини испатлиғучи пакитлардин, Уйғур маарипиниң бүгүнки абидисини тиклигүчиләрдин болғанлиқи биләнму хәлқимизни иптихарландуриду. Һазир Шинжаң Университетиниң мудири болуп ишләватқан жуғрапийә учурлирини сүнъий һәмраһ арқилиқ йирақтин сезиш техникиси мутәхәссиси, профессор Ташполат Тейип һәм шу җүмлидиндур. Математика илми бир түврүк пән сүпитидә көп саһәгә четилидиған, нәтиҗә қазинишниң қийинлиқини нурғун киши һес қилалайдиған бир пән. Мана мушу пән бойичә изчил тәр төкүп кәлгән бир Уйғур зиялийси илим-пәндә дуняниң алдида кетиватқан Америкидәк бир дөләттә кишиләрни қайил қилиш билән бүгүнки күндә Америкидиму «Ташполат» исимлик бир алий мәктәп мудири барлиққа келип, һәммимизни пәхирләндүридиған бир хәвәрниң сәвәбчиси болуп қалди.
Бу язмамда мән әнә шу Уйғур хәлқиниң пәхирлик пәрзәнти, математика алими Ташполат Рози һәққидә тохтилимән. Униң Уйғур пән-маарип, болупму математика саһәсидә қолға кәлтүргән нәтижилири пешқәдәм устазларни иптихарландурса, әвладларға уйғурларниңму тәбиий пән саһәсидә башқилардин қелишмиғудәк һалда риқабәт сәһнисидә чақнап туралайдиғанлиқини билдүриду.
Ташполат Рози 1962-йили 4-айда илиниң Тоққузтара Наһийәсидә бир аддий деһқан аилисидә туғулған. Ташполат Розиниң дадиси Рози ака әйни вақитта хәлқниң азадлиқи вә парлақ кәлгүси үчүн қан кечип җәң қилған миллий армийәниң җәңчиси болуп, уруш аяғлашқандин кейин Қәшқәрдики атлиқ әскәрләр полкида 10 йил вәзипә өтәйду. Уқумушлуқ болғанлиқи сәвәбидин, Рози ака бу мәзгилләрдә тезла көзгә көрүнүп, ахирида генерал майор Муһәммәтъимин Иминофниң канвийи болиду. 10 йил өтүп, Илиға қайтип кәлгәндин кейин, һелиқи исми улуғ, әмма нурғунлиған аилиләрни ханивәйран қилған «инқилаб»ниң қара борини Рози Елахун аилисиниму бош қоймайду. Рози ака нурғун қетимлап «тартип чиқирилиду», «күрәш қилиниду». Лекин, миллий армийәдә турған вақитлирида билиш билән билмәсликниң пәрқини чүшинип йәткән, бир милләтниң ичидә билимликләрниң аз болушиниң милләтни көплигән мәғлубийәтләргә дучар қилидиғанлиқини чоңқур һис қилған Рози ака, мәйли қийин - қистақларда болсун вә яки җапалиқ турмуш мәзгиллиридә болсун, өз пәрзәнтлириниң оқушсиз қелишиға йол қоймайду вә уларни чоқум яхши оқутушқа бәл бағлайду. Мана мушундақ аилә шараитида чоң болған Ташполат Рози дадисиниң қоллиши вә арзусини өзигә илһам булиқи қилип, кәлгүсидә чоқум утуқ қазинишқа бәл бағлайду.
Тоққузтара Таштөпә башланғуч мәктипи Ташполат Розиниң узун йиллиқ оқуш һаятидики тунжи қәдәм болуп қалиду. Униң нәтижиси савақдашлириға қариғанда алаһидә яхши болғанлиқи үчүн, униң җисмидин үмид учқунлирини көргән муәллимлири уни 3-синиптин биваситә 6-синипқа йөткәйду. Униң пәнләрниң ичидики әң қийини дәп қаралған математикиға қизиқиши дәл шу мәзгилдин йәни Тоққузтара наһийәлик 1-оттура мәктәптин башлиниду. Ташполат Рози толуқсиз вә толуқ оттура мәктәп мәзгиллиридә, наһийәлик, вилайәтлик, түрлүк зеһин синаш мусабиқилиригә қатнишип яхши нәтижиләрни қолға кәлтүриду. Билишимчә, математика кишидин толиму әстайидиллиқни тәләп қилидиған пән болуп, бир нөлниң оң яки сол болушиму нәтиҗидә асман - земин пәрқләрни кәлтүрүп чиқириду. Шуңа чоңларниң бинаниң қанчилик егиз болуши, униң улиниң қанчилик мустәһкәмликигә бағлиқ дегән гепи бикарға ейтилмиған икән! Тохтимай тиришиш нәтижисидә, Ташполат Рози 1979-йили язда, алий мәктәп имтиһаниға қатнишиду һәмдә математика нәтижиси уйғур дияри бойичә 1-болуп чиқиду. Шуниң билән у һаятидики йәнә бир муһим басқуч йәни алий мәктәп һаятиға қәдәм алиду.
Ташполат Рози 1979-йили Шинжаң Университетиниң математика факултетиға қобул қилинғандин тартип тиришчанлиқи билән оқутқучилириниң һәмдә савақдашлириниң һөрмитигә еришиду. У 4 йил алий мәктәп һаятида, синипниң өгиниш һәйъитилик вәзиписини өтигәндин башқа йәнә, һәр йили мәктәп бойичә илғар оқуғучи болуп баһалинип, устазлириниң һәмдә мәктәп рәһбәрликиниң нәзәридә математика саһәсидә үмидлик яшқа айлиниду. Әлвәттә, бир дәрәхниң қанчилик мевә берәлиши, бағвәнниң уни қанчилик пәрвиш қилишиға бағлиқ. Ташполат Розиниң бүгүнкидәк шанлиқ утуқларға еришишиниң сәвәбиниму дәл шу университеттики устазлириниң әстайидил тәрбийәлишидин айрип қариғили болмайду. Ташполат Розиниң сөйүмлүк устазлиридин Тиливалди Муһәммәт, Ришат Һәсән, Абликим Һажи, Абдурахман Вәкили, Нияз Муһәммәт, Муһәммәт Абдулла, Ағзанбай, Қаһар Қадир қатарлиқларниң әстайидиллиқ билән дәрис өтүшлиридин илһам алған Ташполат Рози, кейинки һаят мусапилиридә өзидә ашу устазлириға охшаш, тәләпчанлиқни һәм оқуғучиларға болған йүксәк мәсъулийәтчанлиқни йетилдүриду. Әлвәттә, буни бу йәрдә алаһидә тилға елишимдики сәвәб, һазирқи уйғур жәмъийитидки қисмән оқутқучиларниң түрлүк сәвәбләр түпәйлидин маашчиға айлинип кетип бериши кишини әндишигә салмақта. Оқутқучилар қошуниниң сәрхил болуши, бир милләтниң парлақ болған кәлгүси тәрәққияти үчүн кәм болса болмайдиған муһим амилларниң бири. Оқутқучилиқниң шәрәплик йери дәл униң өз майсилириға болған тәләпчанлиқи вә мәсъулийәтчанлиқида ипадә тапиду.
Шуниң билән Ташполат Рози толуқ курсни алий нәтижә билән тамамлиғандин кейин, мәктәп рәһбәрлики тәрипидин универстетниң математика факултетиға оқутқучилиққа елип қелиниду. У бу җжәрянда өзиниң өзгичә оқутуш методи билән оқуғучиларниң яхши баһасиға еришиду. 1990- йили Ташполат Розиниң һаятида йәнә бир бурулуш болиду, у японийә Токио Денки Университетиниң физимат факултетиға 2 йиллиқ билим ашурушқа әвәтилиду. Билим ашуруш тамамланъғандин кейин, у шу мәктәпниң магистирлиқ имтиһаниға қатнишип имтиһандин өтиду. Мәйли билим ашуруш җәряни болсун яки магистирлиқ оқуватқан вақитларда болсун, у өзиниң тиришчанлиқи арқилиқ, түрлүк оқуш мукапат пулиға еришиду. Мәсилән, алаһидә оқуш нәтиҗисигә қарап берилидиған японийә маарип министирлиқиниң оқуш мукапат пулини бу мәктәптин тунҗи болуп алиду. 1994-йили, Ташполат Рози йетәкчи оқутқучисиниң тәвсийәси билән йәнә шу мәктәптә докторлуққа имтиһан берип қобул қилиниду.
Аддәттә математика кәспи қийин болғанлиқтин, бу кәсиптә докторлуқ оқуйдиған кишиләрму анчә көп болмайду, лекин бу қийинчилиқлар әйни вақитта өзиниң улуғвар ғайиси үчүн пидакарлиқ көрситишкә тәйяр туридиған бу яшниң ирадисини тәвритәлмәйду. Докторлуқ оқушини тамамлаш үчүн Ташполат Рози 1998-йили мақалисини баһалаш һәйъитигә суниду, әпсуслинарлиқи мақалә сунулуп узун өтмәй Ташполат Розиниң йетәкчи оқутқучиси Фукуйо Акийо әпәнди өзиниң пәхирлик оқуғучисиниң нәтижисини көрәлмәй аләмдин өтиду. Шуниң билән аридин 6 айчә өтүп, Ташполат Рози мақалә баһалаш гурупписидин җаваб алиду. Баһалаш гурупписи униң мақалисида интайин мурәккәп формулаларниң барлиқини, чүшинишкә сәл қийин тохтиғанлиқини ейтиду. Ташполат Розиниң язған мақалиси әйлир тәңлимисиниң йешиминиң чәклик вақит ичидә партлиши болуп, бу мақалиниң илмийлики юқири, четилиш даирисиниң кәң болуши сәвәблик, баһалаш һәйъитидики мутәхәссисләр униң мақалисини шу саһәдә көзгә көрүнгән профессор Ясухида Фукумото әпәндигә баһалашқа әвәтиду. Аридин узун өтмәй бу киши Ташполат Рози билән алақилишип, мақалиниң сәвийәсиниң интайин юқири чиққанлиқини, униң ичидики тәңлимиләрниң бу саһәниң кейинки тәрәққиятида интайин муһим рол ойнайдиғанлиқини ейтиду һәмдә өзиниң униңға докторлуқ оқушида йетәкчи оқутқучиси болғуси барлиқини билдүриду. Ташполат Рози бу тәклипни хошаллиқ билән қобул қилиду. Шуниң билән Ташполат Рози бу мақалисини Ясухида Фукумото әпәндиниң йетәкчиликидә японийә физика журнилида елан қилиду. Ташполат Рози бу җәрянда билимниң чәт әлләрдә нәқәдәр чоң қәдир-қиммити һәмдә һөрмити барлиқини чоңқур чүшинип йетиду. 2000-йили Ташполат Рози математика кәспидә докторлуқ унванини елип, йеңи бир мусапә йәни Америкиға қарап йол алиду.
Америка интайин қизиқарлиқ дөләт, бу дөләткә һәммә киши, байму, намратму, зиялийму, содигәрму, қарақчиму қизиқиду. Кишиләр Америкини чүшәйду, худди Америкиға кәлсә һәммә ишлар өзлүкидин яхши болуп кетидиғандәк, анчә бәдәл төлимәй, җапа тартмайла яхши күнгә еришип қалидиғандәк һис қилишиду. Лекин бу йәрдики риқабәтниң кәскинликини, турмушни яхшилаш үчүн қанчилик көп бәдәл төләйдиғанлиқини сиртта туруп һис қилалайдиған адәмләр интайин аз. Бу йәрдә бу гәпләрни қилишимдики сәвәб, яшлиримизда Америкиға келиш арзуси күчлүк болуватқан һазирқидәк бир мәзгилдә,
Америкиға келиш яки чәткә чиқишта һәргизму җан беқишнила мәқсәт қилмаслиқи керәк. Чүнки шәхсән ойлаймәнки, әгәр җан беқиш мәқсәт болса, һәммә йәрдә қазанниң қулиқи төрт!
Шундақ қилип, Ташполат Рози аилиси билән Америкиға кәлгәндин кейин, өзиниң гүзәл арзусиға, парлақ кәлгүсигә еришиш үчүн кәсипни пухта билгәндин сирт, алди билән Инглиз тили өткилидин өтүш керәкликини чүшинип йетиду. Шуниңдин башлап, у һәр күни сәһәр туруп, Инглизчә ядлайду, тохтимай Инъглизчә материял көриду. Әнә шундақ тиришиш нәтижисидә, у бир йилға қалмай Инъглизчә раван сөзлийәләйдиған, оқиялайдиған һәмдә өлчәмлик язалайдиған болуп чиқиду. Бир йилдин кейин, у бир алий мәктәпниң оқуғучилариға тәкрар қилиш синипиға ишқа чүшүп, оқуғучиларға математикидин тәкрар қилип бериду. У бу җәрянда өзиниң мәсъулийәтчанлиқи һәмдә математикилиқ мәсилиләрни чүшинишлик қилип йешиш усули арқилиқ оқуғучиларниң юқири баһасиға еришиду. Аридин йерим йил өткәндин кейин, Ташполат Рози Лос Анжелес хәлиқара Университетиға рәсмий муәллим болуп ишқа чүшиду. У бу мәктәптә оқуғучиларға математикилиқ анализ, элементар матиматика, тригонометирийә, сизиқлиқ алгебра, компьютерниң қоллинилиши, иқтисад математикисидин дәрис бериду. У өзиниң өзгичә оқутуш методи арқилиқ, оқуғичиларниң қизғин алқишиға еришиду, униң синипиға тизимға алдуридиғанлар йилдин-йилға көпийиду. Буниңлиқ билән у мәктәпниң йиллиқ һәмдә мәвсүмлүк оқутқучиларни баһалашлирида «мунәввәр оқутқучи», «алаһидә оқутқучи» болуп баһалиниду. Шундақ қилип, өзидә түрлүк тәҗрибиләрни йетилдүргән Ташполат Рози 2010-йили Антелоп Валлей (Antelop Valley) Университетиниң омумий маарип (генерал едуцатион) факултетиға толуқ күнлүк оқутқучи болуп ишқа чүшиду. Бу Университетта Ташполат Розиниң тиришчанлиқи узунға бармайла мәктәп рәһбәрликиниң етирап қилишиға еришиду. Аридин 6 ай өткәндин кейин, мәктәп рәһбәрлики Ташполат Розини «lead faculty» йәни факультет мудирлиқиға тәйинләйду. Лекин, у бир тәрәптин өзиниң өзгичә болған дәрис методи арқилиқ, оқуғучиларниң қизғин қоллишиға еришкән болса, йәнә бир тәрәптин, факультет мудирилиқ вәзиписини мәсъулийәтчанлиқ билән орундап, мәктәп рәһбәрликиниң юқири баһасиға еришиду. 2012-йилиға кәлгәндә, мәктәп рәһбәрлики уни «dean of facult» йәни мәктәп мудирлиқиға тәйинләйду.
Америкидики университетларниң адәттә бирдин президенти йәни мәктәп мудири болиду, униңдин қалса, dean of facult яки дәан оф цолләгә болиду. Dean of faculty ниң асаслиқ хизмити, мәктәпниң оқу-оқутуш ишлириға башламчи болғандин сирт йәнә, оқутқучиларни ишқа елиш яки иштин қалдуруш, оқуш пүткүзүш мурасимлирида нутуқ сөзләш һәм һәрхил йиғинларға қантишиштин тартип, мәктәпниң йиллиқ мәбләғ ажритишиға тәклип сунушқичә чоң-кичик вәзипиләрни өз ичигә алған болиду. Адәттә магистир яки доктор оқуғучиларни қобул қилишта Dean ниң йәни мәктәп мудириниң тәвсийә хети - «Recommendation letter»и алаһидә муһим орунда туриду. Ташполат Рози Америкида бундақ мәктәп мудири болуп ишлаватқан тунҗи уйғур зиялийси болуп қалди. Бу биз Уйғурлар үчүн шан-шәрәптур. Әлвәттә, бундақ чоң шан - шәрәпләрни һәргизму доктор Ташполат Розиниң тохтавсиз тиришчанлиқи вә издиниш роһидин айрип қариғили болмайду.
Һәммигә мәлум болғинидәк, мувәппәққийәт һәргизму нәччә күнлүк яки нәччә йиллиқ мусапә әмәс. Мувәппәқийәт бир җәряндин ибарәт, киши өзиниң көзлигән нишаниға қачан йетәләйдиғанлиқини һәргизму пәрәз қилип йетәлмәйду. Муһими шу җәрянда бошашмай алға илгириләш; қийинчилиқларниң, тағ-даванларниң һаман ахирлишип, өзи көзлигән, арзу қилған ашу мәнзилгә йетиш үчүн тохтимай соқуп туридиған үмидлик йүрәктур. Ташполат Розиниң бүгүнкидәк нәтижиләрни қолға кәлтүрүши, униң мана мушундақ егилмәс роһни йетилдүргәнликидин башқа йәнә, униң аилә муһитиму алаһидә муһим рол ойнайду. Мәйли балилиқ вақтида дадиси Рози акиниң уни вә һәдилирини оқутуш үчүн тартқан җапалири болсун вә яки кейинки күнләрдә аяли Мунирә ханимниң униңға хатирҗәм өгиниш вә тәтқиқат шараити яритип бериш үчүн, икки пәрзәнтини яхши тәрбийәләштин сирт, йәнә Ташполат Розиға мәнивий җәһәттин тохтимай риғбәтләндүрүп турушлири, униң парлақ кәлгүсигә болған ишәнч вә арзусини техиму улғайтиду.
Ташполат Рози өз саһасидә түрлүк нәтиҗиләргә еришиш җәрянида өз хәлқини унтуп қалмайду. Мәйли Японийәдә оқуватқан вақитлирида болсун яки һазирқи Америкида хизмәт қиливатқан вақитлирида болсун, вәтәндики яшларниң чәткә чиқип оқуш ишлириға мәслиһәт бәргәндин сирт йәнә, қолидин келидиғанла иш болса ярдимини айимайду. У Японийәдә турған вақтида 13 уйғур оқуғучисини Японийәгә келип оқуш ишлирини һәқсиз бежирип бериду. Уйғур пәрзәнлири тәрипидин өзигә йезилған хәтләр һәмдә соралған түрлүк соалларға әстайидиллиқ билән җаваб бериду. Кәсиптики мувәппәқийәт айрим, адимийликтики мувәппәқийәт айрим. Мениң нәзәримдә, һәқиқий адәм болмақ алим болмақтин нәччә йүз һәссә қийин. Адимийликидин айрилған бир алим худди китаб артивалған һайванға охшайду, халас. Доктор Ташполат Розиниң инсаний етиқадидин айрилмай, вәдисигә вапа қилип, инсаний пәзилити арқилиқ яшларға үмид вә муһәббәт ата қилиши кишиниң чәксиз һөрмитини қозғайду.
Һазир Ташполат Рози мәктәп мудирлиқ хизмитини ишләш билән биргә өз кәспидики тәтқиқатиниму үзлүксиз давамлаштурмақта. У һазир Японийә Кюшу Университетиниң профессори, Ясухида Фукумото билән бирликтә шарсиман қайнам һәрикитиниң тәқсимлинишини тәтқиқ қилип, йеңи нәтиҗигә еришти. Улар бу нәтиҗини пат арида даңлиқ Америка ақар җисимлар физика журнилида елан қилмақчи. Униң тәтқиқати пәқәт нәзәрийә җәһәттин муһим болупла қалмастин, төмүр ишләпчиқиришидиму муһим рол ойнайду.
Хош, қәдимдин тартип ғәлибә қазанғучиларда болған ортақ алаһидилик - ғайә, ирадә вә тиришчанлиқ. Демәк, алға интилиш ирадиси һәқиқий инсаний бәлгиләрниң биридур. Шан - шәрәпкә интилиш яман иш әмәс, һеч кимму бу дунядин изсиз кетишини халимайду, лекин шан - шәрәп һәргизму башқиларниң дүмбисини пәләмпәй қилиш болмастин, бәлки әмгәк тәриниң мәһсули болуши керәк. Әнә шу җапалиқ әмгәктин келидиған шан - шәрәп һәқиқий бәхит һесаплиниду. Доктор Ташполат Розиниң бүгүнкидәк утуқларни қолға кәлтүрүши мени мушундақ бир йәкүнъгә ундиди. Қәләм күчүмниң аҗиз болғанлиқи сәвәбидин, докторниң мувәппәқийәт қазиниш җәрянидики тиришчанлиқлирини, тартқан җапалирини әтраплиқ ипадиләп берәлмигән болушум мумкин. Лекин шуниңға ишинимәнки, докторниң иш-излири яшларға илһам вә үмид беғишлайду. Шундақла буниңдин кейин доктор Ташполат Розиниң вә униңға охшаш әлсөйәр оғул - қизларниң иш - излирини яшларға техиму җанлиқ йәткүзүп берәләйдиған қәләм игилириниң көпләп мәйданға келишини үмид қилимән. Ахирида, докторниң тенигә саламәтлик, аилисигә бәхит вә хатирҗәмлик, буниңдин кейинки ишлириға катта утуқлар тиләймән.

Ташполат Рози хизмәт қиливатқан алий мәктәпниң тор адреси:
Http://www.Uav.Edu/index.Aspx?Recordid=225&page=95
Http://www.Uav.Edu/

E-mail : tashpulat@yahoo.com
https://www.facebook.com/tashpulat.ruzi
Транслит на кириллицу: Амрақ

Метки: Tashpulat Ruzi

- Амраk -, 23-05-2013 10:40 (ссылка)

Тунжи новатлик каваб байрими

Тунҗи нөвәтлик Лопнур кавап байрими


2013-йили 4- айниң 22- күни наһийимиздә Лопнур шинҗаң тунҗи нөвәтлик Лупнурлуқлар кавипи байримиға от йеқиш мурасими ахбарат елан қилиш йиғини дағдуғлуқ ечилди, мушу айниң 29-күнидики кавап байриминиң қизғин кәйпятта елип берилди. Бу йәнә кавап байрими түрдики паалийәтниң һәқиқий түрдә ечилиғанлиқиниң намайәндисидур.

Лопнурлуқ бовай яғачқа от яқмақта


Лопнурлуқ бовай от йеқилған мәшъәлни әтләс көйнәк кийгән қизға сунмақта


Қизчақ мәшъәлни көтүрүп маңмақта


Йигитләр мәшъәлни ат билән йәткүзмәктә


Пәнәр чирағда кавап отини туташтуридиған отни сақлап қалди


Мәшъәл йәткүзгүчи йигит мәшъәлни қизчаққа бәрди


Чүштин бурун саәт 10дин 10 минут өткәндә, от йеқиш мурасими башланди, Лопнур көли ярдаң чоң җилғиси яқлон чоққисидики мәшәл тахтисида, Лопнурлуқ бовай ролида ясанған еғизида от шеирлирини оқуп, қәдимий шәкилидики яғачтин оч чиқириш шәкили арқилиқ от йеқип, Лопнур шинҗаң тунҗи нөвәтлик Лупнурлуқлар кавипи байримиға от яқти. Ундин кейин, бовай мәшәлни әтләс көйнәк кийгән қизға сунди. Қизчақ мәшәлни ат мингән йигиткә сунди, ат мингән йигит қәдимий пәнәр чирағни қолидики мәшәл билән яндурди.


Бир оғул бала мәйдандики ”үмид ялқуни“ни яндурди


Мәшъәлни қолда вә ат арқилиқ йәткүзгәндин кейин, саәт 11 дин 50 минут өткәндә, кавап байриминиң мәшили оңушлуқ һалда баш нуқтиға, ахбарат елан қилиш йиғини мәйданидики мәдәнийәт тәнтәрбийә паалийәт мәйдани мәркизигә йәткүзүлүп, йүзлигән кадирлар, хәлиқ аммиси вә яш өсмүрләр үмид ялқуниниң ялқунчиғанлиқини өз көзи билән көрди һәмдә миңлиған үмиди вә арзуға вәкил қилинған тинчлиқ кәптири қоюп берилди.

2013- йиллиқ Лопнур шинҗаң тунҗи нөвәтлик Лупнурлуқлар кавипи байрими ахбарат елан қилиш йиғини наһийимиздики мәдәнийәт тәнтәрбийә мәйданида ечилди.


12дин 30 минут өткәндә, Корла Лопнур партикоминиң даимий һәйити, наһийә партиком муавин шуҗиси, наһийә башлиқи Сулайман Һүсәйин, наһийә партиком даимий һәйити, тәшвиқат бөлүминиң башлиқи Геҗийән, наһийә партиком даимий һәйити, бирликсәп бөлүминиң башлиқи Әхмәт Һади, наһийә муавин башлиқи Әхмәт Савур, Ваң Хоңчүн, қатарлиқ наһийә рәһбәрлири ахбарат елан қилиш йиғининиң сәһнисидин орун алди. Шинхуа тори, хәлиқ тори, шинҗаң гезити, шинҗаң иқтисад гезити, тәңритағ тори, яшин тори, байинғолин гезити дин ибарәт 20 дин артуқ шинҗаңниң ичи сиртидин кәлгән мухбирлар наһийимиздики Лопнурлуқлар кавап мәдәнийитигә қатнишип, муһим болған 57 хәлиқ турмуши қурулуши, «үчини заманивийлаштуруш» тин ибарәт қизиқ нуқтилар үстидин нәқ мәйданда суал сораш елип барди. Сәһнидә олтурған рәһбәрләр қизғин кәйпият билән җаваб бәрди.



116 өсмүрниң нәқ мәйданда сизған рәсимлири


Ахбарат елан қилиш йиғинида, Корла Лопнур партикоминиң даимий һәйити, наһийә партиком муавин шуҗиси, наһийә башлиқи Сулайман Һүсәйин тәбрик сөзи қилди. У мундақ деди« бу қетимлиқ кавап байримида, асаслиқи каваб байримини баш тема қилған болуп, Лопнурлуқларниң алаһидикини наямән қилидиған, аммини һәрикәтләндүридиған, даңлиқ байрам тәбрикләш мурасиминиң төрт чоң алаһидиликини көринәрлик намайән қилған болуп, җәмийәттики кишиләргә есил болған бир қетимлиқ назу немәт тәнтәнилик йиғини оюштурдуқ. Бундин башқа, биз барлиқ кәң саяһәтчиләр вә барлиқ ахбарат хадимлири арқилиқ кәң көләмдә хәвәр берип, Лупнурниң тәсир даирисини кәң даиридә тарқатти. Бу йәнә бизниң Лупнурниң тәбрик тәшвиқ картиси болуп қалди, яхши болған мәбләғ селиш муһитини яритип, Лопнур иқтисадиниң тәрәққиятини илгири сүрди.

Ечилиш мурасими нәқ мәйдан көрүнишлири



4- айниң 29- күни шинҗаң ашпәзлик җәмийити, аптоном районлуқ саяһәт идариси асас болуп оюштурған, Лупнур наһийиси хәлиқ һөкүмити үстигә алған 2013- йиллиқ Лопнур шинҗаң тунҗи нөвәтлик Лупнурлуқлар кавапи байриминиң ечилиш мурасимини елип барди, мәзкур паалийәттә « қуяш шәһиридики есил назу немәт саяһити» ни баш тема қилған болуп, һәр қайси җайлардин кәлгән саяһәтчиләр Лопнурлуқларниң « дәсләпки» кавап мәдәнийити мурасимидин һозурланди.
Үчинчи нөвәтлик пүтүн мәмликәтлик әхлақ нәмуниси, шинҗаңдики « яхши бала» сахавәтчи Алим Халиқ, шинҗаң ашпәзлик җәмийитиниң даимий ишлар муавин башлиқи, қошумчә катип Чең Гүйфаң, шинҗаң телевизийә истансиси муавин истанса башлиқи Дилшат Езиз, областлиқ һөкүмәтниң сабиқ муавин област башлиқи Мәмәт Езиз, областилиқ хәлиқ қурултийи сабиқ муавин мудири Тохти Нур, областлиқ саяһәт идарисиниң партгурупписи шуҗиси, муавин идарә башлиқи Хе Хуңлуң вә аптоном районлуқ, йеза игилик 2-шиси, қериндаш наһийидин мунасивәтлик рәһбәрләр ечилиш мурасимиға қатнашти. Наһийә партиком даимий һәйити, тәшвиқат бөлүминиң башлиқи Ге җийән йиғинға риясәтчилик қилди.


Корла Лопнур партикоминиң даимий һәйити, наһийә партиком муавин шуҗиси, наһийә башлиқи Сулайман Һүсәйин тәбрик сөзи қилди, у мундақ дәп көрсәтти, йеқинқи йиллардин буян, наһийилик партком, наһийилик хәлиқ һөкүмити мәдәнийәт ишлирини « 1411» хизмити тәрәққий қилдуруш, « мәднийләшкән наһийә » қурулушини әмәлийләштүрүш, заманивийлишишини йетәкчи қилип, «ғәрбтики қуяш шәһири Лопнурлуқлар» ни тәшвиқ қилишини баш тема қилип бекитиш, « байрам арқилиқ мәдәнийәт әпкилиш, мәдәнийәт арқилиқ саяһәтни илгири сүрүш, саяһәт арқилиқ үч ишләпчиқиришни юқири көтүрүш» ни тәрәққий қилдуруш идийисидә чиң туруш, актиплиқ билән мәдәнийәтни илгири сүрүш, саяһәт иқтисадни тәңшәп тәрәққий қилдуруш, иқтисад шәклиниң айлиниш дәриҗисини өстүрүшни тезлитиш керәк. Техиму чоң даирида техиму кәң саһә бойичә Лопнурлуқларниң мәдәнийитини кәң түрдә тәшвиқ қилип, Лопнур мәдәнйиитини саяһитини мәнбә қилиш, пүтүн мәмликәттики«ғәрбий юрт назу нимәт шәһири» ни бәрпа қилип, пүтүн мәмликәт үчүн иқтсадий иҗтимаий тәрәққий қилдурушта зор һаяти күч ата қилди.



Шинҗаң ашпәзлик җәмийитиниң даимий ишлар муавин балшиқи, қошумчә катип Чеңгүйфаң сөз қилип мундақ деди: Лопнурлуқлар кавап мәдәнийти җуңиуа әнәнивий йемәклик мәдәнййитниң муһим бирқисими, узақн манлардин буян, өзгичә сеһрий күчи билән бундин техиму техиму тәрәққий қилип, бу алаһидә йемәк ичмәк мәдәнийитини тунуштурди, Лопнурлуқларниң назу немәт вә мәдәнийитини башқа җайларға, пүтүн дуняға йүзләндүрди.

херидар чақирип мәбләғ йиғиш мурасими




Тамақ етиш уссули



Алимҗан Халиқ кавапларға баһа бәрмәктә


Лопнур мәдәнийити көргәзмиси




Мурасим ечилған күни, Лопнурлуқлар мәдәнийәт әнәнивий сәнәт нахша- уссул номурлири орундалди, 116 нәпәр өсмүр 116 метирлиқ рәсим сизиди, Лопнур мәдәнийити көргәзмиси елип берилди, Лопнурлуқларниң әнәнивий кавипи қатарлиқ есил мусабиқиләр елип берилип, миңлиған мухбир саяһәтчиләрни өзигә җәлип қилди.

Мәнбә:Лопнур ленийиси тори

Транслит на кириллицу Амрақ


источник: http://www.lopnuri.com/

- Амраk -, 19-05-2013 18:48 (ссылка)

Mahamatjan_Abdullaev



Автор скульптур композитору Куддус Хожамьярову, певцу и композитору Мурату Насырову, съемка 19 мая 2013г., село Актам, Уйгурский район, Алматинская область. Съемка: Амраk

Метки: Mahamatjan_Abdullaev

- Амраk -, 14-05-2013 15:27 (ссылка)

Махмуд Умаров-Ученый, врач, спортсмен...



"Медвежьи нервы" Махмуда Умарова
№ 142 (17014) от 06.08.2010
Олег ХАЙКИН, Астана

Серебряный призер Мельбурнской олимпиады Махмуд (Миша) Умаров ушел из жизни тридцатисемилетним. Пистолетчик экстра-класса, ему приписывали "особые нервы", "медвежье спокойствие", позволявшие побеждать на крупнейших турнирах.

Ученый, врач, спортсмен… Наверное, говоря об увлечениях уроженца Алма-Аты Махмуда Умарова, справедлива такая последовательность. Только в 29 лет, после защиты кандидатской диссертации, Умаров внял мольбам тренера, решив проверить, чего же он стоит как стрелок.
– На первой тренировке передо мной предстал щегольски одетый старший лейтенант. Гладко выбрит, белоснежный подворотничок, до блеска начищенные ботинки и пуговицы, отутюженное обмундирование. И позднее иным я Мишу никогда не видел, – вспоминал первый тренер Умарова Алексей Васильев.
Когда Умаров "заболел" стрельбой, часто брал личное оружие домой, подолгу копался в нем и в конце концов изготовил очень сложную рукоятку для произвольного пистолета. Рукоятка эта потом получила распространение у многих стрелков.
– Баллистику он изучал всерьез. Было время, не расставался с изданными еще до войны книгами Пономарева и Булыгина. А с моим тренером Юрьевым, автором серьезного исследования "Спортивная стрельба из винтовки", Миша спорил чуть ли не на равных, – рассказывал заслуженный мастер спорта, кандидат педагогических наук, полковник Михаил Иткис.

РОДОМ ИЗ АЛМА-АТЫ

Махмуд был третьим ребенком в молодой уйгурской семье. Отец Бедалжан – рабочий алма-атинской обувной фабрики, мать Магинур – домохозяйка. Отец умер рано, и Махмуд, старший мужчина в семье, помогал матери поставить сестер и брата на ноги.
В 1941-м он рвется на фронт. Обивает пороги военкомата, а его, 17-летнего направляют на учебу в военно-медицинскую академию имени Кирова, которая в ту пору эвакуировалась из Ленинграда в Самарканд.
Лето 1943-го военфельд-шер Умаров встретил в воздушно-десантных войсках. Свой первый прыжок в тыл врага он совершил под Курском. А потом было много таких прыжков. С медицинской сумкой, а то и с автоматом в руках его видели в партизанских отрядах, в составе специальных армейских соединений, действовавших в глубоком тылу противника.
Вот тогда он и стал Мишей. Видимо, Умаров и впрямь был похож на медведя: невысокий, коренастый, в меховой шапке. И потом при знакомстве он всегда назывался Мишей.
День Победы застал старшего лейтенанта медицинской службы Умарова в поверженной Германии. Он рвался домой, в родную Алма-Ату, проведать семью. Но в июле 1945-го был получен приказ откомандировать всех офицеров, призванных в армию из медицинских вузов, на учебу в академию имени Кирова для завершения учебы. Так Умаров стал ленинградцем.
Через два года у него родился первенец. Умаров долго рылся в книгах, выбирая имя, пока не остановился на Арислане, что в переводе с уйгурского означает "тигр". Правда, в загсе сочли более правильным написание Арслан. Сын со временем окончил ту же академию, что и отец, став продолжателем семейной династии. Ведь тесть Умарова, Б. П. Бегоулев первым из военных врачей был удостоен звания Героя Советского Союза.

УКУС КОМАРА

К Олимпу он не шел, а бежал, перепрыгивая через две ступеньки.
В 1953 году немолодого уже – напомню: 29 лет! – стрелка, известного лишь в Ленинградском военном округе, приглашают в армейскую и почти одновременно в первую сборную страны.
Через год Умаров едет на чемпионат мира в Каракас, где советские пистолетчики завоевывают первое место в командной стрельбе, а вместе с ним – "Лионский кубок", самый почетный приз у пистолетчиков.
В 1955-м Умаров возвращается с золотой медалью с чемпионата Европы в Бухаресте. А в следующие шесть лет не знает поражений на чемпионатах СССР, еще раз побеждает на континентальном первенстве, в составе сборной пять раз выигрывает "золото" в командных соревнованиях на чемпионатах Европы и трижды – на чемпионатах мира.
На Олимпиаде в Мельбурне в 1956-м Умаров завоевал первую олимпийскую медаль – серебряную. По версии жены, Галины Борисовны, дотянуться до золотой ему помешал… комар. Во время перелета в Мельбурн советские олимпийцы остановились в Рангуне, и там какой-то экзотический комар укусил Умарова в шею. Шея опухла, покраснела, краснота полезла к лицу. Болезненные явления оставались и во время стрельбы.
Впрочем, это лишь одна из версий.

РОКОВОЙ ВЫСТРЕЛ

…Начало было более чем обнадеживающим. Первая серия: 95 очков. Рядом только американец Пиньон, у которого на очко меньше. Олимпийский чемпион швед Ульман и чемпион мира американец Бэннер – еще дальше.
Вторую серию Умаров отстрелял хуже, хотя и тоже достаточно уверенно – 91 очко. Третья началась двумя "десятками". К умаровской кабине потянулись зрители и репортеры. Однако три последних выстрела были неудачными: три "восьмерки", лишь одна из которых могла задеть "девятку".
Корректировавший его стрельбу винтовочник Борис Переберин, понимая, к чему может привести повышенное внимание публики и прессы – даже такой хладнокровный спортсмен, как Умаров, может на минуту расслабиться, – решил, что Махмуду надо отдохнуть, успокоиться. Тем более что из трех часов, отведенных на упражнение, прошло меньше часа, а Умаров уже заканчивал третью серию.
– Не нравится мне это сборище вокруг тебя. Расслабься, без меня не стреляй, – сказал Переберин Махмуду и, достав из кармана "беломорину", вышел из кабины.
Мельбурнское стрельбище "Вильямстоун" представляло собой более чем скромный армейский полигон. Самое же неприятное заключалось в том, что оно было открыто сильному ветру с океана.
Не успел Переберин сделать несколько затяжек, как раздался выстрел. Умаров поторопился отстреляться пораньше, пока ветер не поднялся.
– Вбегаю, – рассказывал Переберин, – а он мне спокойно: "Ищи пробоину в "девятке". Я к трубе – нет пробоины. Миша почуял неладное, но продолжает настаивать: "Я твердо отметил хорошее попадание!" Утешаю себя: может, пробоина в пробоину? Редко, но такое бывает. Связываюсь с траншеей…
Это был тот редкий случай, когда правы оказались оба. Пробоина и впрямь была в "девятке", только… на чужой мишени. Организаторы решили повесить номера не как обычно, над мишенями, а под ними. Поднятая рука стрелка закрывала номер. И Умаров, сосредоточив все внимание на прицеливании, упустил из виду, что пистолет был направлен в чужую мишень.
А кодекс стрелков строг: попадание в чужую мишень засчитывается, но допустивший оплошность стрелок штрафуется двумя баллами. Так "девятка" Умарова обернулась для него "семеркой".
Эта ошибка стала роковой. Хотя следующие серии он отстрелял так, как надо: 94, 93 и 92 очка. Обойти Умарова практически мог только финский офицер Пентти Линносвуо. Он не значился среди фаворитов, не удивлял результатами на прикидках, что позволило ему избежать повышенного внимания к собственной персоне. Удачной последней серией он догоняет Умарова: у обоих по 556 очков – олимпийский рекорд, который засчитывается обоим. Но золотая олимпийская медаль – только одна. Судьи считают "десятки": у Линносвуо их 26, у Умарова – на две меньше. Золотая медаль XVI Олимпийских игр достается финну.
– Линносвуо, по-видимому, сумел скрыть на тренировках истинный уровень своей хорошей подготовленности, в силу чего до самого конца оставался вне поля зрения всех заинтересованных лиц, в том числе зрителей, фоторепортеров, корреспондентов. Он выступал совершенно без помех, оставаясь все время в тени. А это, как известно, в стрелковом спорте имеет большое значение, – отмечал четырьмя годами позже в своей книге Умаров.
Впрочем, по пути домой Махмуда ждало радостное известие. Ему казалось, что теплоход "Грузия" идет к родным берегам слишком медленно. И праздник Нептуна, который традиционно отмечается при переходе экватора, был ему не в праздник. "Нептуном" был заслуженный мастер спорта Борис Назаров. А главным героем – баскетболист Янис Круминьш, добродушный 218-сантиметровый гигант. Он упорно не хотел купаться в одежде. Пришлось призвать на помощь борцов… А через два дня, при подходе к японскому морю, была передана радиограмма: у Умарова родилась дочь!

МОРОЗНОЕ ВОСКРЕСЕНЬЕ 1961-го.

На Олимпиаде в Риме Умарову не повезло: он снова завоевывает серебряную медаль, пропустив вперед другого советского стрелка, Алексея Гущина.
Но он ни за что не хотел уходить из спорта без олимпийского "золота". Точку в карьере Махмуд планировал поставить в Токио в 1964-м, когда ему будет 40. После Мельбурна Умарову выделили автомобиль, на котором он объездил вместе с семьей и друзьями пол-России. Очень любил он возиться с машиной.
…Последнее воскресенье 1961 года выдалось морозным. Несколько поворотов ключа зажигания не дали результата. Умаров достал из багажника заводную ручку и стал проворачивать двигатель. Всегда проделывал эту операцию с удовольствием, однако на этот раз почувствовал какую-то незнакомую прежде боль и присел на деревянный ящик.
Врачи "скорой" зафиксировали смерть Махмуда Умарова от острого сердечного приступа.

Метки: Махмуд Умаров-Ученый, врач, спортсмен...

- Амраk -, 29-04-2013 16:50 (ссылка)

Разбитое сердце

Дицентра – «разбитое сердце» цветоводов



С середины мая и до середины июля в садах можно встретить ажурный «кустик» с цветками необычной формы, напоминающими сердца. Кажется, что они обсыпаны крошечными искорками. Об этом цветке сложено много легенд, в основном о несчастной любви. Французская легенда гласит: «Молодая девушка Жанетта отправилась в лес и заблудилась. Найти дорогу ей помог молодой человек, в которого она влюбилась. Тщетно девушка искала встречи с юношей, но тот не появлялся. Но вот однажды по селу проехала богатая процессия, впереди которой красовался знакомый всадник, а рядом с ним девушка. Покачнулась Жанетта, упала замертво, и сердце ее вдруг проросло темно-красным цветком». С тех пор французы называют его «сердечком Жанетты», немцы – «цветком сердца», а русские – «разбитым сердцем». Лишенные же сентиментальности ботаники назвали это растение дицентра (Dicentra), от греческих слов «dis»-дважды и «kentron» - шпора, что переводится – двушпорец, по наличию двух шпорцев у лепестков венчика.

Ирина Андреева,
кандидат биологических наук
(По материалам журнала «В мире растений», №11, 2004 г.)

Метки: Разбитое сердце

- Амраk -, 28-04-2013 20:06 (ссылка)

Абдукерим Насирдин



Абдукерим Нәсирдин 1947-йили Үрүмчи шәһридә туғулған. 1963-йили мәркизи милләтләр иниститути сәнәт факультетиниң рәссамлиқ кәспини пүтүргән.
1981 – йили мәркизи гүзәл сәнәт факультетиниң аспирантлиқ синипини пүтүргән.
1988-1989- йиллири Париждики хәлиқара мәдәнийәт шәһридә билим ашурған. Илгири кейин болуп, Бейҗиң, Париж, Алма-ата, Бишкәк Брунийә, Шияңгаң Үрүмчи шәһәрлиридә шәхси рәсим көргәзмиси өткүзгән ـ Европа, Оттура-Асия, Шәрқи Җәнуби Асия дөләтлиридә сәнәт тәкшүрүш, мәдәнийәт алмаштуруши елип барған. Бәдиий әсәрлири вә илми мақалилири мәмликәт ичи-сиртидики гезит-журналларда елан қилинған, көплигән әсәрлири музейларда сақланмақта.
Абдукерим Нәсирдин һазир дөләтлик биринчи дәриҗилик рәссам, җуңгу гүзәл сәнәтчиләр җәмийитиниң һәйәт әзаси, май бояқ рәсим сәнити һәйитиниң һәйәт әзаси, җуңгу май бояқ рәсим илмий җәмийитиниң даими һәйити, Шинҗаң рәсим акадимийисиниң башлиқи.

Читать далее...  ]
Другие его работы: (Чтобы открыть его работы, нажмите на фотографию...)


Һәмраҗан Амрақ тәярлиди

Метки: Абдукерим Насирдин

- Амраk -, 24-04-2013 11:16 (ссылка)

Arzigul Rishit

2005-йили 8-айда тәңритағ кино студийиси ишлигән «Турпандики муһәббәт нахшиси» намлиқ кино филимидә баш персонаж _ шох вә романтик һессятқа бай қиз Анарханниң ролини юқури маһарәт билән елип, өзиниң җәлип қилиш күчигә бай экран образини намайән қилип, тамашибинлар қәлбидә унтулғусиз тәсират қалдурған бир яш актер бар, у болсиму кино саһәсигә тунҗи қетим қәдәм бесишиғила қаримай бирақла нам қазанған йеңи юлтуз _ Шинҗаң сәнәт иниститотиниң яш балт оқутқучиси Арзугул Решиттур.

Арзугул Решит 1982-йили 4-айниң 25-күни Үрүмчидә туғулған. 1994-йили Шинҗаң сәнәт иниститутиниң тунҗи қарар балт кәспигә оқушқа киргән. У 1998-йили мәктәп пүттургәндин кейин Шиняң музика иниститутиниң балт кәспидә йәнә 3 йил оқуди. 2001-йили 7-айда оқушни тамамлап, Шинҗаң сәнәт иниститутиниң уссул институтиға тәқсим қилинди. Һазир балт кәспидин дәрис бәрмәктә. Арзугул 1998-йили 4-айда уйғурларниң Тунҗи MTV пластинкиси_«Дост хеним» да пак сөйгү вә әркинликкә тәшна нативан қиз дост хенимниң кишиниң йүрикини езидиған ечинишлиқ образини чин һессят билән йорутуп бериш арқилиқ хәлқимизниң қәлбидин чоңқур орун алған иди. Шуниңдин кейинки нәччә йилда у уйғур уссули вә балт уссулини әтраплиқ игиләп, шундақла өзидә бәлгилик маһарәт йетилдүрүп, өзиниң сәнәт һаяти үчүн пухта асас салди. Арзугул 2003-йили Үрүмчидә өткүзүлгән тунҗи қетимлиқ TCL уссул мусабиқисидә «Уйқудики пәризат» намлиқ ялғуз кишилик балт уссулини ойнап 2-дәриҗилик мукапатқа, «Чирағ уссули» намлиқ коллектип уссулни ойнашқа қатнишип, 1-дәриҗилик орундаш мукапатиға, «Тунҗи қар» намлиқ коллектип уссулни ойнашқа қатнишип 1-дәриҗилик орундаш мукапатиға еришти. 2005-йили мәркизий теливизийә стансиси уюштурған (CCTV) уссул мусабиқисидә коллектип уссул «Чирағ уссули»ни ойнашқа қатнишип 3-дәриҗилик мукапатқа наил болди. 2005-йили 11-айда мәктәп оюн қоюш өмики тәркибидә Японийигә берип, йәрлик долан муқамчилири билән оюн қоюшқа қатнишип, өзиниң уссул ойнаштики маһаритини намайән қилди. Биз униң «Турпандики муһәббәт нахшиси» намлиқ кинодин башланған җәлп қилиш күчигә бай сәнәт һаятиниң буниңдин кейин техиму зор мәналарға толушиға тиләкдашмиз.




Амрақ

Метки: Arzigul Rishit

- Амраk -, 23-04-2013 11:03 (ссылка)

Нурбия

Нурбийә, миллити уйғур, игизлики 166, 48 еғирлиқи килогирам, қан типи O,
Алаһидлики: усул ойнаш, нумур көрситиш
Роль алған кинолири: 夏日物语،钢板咏叹调
Роль алған телевизийә теятрилири: "Чийәнлуң билән Ипархан" да Ипарханниң ролини алған.
"Музтағқа кәлгән меһман" да Гүләндәмниң ролини алған.
"Орда рәссами лаңшиниң" да Ипарханниң ролини алған,

Төвәндикилири униң бир қисим рәсимлири:





Метки: Nurbiye

- Амраk -, 09-04-2013 12:56 (ссылка)

Мусабаевлар



информацию можно посмотреть на этих сайтах:

1 - Начало
2 - продолжение

Метки: Мусабаевлар

- Амраk -, 08-04-2013 14:39 (ссылка)

Ressam Mamtimin Muhemmet



Мәмтимин Муһәммәт 1967- йили 4- айда Йәкән наһийәсидә оқутқучи аилисидә туғулған. 1991- йили 9- айдин 1995- йили 7- айғичә Шинҗаң сәнәт иниститути рәсим факултети толуқ курс синипида оқуған. Яш рәссам Мәмтимин Муһәммәтниң вәкиллик әсәрлиридин «Гүзәллик муһәббити», «Әҗәблиниш» қатарлиқ май бояқ рәсимлири «Шинҗаң сәнити», «Шинҗаң маарипи» қатарлиқ журналларда елан қилинғандин сирт, «Уйғур қизи», «Ғиҗәк челиватқан аял», «Деһқан аял»… қатарлиқ май бояқ рәсимлири Аптонум район вә Йәкән наһийәлиридә өткүзүлгән көргәзмиләргә қоюлуп, яхши нәтиҗиләргә иришкән, шундақла кәсипдашларниң яхши баһалириға сазавәр болған. Мәмтимин Муһәммәт 1995- йили 9- айдин башлап, Йәкән наһийә Томөстәң йезилиқ оқутқучи болуп ишләп келиватиду. У бир тәрәптин мәктәптә гүзәл сәнәт оқутуши билән шуғулланса йәнә бир тәрәптин хизмәттин сирт вақитлирини сәрп қилип, тохтимастин өзиниң рәссамлиқ иҗадийтини давамлаштуриватиду.





Посмотреть все фотографии можно на сайте...

Метки: Ressam Mamtimin Muhemmet

- Амраk -, 07-04-2013 13:35 (ссылка)

Саккаки мазири



Чаррусийә алими Николай Николайивич Пантусов (1849-1909)ниң «мәвланә йүсүф сәккаки мазари (или сәккаки)» бу мақалиси чаррусийә империйә архилогийә җәмийити шәрқшунаслиқ иниститути хатирисиниң 17-бөлүми нами билән айрим китабчә сүпитидә Санкт Петербург империйә пәнләр акадимийиси нәшрияти тәрипидин 1906-йили нәшир қилинған. Бу мақалида тилға елинған киши чағатай хан дәвридә Илида яшиған уйғур алими, әдиб Сираҗидин Әбу Яқуб Йүсүф ибни Әбу Бәкри Әлхарәзими Сәккаки (1160-1228) болуп, униң әрәб тилиниң стилистикиси һәққидә йезилған «мифтаһил улум» (илимләр ачқучи) намлиқ әсири бар. Тарихий мәнбәләрдин қариғанда, Сәккаки чағатай хан ордисида баш мәслиһәтчи болған вә кейинчә башқа вәзирләрниң чеқиштуруши түпәйлидин җазалинип, һазирқи Или области Чапчал наһийә Хонохай йезиси тәвәликидики җайда зинданға селинған вә шу йәрдә вапат болған. Бу мақалиниң уйғурчә тәрҗимә нусхиси «Мирас» журнилиниң 2012-йиллиқ 6-саниға бесилған.

Источник: http://www.altunyaruk.com/?...
скачать книгу можно там же, ссылка внизу текста.

Метки: Саккаки мазири

- Амраk -, 05-04-2013 02:16 (ссылка)

Telki Taghliri


Метки: Telki Taghliri

- Амраk -, 05-04-2013 00:01 (ссылка)

Х. Садвакасов

Уйғур миллитиниң шанлиқ мәдинийити, әдәбияти, тили, бүйүк өрүп адәтлирини, милләткә болған отлуқ сөйгүси билән тәтқиқ қилған, уни дунияниң һәр қайси җайлиридики алимларға йәткүзгән, шу тупрақта яшап кәлгән уйғур милләтлириниң мәнивий озуқини қандуруп кәлгән, уйғур пәрзәтләрниң өз өрүп-адити, тили, мәдәнийити билән өсүп йитилиши үчүн бир өмүр қан-тәр аққузған, җапалиқ әмгики билән уйғур миллитини дунияға тонуштуруш үчүн, совет иттипақида биринҗи қетим уйғуршунаслиқ институтини қурған, мошу төһпилири билән қазақистан уйғур хәлқиниң, дуния уйғур хәлқиниң пәхри болған өчмәс нами болған алим, түркшунас, тилчи Ғоҗахмәт Сәддиваққасни мәңгү әсләймиз.

Ғоҗахмәт Сәддиваққас 1929-йили 15-июньда совет иттипақи уйғур райониниң Чоң Ақсу дигән йеридә туғулған.

Мақалә әсли мәнбәси : kangsay tori


Источник материала здесь.

Метки: Х. Садвакасов

- Амраk -, 02-04-2013 15:03 (ссылка)

Uyghurche Ay namliri

Уйғурчә айлар

Һәммә айниң қатар - қатар,
Уйғурчә исимлири бар.
Уйғурчә атайли айларни,
Анатилмизни қилмай хар.

Биринчи айдур ( қәһритан),
Соғақ болғачқа қәһриман.
Тоңдуриду ни байларни.
Болсиму һәтта пәһливан.

Иккинчи айни( һот )дәйду,
Кәтмән сепини тут дәйду.
Баһар шамили һушқуйтуп,
Әмди китиду җут дәйду.

Үчинчи айни (норуз) дәр.
Йеңиланғачқа һәммә йәр.
Ойғинар бар чә каинат,
Һаятлиқ үчүн төкүп тәр.

Төтинчи айни ( үмүд) дәр,
Үмүдкә толғач һәммә йәр.
Сәкришип тай қозиларму,
Өз бәхти үчүн чачар зәр.

(баһар) дәр бәшинчи айни,
Гүлләткәчкә қақир сайни.
Һәрхил кисәл қечип китәр,
Һаваси ай қилғач лайни.

Алтинчи айни(сәпәр )дәр,
Сәпәр қилған тапқач зәпәр.
Чүнки аләм бәк раһәтлик,
Тоңлаштин йоқ һечбир әсәр.

Йәттинчи айни (чиллә) дәр,
Орма химан бәргәчкә зәр.
Йәнә молдүр көйүк аптап,
Тавлап чиқар һәқиқи әр.

Сәккизинчи ай (томуз)дур,
Өстәң бойи бәк һозурдур.
Димиқ болғачқа буайда,
Мивиләр пишип пузурдур.

Тоққузинчи ай (мизандур),
Хасийәтлик бир имандур.
Нағра сунай тойлар қизип.
Хәлқим һәрянда миһмандур.

Онинчи айни ( оғуз)дәр,
Болғачқа барчә боғуз йәр.
Мивиләр пишип мәй болуп,
Оруқму болар мүңүз әр.

Онбиринчи ай (оғлақ)тур,
Иссиқ турмайду ойнақтур.
Анар, үзүм дәрәхлири,
Көмүлүп йәргә ятмақтур.

Он иккинчи ай (көнәк) тур,
Җандар күнлири түнәктүр.
Шуңа көнәк аталған у,
Җандарға көнәк йөләктүр.

Қәдирләйли тилимизни,
Руслап бағлап билимизни.
Қәдирлимисәк тилимизни,
Хәқләр чиқирар йилимизни.

2012- йили 12- ай 21- күни
© http://www.koklam.com
Tranclit: Амраk

Метки: Uyghurche Ay namliri

В этой группе, возможно, есть записи, доступные только её участникам.
Чтобы их читать, Вам нужно вступить в группу